पराशर उवाच । (१।१)

निशम्यैतद् अशेषेण मैत्रेय नृपतेः सुतः । (१।२)

निर्जगाम वनात् तस्मात् प्रणिपत्य स तान् ऋषीन् ॥ (१।३)

कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानस् ततो द्विज । (२।१)

मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम् ॥ (२।२)

पुनश् च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः । (३।१)

ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातम् अत्र महीतले ॥ (३।२)

हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् । (४।१)

शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै ॥ (४।२)

यत्र वै देवदेवस्य सांनिध्यं हरिमेधसः । (५।१)

सर्वपापहरे तस्मिंस् तपस् तीर्थे चकार सः ॥ (५।२)

मरीचिमिश्रैर् मुनिभिर् यथोद्दिष्टम् अभूत् तथा । (६।१)

आत्मन्य् अशेषदेवेशं स्थितं विष्णुम् अमन्यत ॥ (६।२)

अनन्यचेतसस् तस्य ध्यायतो भगवान् हरिः । (७।१)

सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतो ऽभवत् ॥ (७।२)

मनस्य् अवस्थिते तस्य विष्णौ मैत्रेय योगिनः । (८।१)

न शशाक धरा भारम् उद्वोढुं भूतधारिणी ॥ (८।२)

वामपादस्थिते तस्मिन् ननामार्धेन मेदिनी । (९।१)

द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर् दक्षिणतः स्थिते ॥ (९।२)

पादाङ्गुष्ठेन संपीड्य यदा स वसुधां स्थितः । (१०।१)

तदा सा वसुधा विप्र चचाल सह पर्वतैः ॥ (१०।२)

नद्यो नदाः समुद्राश् च संक्षोभं परमं ययुः । (११।१)

तत्क्षोभाद् अमराः क्षोभं परं जग्मुर् महामुने ॥ (११।२)

यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः । (१२।१)

इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः ॥ (१२।२)

कूष्माण्डा विविधै रूपैर् महेन्द्रेण महामुने । (१३।१)

समाधिभङ्गम् अत्यन्तम् आरब्धाः कर्तुम् आतुराः ॥ (१३।२)

सुनीतिर् नाम तन्माता सास्रा तत्पुरतः स्थिता । (१४।१)

पुत्रेति करुणां वाचम् आह मायामयी तदा ॥ (१४।२)

पुत्रकास्मान् निवर्तस्व शरीरव्ययदारुणात् । (१५।१)

निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस् त्वं मनोरथैः ॥ (१५।२)

दीनाम् एकां परित्यक्तुम् अनाथां न त्वम् अर्हसि । (१६।१)

सपत्नीवचनाद् वत्स अगतेस् त्वं गतिर् मम ॥ (१६।२)

क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्व चैतद् दारुणं तपः । (१७।१)

निवर्त्यतां मनः कष्टान् निर्बन्धात् फलवर्जितात् ॥ (१७।२)

कालः क्रीडनकानां ते तदन्ते ऽध्ययनस्य च । (१८।१)

ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः ॥ (१८।२)

कालः क्रीडनकानां यस् तव बालस्य पुत्रक । (१९।१)

तस्मिंस् त्वम् इत्थं तपसि किं नाशायात्मनो रतः ॥ (१९।२)

मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोऽवस्थाक्रियाक्रमम् । (२०।१)

अनुवर्तस्व मा मोहं निवर्तास्माद् अधर्मतः ॥ (२०।२)

परित्यजति वत्साद्य यद्य् एतन् न भवांस् तपः । (२१।१)

त्यक्ष्याम्य् अहम् अपि प्राणांस् ततो वै पश्यतस् तव ॥ (२१।२)

पराशर उवाच । (२२।१)

स तां विलपतीम् एवं बाष्पव्याकुललोचनाम् । (२२।२)

समाहितमना विष्णौ पश्यन्न् अपि न दृष्टवान् ॥ (२२।३)

वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्य् एतानि भीषणे । (२३।१)

वने ऽभ्युद्यतशस्त्राणि समायान्त्य् अपगम्यताम् ॥ (२३।२)

इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्य् आविर्बभुस् ततः । (२४।१)

अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर् मुखैः ॥ (२४।२)

ततो नादान् अतीवोग्रान् राजपुत्रस्य ते पुरः । (२५।१)

मुमुचुर् दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः ॥ (२५।२)

