ViPur, 2, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
दिवि रूपं हरेर्यत्तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः ॥ (१।३)
divi rūpaṃ hareryattu tasya pucche sthito dhruvaḥ ||
एष भ्रमन्भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान्ग्रहान् । (२।१)
eṣa bhramanbhrāmayati candrādityādikāngrahān |
भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ (२।२)
bhramantam anu taṃ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat ||
सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । (३।१)
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha |
वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै ॥ (३।२)
vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai ||
शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद्रूपं ज्योतिषां दिवि । (४।१)
śiśumārākṛti proktaṃ yadrūpaṃ jyotiṣāṃ divi |
नारायणो ऽयनं धाम्नां तस्याधारः स्वयं हृदि ॥ (४।२)
nārāyaṇo 'yanaṃ dhāmnāṃ tasyādhāraḥ svayaṃ hṛdi ||
सताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः ॥ (५।२)
satārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ ||
ध्रुवस्य शिशुमारश्च ध्रुवे भानुर्व्यवस्थितः ॥ (६।२)
dhruvasya śiśumāraśca dhruve bhānurvyavasthitaḥ ||
वर्षत्यम्बु ततश्चान्नम् अन्नादप्यखिलं जगत् ॥ (८।३)
varṣatyambu tataścānnam annādapyakhilaṃ jagat ||
विवस्वान् अंशुभिस्तीक्ष्णैरादाय जगतो जलम् । (९।१)
vivasvān aṃśubhistīkṣṇairādāya jagato jalam |
नालैर् विक्षिपते ऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु ॥ (९।३)
nālair vikṣipate 'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu ||
न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि तान्यतः । (१०।१)
na bhraśyanti yatastebhyo jalānyabhrāṇi tānyataḥ |
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । (१०।२)
abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ |
संस्कारं कालजनितं मैत्रेयासाद्य निर्मलाः ॥ (१०।३)
saṃskāraṃ kālajanitaṃ maitreyāsādya nirmalāḥ ||
सरित्समुद्रभौमास्तु तथापः प्राणिसंभवाः । (११।१)
saritsamudrabhaumāstu tathāpaḥ prāṇisaṃbhavāḥ |
अनभ्रगतमेवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः ॥ (१२।२)
anabhragatamevorvyāṃ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ ||
तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तम । (१३।१)
tasya saṃsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottama |
न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत्स्मृतम् ॥ (१३।२)
na yāti narakaṃ martyo divyaṃ snānaṃ hi tatsmṛtam ||
दृष्टसूर्यं हि यद् वारि पतत्यभ्रैर्विना दिवः । (१४।१)
dṛṣṭasūryaṃ hi yad vāri patatyabhrairvinā divaḥ |
आकाशगङ्गासलिलं तद्गोभिः क्षिप्यते रवेः ॥ (१४।२)
ākāśagaṅgāsalilaṃ tadgobhiḥ kṣipyate raveḥ ||
कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्वम्बु यद्दिवः । (१५।१)
kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣvambu yaddivaḥ |
दृष्टार्कं पतितं ज्ञेयं तद्गाङ्गं दिग्गजोज्झितम् ॥ (१५।२)
dṛṣṭārkaṃ patitaṃ jñeyaṃ tadgāṅgaṃ diggajojjhitam ||
युग्मर्क्षेषु तु यत्तोयं पतत्यर्कोज्झितं दिवः । (१६।१)
yugmarkṣeṣu tu yattoyaṃ patatyarkojjhitaṃ divaḥ |
तत्सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते ॥ (१६।२)
tatsūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate ||
उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापहरं द्विज । (१७।१)
ubhayaṃ puṇyamatyarthaṃ nṛṇāṃ pāpaharaṃ dvija |
यत्तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत्प्राणिनां द्विज । (१८।१)
yattu meghaiḥ samutsṛṣṭaṃ vāri tatprāṇināṃ dvija |
पुष्णात्योषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् ॥ (१८।२)
puṣṇātyoṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṃ hi tat ||
साधकः फलपाकान्तः प्रजानां द्विज जायते ॥ (१९।२)
sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṃ dvija jāyate ||
तेन यज्ञान्यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः । (२०।१)
tena yajñānyathāproktān mānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ |
कुर्वन्त्यहरहस्तैश्च देवान् आप्याययन्ति ते ॥ (२०।२)
kurvantyaharahastaiśca devān āpyāyayanti te ||
एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः । (२१।१)
evaṃ yajñāśca vedāśca varṇāśca dvijapūrvakāḥ |
वृष्ट्या धृतमिदं सर्वमन्नं निष्पाद्यते यया । (२२।१)
vṛṣṭyā dhṛtamidaṃ sarvamannaṃ niṣpādyate yayā |
सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम ॥ (२२।२)
sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattama ||
ध्रुवस्य शिशुमारो ऽसौ सो ऽपि नारायणाश्रयः ॥ (२३।२)
dhruvasya śiśumāro 'sau so 'pi nārāyaṇāśrayaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.