रोमहर्षण उवाच । (१।१)

ऐलः पुरूरवाश्चाथ राजा राज्यमपालयत् । (१।२)

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रसमतेजसः ॥ (१।३)

आयुर् मायुर् अमावायुर् विश्वायुश्चैव वीर्यवान् । (२।१)

शतायुश्च श्रुतायुश्च दिव्याश्चैवोर्वशीसुताः ॥ (२।२)

आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासन् महौजसः । (३।१)

स्वर्भानुतनयायां वै प्रभायामिति नः श्रुतम् ॥ (३।२)

नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः । (४।१)

नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः ॥ (४।२)

उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महाबलाः । (५।१)

यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पञ्चको ऽश्वकः ॥ (५।२)

तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः । (६।१)

देवयानीम् उशनसः सुतां भार्यामवाप सः । (६।२)

शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः ॥ (६।३)

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । (७।१)

द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा चाप्यजीजनत् ॥ (७।२)

सो ऽभ्यषिञ्चदतिक्रम्य ज्येष्ठं यदुमनिन्दितम् । (८।१)

पूरुमेव कनीयांसं पितुर्वचनपालकम् ॥ (८।२)

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत् । (९।१)

दक्षिणापरयो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् । (९।२)

प्रतीच्यामुत्तरायां च द्रुह्युं चानुमकल्पयत् ॥ (९।३)

तैरियं पृथिवी सर्वा धर्मतः परिपालिता । (१०।१)

राजापि दारसहितो वनं प्राप महायशाः ॥ (१०।२)

यदोरप्यभवन् पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः । (११।१)

सहस्रजित् तथा ज्येष्ठः क्रोष्टुर् नीलो ऽजितो रघुः ॥ (११।२)

सहस्रजित्सुतस् तद्वच्छतजिन्नाम पार्थिवः । (१२।१)

सुताः शतजितो ऽप्यासंस्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ (१२।२)

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयः परः । (१३।१)

हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्म इत्यभिविश्रुतः ॥ (१३।२)

तस्य पुत्रो ऽभवद् विप्रा धर्मनेत्रः प्रतापवान् । (१४।१)

धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु संजितस्तत्सुतो ऽभवत् ॥ (१४।२)

महिष्मान् संजितस्याभूद् भद्रश्रेण्यस्तदन्वयः । (१५।१)

भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः ॥ (१५।२)

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम वीर्यवान् । (१६।१)

धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसंमताः ॥ (१६।२)

कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च । (१७।१)

कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत् कार्तवीर्यो ऽर्जुनो ऽभवत् ॥ (१७।२)

सहस्रबाहुर् द्युतिमान् धनुर्वेदविदां वरः । (१८।१)

तस्य रामो ऽभवन्मृत्युर्जामदग्न्यो जनार्दनः ॥ (१८।२)

तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः । (१९।१)

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो नमस्विनः ॥ (१९।२)

शूरश्च शूरसेनश्च धृष्णः कृष्णस्तथैव च । (२०।१)

जयध्वजश्च बलवान् नारायणपरो नृपः ॥ (२०।२)

शूरसेनादयः सर्वे चत्वारः प्रथितौजसः । (२१।१)

रुद्रभक्ता महात्मानः पूजयन्ति स्म शङ्करम् ॥ (२१।२)

जयध्वजस्तु मतिमान् देवं नारायणं हरिम् । (२२।१)

जगाम शरणं विष्णुं दैवतं धर्मतत्परः ॥ (२२।२)

तमूचुरितरे पुत्रा नायं धर्मस्तवानघ । (२३।१)

ईश्वराराधनरतः पितास्माकमभूदिति ॥ (२३।२)

तानब्रवीन्महातेजा एष धर्मः परो मम । (२४।१)

विष्णोरंशेन सम्भूता राजानो यन्महीतले ॥ (२४।२)

राज्यं पालयतावश्यं भगवान् पुरुषोत्तमः । (२५।१)

पूजनीयो यतो विष्णुः पालको जगतो हरिः ॥ (२५।२)

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च स्वयंभुवः । (२६।१)

तिस्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ताः सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः ॥ (२६।२)

सत्त्वात्मा भगवान् विष्णुः संस्थापयति सर्वदा । (२७।१)

सृजेद् ब्रह्मा रजोमूर्तिः संहरेत् तामसो हरः ॥ (२७।२)

तस्मान्महीपतीनां तु राज्यं पालयतामयम् । (२८।१)

आराध्यो भगवान् विष्णुः केशवः केशिमर्दनः ॥ (२८।२)

निशम्य तस्य वचनं भ्रातरो ऽन्ये मनस्विनः । (२९।१)

प्रोचुः संहारकृद् रुद्रः पूजनीयो मुमुक्षुभिः ॥ (२९।२)

अयं हि भगवान् रुद्रः सर्वं जगदिदं शिवः । (३०।१)

तमोगुणं समाश्रित्य कल्पान्ते संहरेत् प्रभुः ॥ (३०।२)