शिवाश् च शतशो नेदुः सज्वालकवलैर् मुखैः । (२६।१)

त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वतः ॥ (२६।२)

हन्यतां हन्यताम् एष छिद्यतां छिद्यताम् अयम् । (२७।१)

भक्ष्यतां भक्ष्यतां चायम् इत्य् ऊचुस् ते निशाचराः ॥ (२७।२)

ततो नानाविधान् नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः । (२८।१)

त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस् ते रजनीचराः ॥ (२८।२)

रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास् तान्य् आयुधानि च । (२९।१)

गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर् नेन्द्रियगोचरम् ॥ (२९।२)

एकाग्रचेताः सततं विष्णुम् एवात्मसंश्रयम् । (३०।१)

दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यत् कथंचन ॥ (३०।२)

ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः । (३१।१)

संक्षोभं परमं जग्मुस् तत्पराभवशङ्किताः ॥ (३१।२)

ते समेत्य जगद्योनिम् अनादिनिधनं हरिम् । (३२।१)

शरण्यं शरणं यातास् तपसा तस्य तापिताः ॥ (३२।२)

देवा ऊचुः । (३३।१)

देवदेव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम । (३३।२)

ध्रुवस्य तपसा तप्तास् त्वां वयं शरणं गताः ॥ (३३।३)

दिने दिने कलाशेषैः शशाङ्कः पूर्यते यथा । (३४।१)

तथायं तपसा देव प्रयात्य् ऋद्धिम् अहर्निशम् ॥ (३४।२)

औत्तानपादितपसा वयम् इत्थं जनार्दन । (३५।१)

भीतास् त्वां शरणं यातास् तपसस् तं निवर्तय ॥ (३५।२)

न विद्मः किं स शक्रत्वं किं सूर्यत्वम् अभीप्सति । (३६।१)

वित्तपाम्बुपसोमानां साभिलाषः पदेषु किम् ॥ (३६।२)

तद् अस्माकं प्रसीदेश हृदयाच्छल्यम् उद्धर । (३७।१)

उत्तानपादतनयं तपसः संनिवर्तय ॥ (३७।२)

श्रीभगवान् उवाच । (३८।१)

नेन्द्रत्वं न च सूर्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् । (३८।२)

प्रार्थयत्य् एष यं कामं तं करोम्य् अखिलं सुराः ॥ (३८।३)

यात देवा यथाकामं स्वस्थानं विगतज्वराः । (३९।१)

निवर्तयाम्य् अहं बालं तपस्य् आसक्तमानसम् ॥ (३९।२)

पराशर उवाच । (४०।१)

इत्य् उक्ता देवदेवेन प्रणम्य त्रिदशास् ततः । (४०।२)

प्रययुः स्वानि धिष्ण्यानि शतक्रतुपुरोगमाः ॥ (४०।३)

भगवान् अपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः । (४१।१)

गत्वा ध्रुवम् उवाचेदं चतुर्भुजवपुर् हरिः ॥ (४१।२)

श्रीभगवान् उवाच । (४२।१)

औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः । (४२।२)

वरदो ऽहम् अनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत ॥ (४२।३)

बाह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यद् आहितम् । (४३।१)

तुष्टो ऽहं भवतस् तेन तद् वृणीष्व वरं परम् ॥ (४३।२)

पराशर उवाच । (४४।१)

श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः । (४४।२)

उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः ॥ (४४।३)

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरम् अच्युतम् । (४५।१)

किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम् ॥ (४५।२)

रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः । (४६।१)

स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः ॥ (४६।२)

किं वदामि स्तुताव् अस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः । (४७।१)

इत्य् आकुलमतिर् देवं तम् एव शरणं ययौ ॥ (४७।२)

ध्रुव उवाच । (४८।१)

भगवन् यदि मे तोषं तपसा परमं गतः । (४८।२)

स्तोतुं तद् अहम् इच्छामि वरम् एनं प्रयच्छ मे ॥ (४८।३)

ब्रह्माद्यैर् वेदवेदज्ञैर् ज्ञायते यस्य नो गतिः । (४९।१)

तं त्वां कथम् अहं देव स्तोतुं शक्ष्यामि बालकः ॥ (४९।२)

त्वद्भक्तिप्रवणं ह्य् एतत् परमेश्वर मे मनः । (५०।१)

स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयच्छ मे ॥ (५०।२)

पराशर उवाच । (५१।१)

शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस् तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् । (५१।२)

उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः ॥ (५१।३)

अथ प्रसन्नवदनः तत्क्षणान् नृपनन्दनः । (५२।१)

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारम् अच्युतम् ॥ (५२।२)

ध्रुव उवाच । (५३।१)

भूमिर् आपो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च । (५३।२)

भूतादिर् आदिप्रकृतिर् यस्य रूपं नतो ऽस्मि तम् ॥ (५३।३)

शुद्धः सूक्ष्मो ऽखिलव्यापी प्रधानात् परतः पुमान् । (५४।१)

यस्य रूपं नमस् तस्मै पुरुषाय गुणात्मने ॥ (५४।२)

भूरादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः । (५५।१)

बुद्ध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः ॥ (५५।२)

तं ब्रह्मभूतम् आत्मानम् अशेषजगतः पतिम् । (५६।१)

प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर ॥ (५६।२)

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच् च यद् रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् । (५७।१)

तस्मै नमस् ते सर्वात्मन् योगिचिन्त्याविकारवत् ॥ (५७।२)

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । (५८।१)

सर्वव्यापी भुवः स्पर्शाद् अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ॥ (५८।२)

यद् भूतं यच् च वै भव्यं पुरुषोत्तम तद् भवान् । (५९।१)

त्वत्तो विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश् चाप्य् अधिपूरुषः ॥ (५९।२)

अत्यरिच्यत सो ऽधश् च तिर्यग् ऊर्ध्वं च वै भुवः । (६०।१)

त्वत्तो विश्वम् इदं जातं त्वत्तो भूतभविष्यती ॥ (६०।२)

त्वद्रूपधारिणश् चान्तः सर्वभूतम् इदं जगत् । (६१।१)

त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर् द्विधा ॥ (६१।२)

त्वत्त ऋचो ऽथ सामानि त्वत्तश् छन्दांसि जज्ञिरे । (६२।१)

त्वत्तो यजूंष्य् अजायन्त त्वत्तो ऽश्वाश् चैकतोदतः ॥ (६२।२)

गावस् त्वत्तः समुद्भूतास् त्वत्तो ऽजा अवयो मृगाः । (६३।१)

त्वन्मुखाद् ब्राह्मणा बाह्वोस् त्वत्तः क्षत्रम् अजायत ॥ (६३।२)

वैश्यास् तवोरुजाः शूद्रास् तव पद्भ्यां समुद्गताः । (६४।१)

अक्ष्णोः सूर्यो ऽनिलः प्राणाच् चन्द्रमा मनसस् तव ॥ (६४।२)

प्राणो ऽन्तःसुषिराज् जातो मुखाद् अग्निर् अजायत । (६५।१)

नाभितो गगनं द्यौश् च शिरसः समवर्तत । (६५।२)

दिशः श्रोत्रात् क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वम् अभूद् इदम् ॥ (६५।३)

न्यग्रोधः सुमहान् अल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । (६६।१)

संयमे विश्वम् अखिलं बीजभूते तथा त्वयि ॥ (६६।२)

बीजाद् अङ्कुरसम्भूतो न्यग्रोधः स समुच्छ्रितः । (६७।१)

विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत् ॥ (६७।२)

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रान् नाथ दृश्यते । (६८।१)

एवं विश्वस्य नान्यस् त्वं त्वत्स्थायीश्वर दृश्यते ॥ (६८।२)

ह्लादिनी संधिनी संवित् त्वय्य् एका सर्वसंस्थितौ । (६९।१)

ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते ॥ (६९।२)

पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः । (७०।१)

प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः ॥ (७०।२)

व्यक्तप्रधानपुरुषविराट् संराट् स्वराट् तथा । (७१।१)

विभाव्यते ऽन्तःकरणे पुरुषेष्व् अक्षयो भवान् ॥ (७१।२)

सर्वस्मिन् सर्वभूतस् त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् । (७२।१)

सर्वं त्वत्तस् ततश् च त्वं नमः सर्वात्मने ऽस्तु ते ॥ (७२।२)

सर्वात्मको ऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः । (७३।१)

कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदि स्थितम् ॥ (७३।२)

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव । (७४।१)

सर्वभूतो भवान् वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम् ॥ (७४।२)

यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः । (७५।१)

तपश् च तप्तं सफलं यद् दृष्टो ऽसि जगत्पते ॥ (७५।२)

श्रीभगवान् उवाच । (७६।१)

