सूत उवाच । (१।१)

अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । (१।२)

त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु ॥ (१।३)

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः । (२।१)

जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः ॥ (२।२)

सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते । (३।१)

तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः ॥ (३।२)

यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् । (४।१)

भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु ॥ (४।२)

ऊर्ध्वं यन्मण्डलाद् व्योम ध्रुवो यावद् व्यवस्थितः । (५।१)

स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः ॥ (५।२)

आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः । (६।१)

संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः ॥ (६।२)

तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः । (७।१)

भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम् ॥ (७।२)

लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् । (८।१)

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते ॥ (८।२)

द्वे लक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् । (९।१)

तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः ॥ (९।२)

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः । (१०।१)

लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥ (१०।२)

सौरिर् द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् । (११।१)

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रकाशते ॥ (११।२)

ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः । (१२।१)

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । (१२।२)

तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः ॥ (१२।३)

नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः । (१३।१)

त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः ॥ (१३।२)

द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः । (१४।१)

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति ॥ (१४।२)

उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः । (१५।१)

स्वर्भानोस्तु बृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम् ॥ (१५।२)

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते । (१६।१)

भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः ॥ (१६।२)

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ । (१७।१)

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः ॥ (१७।२)

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै । (१८।१)

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा ॥ (१८।२)

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् । (१९।१)

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने ॥ (१९।२)

सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु । (२०।१)

योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते ॥ (२०।२)

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः । (२१।१)

सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः ॥ (२१।२)

तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः । (२२।१)

सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः ॥ (२२।२)

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् । (२३।१)

तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति ॥ (२३।२)

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी । (२४।१)

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति ॥ (२४।२)

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः । (२५।१)

वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः ॥ (२५।२)

तस्माच्छनैश्चरो ऽप्यूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् । (२६।१)

ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः ॥ (२६।२)

छरिओत् ओड़् थे सुन्योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव । (२७।१)

ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः ॥ (२७।२)

सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु । (२८।१)

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् ॥ (२८।२)

त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्नेमिन्य् अक्षयात्मके । (२९।१)

संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम् ॥ (२९।२)

चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः । (३०।१)

पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः ॥ (३०।२)

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः । (३१।१)

ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु ॥ (३१।२)

द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले । (३२।१)

हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत ॥ (३२।२)

गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च । (३३।१)

अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः ॥ (३३।२)

मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी । (३४।१)

दक्षिणेन यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे ॥ (३४।२)

उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत । (३५।१)

अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात् ॥ (३५।२)

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति । (३६।१)

ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः ॥ (३६।२)

दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः । (३७।१)

सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम् ॥ (३७।२)

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे । (३८।१)

अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च ॥ (३८।२)

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः । (३९।१)

करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः ॥ (३९।२)

दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् । (४०।१)

त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः ॥ (४०।२)

आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः । (४१।१)

भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ॥ (४१।२)

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् । (४२।१)

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् ॥ (४२।२)

सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः । (४३।१)

सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् ॥ (४३।२)

द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः । (४४।१)

निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः ॥ (४४।२)

सर्वे नमस्यन्ति सहस्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्नराद्याः । (४५।१)

यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्राश्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम् ॥ (४५।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (४६।१)