या सा घोरतरा मूर्तिरस्य तेजोमयी परा । (३१।१)

संहरेद् विद्यया सर्वं संसारं शूलभृत् तया ॥ (३१।२)

ततस्तानब्रवीद् राजा विचिन्त्यासौ जयध्वजः । (३२।१)

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वात्मा भगवान् हरिः ॥ (३२।२)

तमूचुर्भ्रातरो रुद्रः सेवितः सात्त्विकैर्जनैः । (३३।१)

मोचयेत् सत्त्वसंयुक्तः पूजयेशं ततो हरम् ॥ (३३।२)

अथाब्रवीद् राजपुत्रः प्रहसन् वै जयध्वजः । (३४।१)

स्वधर्मो मुक्तये पन्था नान्यो मुनिभिरिष्यते ॥ (३४।२)

तथा च वैष्णवी शक्तिर्नृपाणां देवता सदा । (३५।१)

आराधनं परो धर्मो मुरारेर् अमितौजसः ॥ (३५।२)

तमब्रवीद् राजपुत्रः कृष्णो मतिमतां वरः । (३६।१)

यदर्जुनो ऽस्मज्जनकः स्वधर्मं कृतवानिति ॥ (३६।२)

एवं विवादे वितते शूरसेनो ऽब्रवीद् वचः । (३७।१)

प्रमाणमृषयो ह्यत्र ब्रूयुस्ते यत् तथैव तत् ॥ (३७।२)

ततस्ते राजशार्दूलाः पप्रच्छुर्ब्रह्मवादिनः । (३८।१)

गत्वा सर्वे सुसंरब्धाः सप्तर्षीणां तदाश्रमम् ॥ (३८।२)

तानब्रुवंस्ते मुनयो वसिष्ठाद्या यथार्थतः । (३९।१)

या यस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता ॥ (३९।२)

किंतु कार्यविशेषेण पूजिताश्चेष्टदा नृणाम् । (४०।१)

विशेषात् सर्वदा नायं नियमो ह्यन्यथा नृपाः ॥ (४०।२)

नृपाणां दैवतं विष्णुस्तथैव च पुरन्दरः । (४१।१)

विप्राणामग्निरादित्यो ब्रह्मा चैव पिनाकधृक् ॥ (४१।२)

देवानां दैवतं विष्णुर्दानवानां त्रिशूलभृत् । (४२।१)

गन्धर्वाणां तथा सोमो यक्षाणामपि कथ्यते ॥ (४२।२)

विद्याधराणां वाग्देवी साध्यानां भगवान्रविः । (४३।१)

रक्षसां शङ्करो रुद्रः किंनराणां च पार्वती ॥ (४३।२)

ऋषीणां दैवतं ब्रह्मा महादेवश्च शूलभृत् । (४४।१)

मनूनां स्यादुमा देवी तथा विष्णुः सभास्करः ॥ (४४।२)

गृहस्थानां च सर्वे स्युर्ब्रह्मा वै ब्रह्मचारिणाम् । (४५।१)

वैखानसानामर्कः स्याद् यतीनां च महेश्वरः ॥ (४५।२)

भूतानां भगवान् रुद्रः कूष्माण्डानां विनायकः । (४६।१)

सर्वेषां भगवान् ब्रह्मा देवदेवः प्रजापतिः ॥ (४६।२)

इत्येवं भगवान् ब्रह्मा स्वयं देवो ऽभ्यभाषत । (४७।१)

तस्माज्जयध्वजो नूनं विष्ण्वाराधनमर्हति ॥ (४७।२)

तान् प्रणम्याथ ते जग्मुः पुरीं परमशोभनाम् । (४८।१)

पालयांचक्रिरे पृथ्वीं जित्वा सर्वरिपून् रणे ॥ (४८।२)

ततः कदाचिद् विप्रेन्द्रा विदेहो नाम दानवः । (४९।१)

भीषणः सर्वसत्त्वानां पुरीं तेषां समाययौ ॥ (४९।२)

दंष्ट्राकरालो दीप्तात्मा युगान्तदहनोपमः । (५०।१)

शूलमादाय सूर्याभं नादयन् वै दिशो दश ॥ (५०।२)

तन्नादश्रवणान्मर्त्यास्तत्र ये निवसन्ति ते । (५१।१)

तत्यजुर् जीवितं त्वन्ये दुद्रुवुर्भयविह्वलाः ॥ (५१।२)

ततः सर्वे सुसंयत्ताः कार्तवीर्यात्मजास्तदा । (५२।१)

युयुधुर्दानवं शक्तिगिरिकूटासिमुद्गरैः ॥ (५२।२)

तान् सर्वान् दानवो विप्राः शूलेन प्रहसन्निव । (५३।१)

वारयामास घोरात्मा कल्पान्ते भैरवो यथा ॥ (५३।२)

शूरसेनादयः पञ्च राजानस्तु महाबलाः । (५४।१)

