पराशर उवाच । (१।१)

क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः । (१।२)

संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः ॥ (१।३)

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः । (२।१)

स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः ॥ (२।२)

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै । (३।१)

ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस्तदनन्तरः ॥ (३।२)

सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च । (४।१)

ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते ॥ (४।२)

पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा । (५।१)

आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवमेव च ॥ (५।२)

मर्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः । (६।१)

सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम ॥ (६।२)

गोमेदश्चैव चन्द्रश्च नारदो दुन्दुभिस्तथा । (७।१)

सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश्चैव सप्तमः ॥ (७।२)

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः । (८।१)

वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः ॥ (८।२)

तेषु पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः । (९।१)

नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत् ॥ (९।२)

तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः । (१०।१)

नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः ॥ (१०।२)

अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः । (११।१)

अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः ॥ (११।२)

एते शैलास्तथा नद्यः प्रधानाः कथितास्तव । (१२।१)

क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र सन्ति सहस्रशः । (१२।२)

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास् तु ते ॥ (१२।३)

अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज । (१३।१)

न त्वेवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु ॥ (१३।२)

त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते । (१४।१)

प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ्शाकद्वीपान्तिकेषु वै ॥ (१४।२)

पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः । (१५।१)

धर्मः पञ्चस्वथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः ॥ (१५।२)

वर्णाश्च तत्र चत्वारस्तान्निबोध वदामि ते ॥ (१६।१)

आर्यकाः कुरराश्चैव विविंशा भाविनश् च ये । (१७।१)

विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश्च मुनिसत्तम ॥ (१७।२)

जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहांस्तरुः । (१८।१)

प्लक्षस्तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम ॥ (१८।२)

इज्यते तत्र भगवांस्तैर्वर्णैरार्यकादिभिः । (१९।१)

सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥ (१९।२)

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः । (२०।१)

तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा ॥ (२०।२)

इत्येष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः । (२१।१)

संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय ॥ (२१।२)

शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस्तत्सुताञ्छृणु । (२२।१)

येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै ॥ (२२।२)

श्वेतो ऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । (२३।१)

वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च महामुने ॥ (२३।२)

शाल्मलेन समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः । (२४।१)

विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः ॥ (२४।२)

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । (२५।१)

वर्षाभिव्यञ्जकास्ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः ॥ (२५।२)

कुमुदश्चोन्नतश् चैव तृतीयश्च बलाहकः । (२६।१)

द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः ॥ (२६।२)

कङ्कस्तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस्तथा । (२७।१)

ककुद्मान्पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु ॥ (२७।२)

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी । (२८।१)

निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः ॥ (२८।२)

श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा । (२९।१)

वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम् । (२९।२)

सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै ॥ (२९।३)

शाल्मले ये तु वर्णाश्च वसन्त्येते महामुने । (३०।१)

कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक्पृथक् ॥ (३०।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव यजन्ति तम् । (३१।१)

भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् । (३१।२)

वायुभूतं मखश्रेष्ठैर्यज्विनो यज्ञसंस्थितम् ॥ (३१।३)

देवानामत्र सांनिध्यमतीव सुमनोरमे । (३२।१)

शाल्मलिश्च महावृक्षो नाम निर्वृतिकारकः ॥ (३२।२)

एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । (३३।१)

विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ॥ (३३।२)

सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः । (३४।१)

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः ॥ (३४।२)

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्राञ्छृणुष्व तान् ॥ (३५।१)

उद्भिदो वेणुमांश्चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः । (३६।१)

प्रभाकरो ऽथ कपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः ॥ (३६।२)

तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः । (३७।१)

तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः ॥ (३७।२)

वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः । (३८।१)

दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश्च महामुने ॥ (३८।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥ (३९।१)

यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते । (४०।१)

तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् । (४०।२)

यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारफलप्रदम् ॥ (४०।३)

विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा । (४१।१)

कुशेशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः ॥ (४१।२)

वर्षाचलास्तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने । (४२।१)

नद्यश्च सप्त तासां तु शृणु नामान्यनुक्रमात् ॥ (४२।२)

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस्तथा । (४३।१)

विद्युदम्भा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः ॥ (४३।२)

अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः । (४४।१)

कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम् ॥ (४४।२)

तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः । (४५।१)

घृतोदश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ॥ (४५।२)

क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान् । (४६।१)

कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणो यस्य विस्तरः ॥ (४६।२)

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः । (४७।१)

तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः ॥ (४७।२)

कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः । (४८।१)

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता मुने ॥ (४८।२)

तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः । (४९।१)

वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु ॥ (४९।२)

क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः । (५०।१)

