पराशर उवाच । (१।१)

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । (१।२)

सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥ (१।३)

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । (२।१)

वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ॥ (२।२)

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । (३।१)

अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे ॥ (३।२)

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । (४।१)

मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने ॥ (४।२)

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् । (५।१)

प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम् ॥ (५।२)

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । (६।१)

तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥ (६।२)

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् । (७।१)

प्रणम्य जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् ॥ (७।२)

कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः । (८।१)

पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः ॥ (८।२)

तैश् चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे । (९।१)

सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च ॥ (९।२)

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः । (१०।१)

रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः ॥ (१०।२)

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः । (११।१)

वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम् ॥ (११।२)

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य् अत्रेति वै यतः । (१२।१)

ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥ (१२।२)

तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् । (१३।१)

एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच् च निर्मलम् ॥ (१३।२)

तद् एव सर्वम् एवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । (१४।१)

तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ॥ (१४।२)

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज । (१५।१)

व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस् तथापरम् ॥ (१५।२)

प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् । (१६।१)

पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ (१६।२)

प्रधानपुरुषव्यक्तकालास् तु प्रविभागशः । (१७।१)

रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः ॥ (१७।२)

व्यक्तं विष्णुस् तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च । (१८।१)

क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय ॥ (१८।२)

अव्यक्तं कारणं यत् तत् प्रधानम् ऋषिसत्तमैः । (१९।१)

प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्या सदसदात्मिका ॥ (१९।२)

अक्षयं नान्यदाधारम् अमेयम् अजरं ध्रुवम् । (२०।१)

शब्दस्पर्शविहीनं तद् रूपादिभिर् असंहतम् ॥ (२०।२)

त्रिगुणं तज्जगद्योनिर् अनादिप्रभवाव्ययम् । (२१।१)

तेनाग्रे सर्वम् एवासीद् व्याप्तं वै प्रलयाद् अनु ॥ (२१।२)

वेदवादविदो विद्वन् नियता ब्रह्मवादिनः । (२२।१)

पठन्ति चैतम् एवार्थं प्रधानप्रतिपादकम् ॥ (२२।२)

नाहो न रात्रिर् न नभो न भूमिर् नासीत् तमो ज्योतिर् अभून् न चान्यत् । (२३।१)

श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यम् एकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस् तदासीत् ॥ (२३।२)

विष्णोः स्वरूपात् परतो हि ते ऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश् च विप्र । (२४।१)

तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद् द्विज कालसंज्ञम् ॥ (२४।२)

प्रकृतौ च स्थितं व्यक्तम् अतीतप्रलये तु यत् । (२५।१)

तस्मात् प्राकृतसंज्ञो ऽयम् उच्यते प्रतिसंचरः ॥ (२५।२)

अनादिर् भगवान् कालो नान्तो ऽस्य द्विज विद्यते । (२६।१)

अव्युच्छिन्नास् ततस् त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः ॥ (२६।२)

गुणसाम्ये ततस् तस्मिन् पृथक् पुंसि व्यवस्थिते । (२७।१)

कालस्वरूपं तद् विष्णोर् मैत्रेय परिवर्तते ॥ (२७।२)

ततस् तत् परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः । (२८।१)

सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः ॥ (२८।२)

प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । (२९।१)

क्षोभयामास सम्प्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ ॥ (२९।२)

यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । (३०।१)

मनसो नोपकर्तृत्वात् तथासौ परमेश्वरः ॥ (३०।२)

स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश् च पुरुषोत्तमः । (३१।१)

स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः ॥ (३१।२)

विकासाणुस्वरूपैश् च ब्रह्मरूपादिभिस् तथा । (३२।१)

व्यक्तस्वरूपश् च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ (३२।२)

गुणसाम्यात् ततस् तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान् मुने । (३३।१)

गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम ॥ (३३।२)

प्रधानतत्त्वम् उद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् । (३४।१)

सात्त्विको राजसश् चैव तामसश् च त्रिधा महान् । (३४।२)

प्रधानतत्त्वेन समं त्वचा बीजम् इवावृतम् ॥ (३४।३)

वैकारिकस् तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः । (३५।१)

त्रिविधो ऽयम् अहंकारो महत्तत्त्वाद् अजायत ॥ (३५।२)

भूतेन्द्रियाणां हेतुः स त्रिगुणत्वान् महामुने । (३६।१)

यथा प्रधानेन महान् महता स तथावृतः ॥ (३६।२)

भूतादिस् तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । (३७।१)

ससर्ज शब्दतन्मात्राद् आकाशं शब्दलक्षणम् ॥ (३७।२)

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् । (३८।१)

