श्रीकूर्म उवाच । (१।१)

शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् । (१।२)

वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम् ॥ (१।३)

भूतैर् भव्यैर् भविष्यद्भिश्चरितैर् उपबृंहितम् । (२।१)

पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम् ॥ (२।२)

च्रेअतिओन् ओड़् थे wओर्ल्दहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् । (३।१)

उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः ॥ (३।२)

चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु । (४।१)

ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवाः ॥ (४।२)

चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः । (५।१)

तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा ॥ (५।२)

आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः । (६।१)

रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः । (६।२)

तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव ॥ (६।३)

ततः श्रीरभवद् देवी कमलायतलोचना । (७।१)

सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम् ॥ (७।२)

शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा । (८।१)

दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता ॥ (८।२)

नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया । (९।१)

स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत् ॥ (९।२)

तां दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः । (१०।१)

मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् । (१०।२)

येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव ॥ (१०।३)

च्रेअतिओन्:: ओरिगिन् ओड़् संसारतथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव । (११।१)

देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् । (११।२)

मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय ॥ (११।३)

ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः । (१२।१)

अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय ॥ (१२।२)

ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् । (१३।१)

जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय ॥ (१३।२)

वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् । (१४।१)

महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय ॥ (१४।२)

ये यजन्ति जपैर् होमैर् देवदेवं महेश्वरम् । (१५।१)

स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय ॥ (१५।२)

भक्तियोगसमायुक्तान् ईश्वरार्पितमानसान् । (१६।१)

प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान् ॥ (१६।२)

प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् । (१७।१)

अथर्वशिरसो ऽध्येतॄन् धर्मज्ञान् परिवर्जय ॥ (१७।२)

बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् । (१८।१)

ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय ॥ (१८।२)

एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा । (१९।१)

यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत् ॥ (१९।२)

श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् । (२०।१)

अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत् ॥ (२०।२)

ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । (२१।१)

चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया ॥ (२१।२)

च्रेअतिओन्:: सोन्स् ओड़् ब्रह्मामरीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । (२२।१)

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया ॥ (२२।२)

नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः । (२३।१)

ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः ॥ (२३।२)

च्रेअतिओन्:: च्रेअतिओन् ओड़् वर्णस्ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः । (२४।१)

वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादाच्छूद्रान् पितामहः ॥ (२४।२)

यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह । (२५।१)

गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ ॥ (२५।२)

ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च । (२६।१)

ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया ॥ (२६।२)

अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । (२७।१)

आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ (२७।२)

अतो ऽन्यानि तु शास्त्राणि पृथिव्यां यानि कानिचित् । (२८।१)

न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते ॥ (२८।२)

वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा । (२९।१)

स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः ॥ (२९।२)

या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । (३०।१)

सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥ (३०।२)

पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबाधाविवर्जिताः । (३१।१)

शुद्धान्तःकरणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥ (३१।२)

ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् । (३२।१)

अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः ॥ (३२।२)

ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते । (३३।१)

रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन् ॥ (३३।२)

तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः । (३४।१)

वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् । (३४।२)

ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत् ॥ (३४।३)

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् । (३५।१)

साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः । (३५।२)

भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे ॥ (३५।३)

च्रेअतिओन्:: दुतिएस् ओड़् वर्णस्यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् । (३६।१)

अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः ॥ (३६।२)

दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः । (३७।१)

दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते ॥ (३७।२)

शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् । (३८।१)

कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः ॥ (३८।२)

च्रेअतिओन्:: आश्रमस्ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् । (३९।१)

गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम् ॥ (३९।२)

अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् । (४०।१)

गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः ॥ (४०।२)

होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च । (४१।१)

संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम् ॥ (४१।२)

भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः । (४२।१)

सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः ॥ (४२।२)

भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च । (४३।१)

सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम् ॥ (४३।२)

देड़िनितिओन्:: ब्रह्मचर्याब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः । (४४।१)

साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः ॥ (४४।२)

ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः । (४५।१)

पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम् ॥ (४५।२)

आ गर्भसंभवाद् आद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः । (४६।१)

अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते ॥ (४६।२)

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् । (४७।१)

गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा ॥ (४७।२)

वैवाह्यम् अग्निम् इन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि । (४८।१)

देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा ॥ (४८।२)

त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते । (४९।१)

अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी ॥ (४९।२)

ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् । (५०।१)

तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम् ॥ (५०।२)

त्रिवर्गपरित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ । (५१।१)

सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु ॥ (५१।२)

धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते । (५२।१)

धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत् ॥ (५२।२)

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः । (५३।१)

सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत् ॥ (५३।२)

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । (५४।१)

जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ (५४।२)

यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ । (५५।१)

इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते ॥ (५५।२)

धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते । (५६।१)

एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम् ॥ (५६।२)

य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः । (५७।१)

माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते ॥ (५७।२)

तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् । (५८।१)

धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ (५८।२)

धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । (५९।१)

अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः ॥ (५९।२)

कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः । (६०।१)

तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत् ॥ (६०।२)

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । (६१।१)

ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा ॥ (६१।२)

निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् । (६२।१)

तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः ॥ (६२।२)

क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च । (६३।१)

आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा ॥ (६३।२)

सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः । (६४।१)

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ (६४।२)

अहिंसा प्रियवादित्वम् अपैशुन्यम् अकल्कता । (६५।१)

सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः ॥ (६५।२)

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । (६६।१)

स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ॥ (६६।२)

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । (६७।१)

गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम् ॥ (६७।२)

अष्टाशीतिसहस्राणाम् ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । (६८।१)

स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् ॥ (६८।२)

सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् । (६९।१)

प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा ॥ (६९।२)

यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् । (७०।१)

हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ (७०।२)

योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् । (७१।१)

आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ (७१।२)

४ आश्रमसृषय ऊचुः । (७२।१)

भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन । (७२।२)

चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते ॥ (७२।३)

श्रीकूर्म उवाच । (७३।१)

सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः । (७३।२)

य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः ॥ (७३।३)

सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् । (७४।१)

ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः ॥ (७४।२)

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् । (७५।१)

उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः ॥ (७५।२)

उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् । (७६।१)

कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत् ॥ (७६।२)

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्याधनादिकम् । (७७।१)

एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः ॥ (७७।२)

तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च । (७८।१)

स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः ॥ (७८।२)

तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । (७९।१)

सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥ (७९।२)

योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः । (८०।१)

ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः ॥ (८०।२)

यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः । (८१।१)

सम्यग् दर्शनसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते ॥ (८१।२)

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे । (८२।१)

कर्मसंन्यासिनः केचित् त्रिविधाः पारमेष्ठिकाः ॥ (८२।२)

योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च । (८३।१)

तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्तो योगमुत्तममास्थितः ॥ (८३।२)

प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना । (८४।१)

तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी ॥ (८४।२)

तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् । (८५।१)

सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते ॥ (८५।२)

च्रेअतिओन् (चोन्त्।)एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः । (८६।१)

दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः ॥ (८६।२)

ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः । (८७।१)

असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः ॥ (८७।२)

इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्रष्टृत्वे स व्यवस्थितः । (८८।१)

अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत् ॥ (८८।२)

तिस्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । (८९।१)

रजःसत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः ॥ (८९।२)

अन्योन्यम् अनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः । (९०।१)

अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः ॥ (९०।२)

ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना । (९१।१)

तिस्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः ॥ (९१।२)

प्रवर्तते मय्यजस्रम् आद्या चाक्षरभावना । (९२।१)

द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना ॥ (९२।२)

अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः । (९३।१)

विभज्य स्वेच्छयात्मानं सो ऽन्तर्यामीश्वरः स्थितः ॥ (९३।२)

त्रैलोक्यमखिलं स्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् । (९४।१)

पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत् ॥ (९४।२)

तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः । (९५।१)

एकस्यैव स्मृतास्तिस्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः ॥ (९५।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः । (९६।१)

यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम् ॥ (९६।२)

वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः । (९७।१)

पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया ॥ (९७।२)

चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः । (९८।१)

आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः ॥ (९८।२)

तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः । (९९।१)

ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः ॥ (९९।२)

सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् । (१००।१)

सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् ॥ (१००।२)

यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् । (१०१।१)

धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः ॥ (१०१।२)

प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । (१०२।१)

तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा ॥ (१०२।२)

यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् । (१०३।१)

उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात् ॥ (१०३।२)

यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । (१०४।१)

धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः ॥ (१०४।२)

ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः । (१०५।१)

भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते ॥ (१०५।२)

तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् । (१०६।१)

त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम् ॥ (१०६।२)

यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः । (१०७।१)

शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित् ॥ (१०७।२)

एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः । (१०८।१)

तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति ॥ (१०८।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ॥ (१०९।१)