चतुर्थो रत्नशैलश्च स्वाहिनी हयसंनिभः ॥ (५०।२)

दिवावृत् पञ्चमश् चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् । (५१।१)

दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् । (५१।२)

द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा ॥ (५१।३)

वर्षेष्वेतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च । (५२।१)

निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः ॥ (५२।२)

पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्याख्याश्च महामुने । (५३।१)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥ (५३।२)

ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः । (५४।१)

सप्त प्रधानाः शतशस्तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः ॥ (५४।२)

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा । (५५।१)

ख्यातिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः ॥ (५५।२)

अत्रापि वर्णैर्भगवान् पुष्कराद्यैर्जनार्दनः । (५६।१)

यागै रुद्रस्वरूपस्थ इज्यते यज्ञसंनिधौ ॥ (५६।२)

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु । (५७।१)

आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः ॥ (५७।२)

दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः । (५८।१)

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन महामुने ॥ (५८।२)

शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः । (५९।१)

सप्तैव तनयास्तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः ॥ (५९।२)

जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीचकः । (६०।१)

कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः ॥ (६०।२)

तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्त वर्षाण्यनुक्रमात् । (६१।१)

तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारिणः ॥ (६१।२)

पूर्वस् तत्रोदयगिरिर्जलधारस्तथापरः । (६२।१)

तथा रैवतकः श्यामस्तथैवाम्भोगिरिर्द्विज । (६२।२)

आम्बिकेयस्तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः ॥ (६२।३)

शाकस्तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः । (६३।१)

यत्पत्रवातसंस्पर्शादाह्लादो जायते परः ॥ (६३।२)

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । (६४।१)

नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः ॥ (६४।२)

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या । (६५।१)

इक्षुश्च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा ॥ (६५।२)

अन्यास्त्वयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । (६६।१)

महीधरास्तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (६६।२)

ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः । (६७।१)

वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गादभ्येत्य मेदिनीम् ॥ (६७।२)

धर्महानिर्न तेष्वस्ति न संघर्षः परस्परम् । (६८।१)

मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु ॥ (६८।२)

मगाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा । (६९।१)

मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तु ते । (६९।२)

वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रास्तेषां तु मन्दगाः ॥ (६९।३)

शाकद्वीपे तु तैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने । (७०।१)

यथोक्तैरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः ॥ (७०।२)

शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः । (७१।१)

शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः ॥ (७१।२)

क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्कराख्येन वेष्टितः । (७२।१)

द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्विगुणेन समन्ततः ॥ (७२।२)

पुष्करे सवनस्यापि महावीरो ऽभवत् सुतः । (७३।१)

धातकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते । (७३।२)

महावीरं तथैवान्यद्धातकीखण्डसंज्ञितम् ॥ (७३।३)

एकश्चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः । (७४।१)

मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥ (७४।२)

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः । (७५।१)

तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥ (७५।२)

पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव । (७६।१)

स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं मुने ॥ (७६।२)

वलयाकारम् एकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः ॥ (७७।१)

दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । (७८।१)

निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः ॥ (७८।२)

अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विज । (७९।१)

नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च ॥ (७९।२)

महावीरं बहिर्वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः । (८०।१)

मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् ॥ (८०।२)

सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते । (८१।१)

न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते ॥ (८१।२)

तुल्यवेषास्तु मनुजा देवैस्तत्रैकरूपिणः ॥ (८२।१)

वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् । (८३।१)

त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च यत् ॥ (८३।२)

वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गो ऽयम् उत्तमः । (८४।१)

सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः । (८४।२)

पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने ॥ (८४।३)

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् । (८५।१)

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः ॥ (८५।२)

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः । (८६।१)

समेन पुष्करस्यैव विस्तारान्मण्डलात् तथा ॥ (८६।२)

एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिरावृताः । (८७।१)

द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानौ द्विगुणौ परौ ॥ (८७।२)

पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै । (८८।१)

न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन्नैव जायते ॥ (८८।२)

स्थालीस्थम् अग्निसंयोगादुद्रेकि सलिलं यथा । (८९।१)

तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तम ॥ (८९।२)

अन्यूनानतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो ह्रसन्ति च । (९०।१)

उदयास्तमयेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ (९०।२)

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै । (९१।१)

अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने ॥ (९१।२)

भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम् । (९२।१)

षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि ॥ (९२।२)

स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते ऽलोकसंस्थितिः । (९३।१)

द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता ॥ (९३।२)

लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः । (९४।१)

उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्यचलो हि सः ॥ (९४।२)

ततस्तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् । (९५।१)

तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ (९५।२)

पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयमुर्वी महामुने । (९६।१)

सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा ॥ (९६।२)

सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका । (९७।१)

आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम् इति ॥ (९७।२)