तपसस् तत् फलं प्राप्तं यद् दृष्टो ऽहं त्वया ध्रुव । (७६।२)

मद्दर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते ॥ (७६।३)

वरं वरय तस्मात् त्वं यथाभिमतम् आत्मनः । (७७।१)

सर्वं सम्पद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते ॥ (७७।२)

ध्रुव उवाच । (७८।१)

भगवन् सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि । (७८।२)

किम् अज्ञातं तव स्वामिन् मनसा यन् मयेप्सितम् ॥ (७८।३)

तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन् मया । (७९।१)

प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम् ॥ (७९।२)

किं वा सर्वजगत्स्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् । (८०।१)

त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघवान् अपि ॥ (८०।२)

नैतद् राजासनं योग्यम् अजातस्य ममोदरात् । (८१।१)

इति गर्वाद् अवोचन् मां सपत्नी मातुर् उच्चकैः ॥ (८१।२)

आधारभूतं जगतः सर्वेषाम् उत्तमोत्तमम् । (८२।१)

प्रार्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादाद् अतो ऽव्ययम् ॥ (८२।२)

श्रीभगवान् उवाच । (८३।१)

यत् त्वया प्रार्थितं स्थानम् एतत् प्राप्स्यति वै भवान् । (८३।२)

त्वयाहं तोषितः पूर्वम् अन्यजन्मनि बालक ॥ (८३।३)

त्वम् आसीर् ब्राह्मणः पूर्वं मय्य् एकाग्रमतिः सदा । (८४।१)

मातापित्रोश् च शुश्रूषुर् निजधर्मानुपालकः ॥ (८४।२)

कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस् तवाभवत् । (८५।१)

यौवने ऽखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः ॥ (८५।२)

तत्सङ्गात् तस्य ताम् ऋद्धिम् अवलोक्यातिदुर्लभाम् । (८६।१)

भवेयं राजपुत्रो ऽहम् इति वाञ्छा त्वया कृता ॥ (८६।२)

ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता । (८७।१)

उत्तानपादस्य गृहे जातो ऽसि ध्रुव दुर्लभे ॥ (८७।२)

अन्येषां तद् वरं स्थानं कुले स्वायम्भुवस्य यत् ॥ (८८।१)

तस्यैतद् अपरं बाल येनाहं परितोषितः । (८९।१)

माम् आराध्य नरो मुक्तिम् अवाप्नोत्य् अविलम्बितम् ॥ (८९।२)

मय्य् अर्पितमना बाल किमु स्वर्गादिकं पदम् । (९०।१)

त्रैलोक्याद् अधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्रयः । (९०।२)

भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादाद् भवान् ध्रुव ॥ (९०।३)

सूर्यात् सोमात् तथा भौमात् सोमपुत्राद् बृहस्पतेः । (९१।१)

सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रुव ॥ (९१।२)

सप्तर्षीणाम् अशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः । (९२।१)

सर्वेषाम् उपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव ॥ (९२।२)

केचिच् चतुर्युगं यावत् केचिन् मन्वन्तरं सुराः । (९३।१)

तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसंस्थितिः ॥ (९३।२)

सुनीतिर् अपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्मला । (९४।१)

विमाने तारका भूत्वा तावत्कालं निवत्स्यति ॥ (९४।२)

ये च त्वां मानवाः प्रातः सायं च सुसमाहिताः । (९५।१)

कीर्तयिष्यन्ति तेषां च महत् पुण्यं भविष्यति ॥ (९५।२)

पराशर उवाच । (९६।१)

एवं पूर्वं जगन्नाथाद् देवदेवाज् जनार्दनात् । (९६।२)

वरं प्राप्य ध्रुवं स्थानम् अध्यास्ते स महामतिः ॥ (९६।३)

तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च । (९७।१)

देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अत्रोशना जगौ ॥ (९७।२)

अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो ऽस्य तपसः फलम् । (९८।१)

यद् एनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः ॥ (९८।२)

ध्रुवस्य जननी चेयं सुनीतिर् नाम सूनृता । (९९।१)

अस्याश् च महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि ॥ (९९।२)

त्रैलोक्याश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्थिरायति । (१००।१)

स्थानं प्राप्ता परं कृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम् ॥ (१००।२)

यश् चैतत् कीर्तयेन् नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि । (१०१।१)

सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ॥ (१०१।२)

स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि । (१०२।१)

सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं च जीवति ॥ (१०२।२)