युद्धाय कृतसंरम्भा विदेहं त्वभिदुद्रुवुः ॥ (५४।२)

शूरो ऽस्त्रं प्राहिणोद् रौद्रं शूरसेनस्तु वारुणम् । (५५।१)

प्राजापत्यं तथा कृष्णो वायव्यं धृष्ण एव च ॥ (५५।२)

जयध्वजश्च कौबेरमैन्द्रमाग्नेयमेव च । (५६।१)

भञ्जयामास शूलेन तान्यस्त्राणि स दानवः ॥ (५६।२)

ततः कृष्णो महावीर्यो गदामादाय भीषणाम् । (५७।१)

स्पृष्ट्वा मन्त्रेण तरसा चिक्षेप च ननाद च ॥ (५७।२)

सम्प्राप्य सा गदास्योरो विदेहस्य शिलोपमम् । (५८।१)

न दानवं चालयितुं शशाकान्तकसंनिभम् ॥ (५८।२)

दुद्रुवुस्ते भयग्रस्ता दृष्ट्वा तस्यातिपौरुषम् । (५९।१)

जयध्वजस्तु मतिमान् सस्मार जगतः पतिम् ॥ (५९।२)

विष्णुं ग्रसिष्णुं लोकादिमप्रमेयमनामयम् । (६०।१)

त्रातारं पुरुषं पूर्वं श्रीपतिं पीतवाससम् ॥ (६०।२)

ततः प्रादुरभूच्चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् । (६१।१)

आदेशाद् वासुदेवस्य भक्तानुग्रहकारणात् ॥ (६१।२)

जग्राह जगतां योनिं स्मृत्वा नारायणं नृपः । (६२।१)

प्राहिणोद् वै विदेहाय दानवेभ्यो यथा हरिः ॥ (६२।२)

सम्प्राप्य तस्य घोरस्य स्कन्धदेशं सुदर्शनम् । (६३।१)

पृथिव्यां पातयामास शिरो ऽद्रिशिखराकृति ॥ (६३।२)

तस्मिन् हते देवरिपौ शूराद्या भ्रातरो नृपाः । (६४।१)

समाययुः पुरीं रम्यां भ्रातरं चाप्यपूजयन् ॥ (६४।२)

श्रुत्वाजगाम भगवान् जयध्वजपराक्रमम् । (६५।१)

कार्तवीर्यसुतं द्रष्टुं विश्वामित्रो महामुनिः ॥ (६५।२)

तमागतमथो दृष्ट्वा राजा संभ्रान्तमानसः । (६६।१)

समावेश्यासने रम्ये पूजयामास भावतः ॥ (६६।२)

उवाच भगवान् घोरः प्रसादाद् भवतो ऽसुरः । (६७।१)

निपातितो मया संख्ये विदेहो दानवेश्वरः ॥ (६७।२)

त्वद्वाक्याच्छिन्नसंदेहो विष्णुं सत्यपराक्रमम् । (६८।१)

प्रपन्नः शरणं तेन प्रसादो मे कृतः शुभः ॥ (६८।२)

यक्ष्यामि परमेशानं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् । (६९।१)

कथं केन विधानेन संपूज्यो हरिरीश्वरः ॥ (६९।२)

को ऽयं नारायणो देवः किम्प्रभावश्च सुव्रत । (७०।१)

सर्वमेतन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥ (७०।२)

विश्वामित्र उवाच । (७१।१)

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां यस्मिन् सर्वमिदं जगत् । (७१।२)

स विष्णुः सर्वभूतात्मा तमाश्रित्य विमुच्यते ॥ (७१।३)

स्ववर्णाश्रमधर्मेण पूज्यो ऽयं पुरुषोत्तमः । (७२।१)

अकामहतभावेन समाराध्यो न चान्यथा ॥ (७२।२)

एतावदुक्त्वा भगवान् विश्वामित्रो महामुनिः । (७३।१)

शूराद्यैः पूजितो विप्रा जगामाथ स्वमालयम् ॥ (७३।२)

अथ शूरादयो देवमयजन्त महेश्वरम् । (७४।१)

यज्ञेन यज्ञगम्यं तं निष्कामा रुद्रमव्ययम् ॥ (७४।२)

तान् वसिष्ठस्तु भगवान् याजयामास सर्ववित् । (७५।१)

गौतमो ऽत्रिरगस्त्यश्च सर्वे रुद्रपरायणाः ॥ (७५।२)

विश्वामित्रस्तु भगवान् जयध्वजमरिन्दमम् । (७६।१)

याजयामास भूतादिमादिदेवं जनार्दनम् ॥ (७६।२)

तस्य यज्ञे महायोगी साक्षाद् देवः स्वयं हरिः । (७७।१)

आविरासीत् स भगवान् तदद्भुतमिवाभवत् ॥ (७७।२)

य इमं शृणुयान्नित्यं जयध्वजपराक्रमम् । (७८।१)

सर्वपापविमुक्तात्मा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ (७८।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकविंशो ऽध्यायः ॥ (७९।१)