आकाशस् तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ (३८।२)

बलवान् अभवद् वायुस् तस्य स्पर्शो गुणो मतः । (३९।१)

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् ॥ (३९।२)

ततो वायुर् विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । (४०।१)

ज्योतिर् उत्पद्यते वायोस् तद् रूपगुणम् उच्यते ॥ (४०।२)

स्पर्शमात्रस् ततो वायू रूपमात्रं समावृणोत् । (४१।१)

ज्योतिश् चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥ (४१।२)

सम्भवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च । (४२।१)

रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत् ॥ (४२।२)

विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे । (४३।१)

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः ॥ (४३।२)

तस्मिंस् तस्मिंस् तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता । (४४।१)

तन्मात्राण्य् अविशेषाणि अविशेषास् ततो हि ते ॥ (४४।२)

न शान्ता नापि घोरास् ते न मूढाश् चाविशेषिणः । (४५।१)

भूततन्मात्रसर्गो ऽयम् अहंकारात् तु तामसात् ॥ (४५।२)

तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश । (४६।१)

एकादशं मनश् चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ (४६।२)

त्वक् चक्षुर् नासिका जिह्वा श्रोत्रम् अत्र च पञ्चमम् । (४७।१)

शब्दादीनाम् अवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वै द्विज ॥ (४७।२)

पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पञ्चमी । (४८।१)

विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते ॥ (४८।२)

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा । (४९।१)

शब्दादिभिर् गुणैर् ब्रह्मन् संयुक्तान्य् उत्तरोत्तरैः ॥ (४९।२)

शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास् तेन ते स्मृताः ॥ (५०।१)

नानावीर्याः पृथग्भूतास् ततस् ते संहतिं विना । (५१।१)

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः ॥ (५१।२)

समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । (५२।१)

एकसंघातलक्ष्याश् च सम्प्राप्यैक्यम् अशेषतः ॥ (५२।२)

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । (५३।१)

महदाद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते ॥ (५३।२)

तत् क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत् समम् । (५४।१)

भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे बृहत् तद् उदकेशयम् । (५४।२)

प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम् ॥ (५४।३)

तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ व्यक्तरूपी जगत्पतिः । (५५।१)

विष्णुर् ब्रह्मस्वरूपेण स्वयम् एव व्यवस्थितः ॥ (५५।२)

मेरुर् उल्बम् अभूत् तस्य जरायुश् च महीधराः । (५६।१)

गर्भोदकं समुद्राश् च तस्यासन् सुमहात्मनः ॥ (५६।२)

साद्रिद्वीपसमुद्राश् च सज्योतिर् लोकसंग्रहः । (५७।१)

तस्मिन्न् अण्डे ऽभवद् विप्र सदेवासुरमानुषः ॥ (५७।२)

वारिवह्न्यनिलाकाशैस् ततो भूतादिना बहिः । (५८।१)

वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर् महता तथा ॥ (५८।२)

अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मंस् तैः सर्वैः सहितो महान् । (५९।१)

एभिर् आवरणैर् अण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् । (५९।२)

नालिकेरफलस्यान्तर् बीजं बाह्यदलैर् इव ॥ (५९।३)

जुषन् रजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः । (६०।१)

ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ सम्प्रवर्तते ॥ (६०।२)

सृष्टं च पात्य् अनुयुगं यावत् कल्पविकल्पना । (६१।१)

सत्त्वभृद् भगवान् विष्णुर् अप्रमेयपराक्रमः ॥ (६१।२)

तमोउद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः । (६२।१)

मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्य् अतिभीषणः ॥ (६२।२)

संभक्षयित्वा भूतानि जगत्य् एकार्णवीकृते । (६३।१)

नागपर्यङ्कशयने शेते ऽसौ परमेश्वरः ॥ (६३।२)

प्रबुद्धश् च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक् ॥ (६४।१)

सृष्टिस्थित्यन्तकरणाद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । (६५।१)

स संज्ञां याति भगवान् एक एव जनार्दनः ॥ (६५।२)

स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च । (६६।१)

उपसंहरते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः ॥ (६६।२)

पृथिव्य् आपस् तथा तेजो वायुर् आकाशम् एव च । (६७।१)

सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत् ॥ (६७।२)

स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतो ऽव्ययः । (६८।१)

सर्गादिकं ततो ऽस्यैव भूतस्थम् उपकारकम् ॥ (६८।२)

स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्य् अत्ति च पाल्यते च । (६९।१)

ब्रह्माद्यवस्थाभिर् अशेषमूर्तिर् विष्णुर् वरिष्ठो वरदो वरेण्यः ॥ (६९।२)