ViPur, 3, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्राह्मणान् भोजयेच्छ्राद्धे यद्गुणांस्तान्निबोध मे ॥ (१।२)
brāhmaṇān bhojayecchrāddhe yadguṇāṃstānnibodha me ||
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । (२।१)
triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit |
वेदविच्छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः ॥ (२।२)
vedavicchrotriyo yogī tathā vai jyeṣṭhasāmagaḥ ||
मातुलो ऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस्तथा । (३।२)
mātulo 'tha taponiṣṭhaḥ pañcāgnyabhiratastathā |
एतान्नियोजयेच्छ्राद्धे पूर्वोक्तान्प्रथमं नृप । (४।१)
etānniyojayecchrāddhe pūrvoktānprathamaṃ nṛpa |
ब्राह्मणान् पितृपुष्ट्यर्थमनुकल्पेष्वनन्तरान् ॥ (४।२)
brāhmaṇān pitṛpuṣṭyarthamanukalpeṣvanantarān ||
मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस्तथा द्विजः । (५।१)
mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadantastathā dvijaḥ |
प्रथमे ऽह्नि बुधः शस्ताञ्श्रोत्रियादीन्निमन्त्रयेत् । (९।१)
prathame 'hni budhaḥ śastāñśrotriyādīnnimantrayet |
ततः क्रोधव्यवायादीनायासं च द्विजैः सह । (१०।१)
tataḥ krodhavyavāyādīnāyāsaṃ ca dvijaiḥ saha |
श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च । (११।१)
śrāddhe niyukto bhuktvā vā bhojayitvā niyujya ca |
व्यवायी रेतसो गर्ते मज्जयत्यात्मनः पितॄन् ॥ (११।२)
vyavāyī retaso garte majjayatyātmanaḥ pitṝn ||
तस्मात्प्रथमम् अत्रोक्तं द्विजाग्र्याणां निमन्त्रणम् । (१२।१)
tasmātprathamam atroktaṃ dvijāgryāṇāṃ nimantraṇam |
अनिमन्त्र्य द्विजान्गेहमागतान्भोजयेद्यतीन् ॥ (१२।२)
animantrya dvijāngehamāgatānbhojayedyatīn ||
पितॄणामयुजो युग्मान्देवानामिच्छया द्विजान् ॥ (१४।२)
pitṝṇāmayujo yugmāndevānāmicchayā dvijān ||
कुर्वीत भक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ (१६।२)
kurvīta bhaktisampannastantraṃ vā vaiśvadevikam ||
प्राङ्मुखान्भोजयेद्विप्रान् देवानामुभयात्मकान् । (१७।१)
prāṅmukhānbhojayedviprān devānāmubhayātmakān |
पितृपैतामहानां पृथक्तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं नृप । (१७।२)
pitṛpaitāmahānāṃ pṛthaktayoḥ kecidāhuḥ śrāddhasya karaṇaṃ nṛpa |
विष्टरार्थं कुशान्दत्त्वा सम्पूज्यार्घ्यं विधानतः । (१८।१)
viṣṭarārthaṃ kuśāndattvā sampūjyārghyaṃ vidhānataḥ |
कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ (१८।२)
kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā ||
यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानतः । (१९।१)
yavāmbunā ca devānāṃ dadyādarghyaṃ vidhānataḥ |
स्रग्गन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि ॥ (१९।२)
sraggandhadhūpadīpāṃśca dattvā tebhyo yathāvidhi ||
अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान्द्विधाकृतान् ॥ (२०।२)
anujñāṃ ca tataḥ prāpya dattvā darbhāndvidhākṛtān ||
मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । (२१।१)
mantrapūrvaṃ pitṝṇāṃ tu kuryādāvāhanaṃ budhaḥ |
तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं नृप ॥ (२१।२)
tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyādarghyādikaṃ nṛpa ||
काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं नृपाध्वगम् । (२२।१)
kāle tatrātithiṃ prāptamannakāmaṃ nṛpādhvagam |
ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि भोजयेत् ॥ (२२।२)
brāhmaṇairabhyanujñātaḥ kāmaṃ tamapi bhojayet ||
तस्मादभ्यर्चयेत्प्राप्तं श्राद्धकाले ऽतिथिं बुधः । (२४।१)
tasmādabhyarcayetprāptaṃ śrāddhakāle 'tithiṃ budhaḥ |
श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितो ऽतिथिः ॥ (२४।२)
śrāddhakriyāphalaṃ hanti narendrāpūjito 'tithiḥ ||
अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ ॥ (२५।२)
anujñāto dvijaistaistu trikṛtvaḥ puruṣarṣabha ||
हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ (२७।२)
hutāvaśiṣṭamalpālpaṃ viprapātreṣu nirvapet ||
ततो ऽन्नं मृष्टम् अत्यर्थमभीष्टम् अतिसंस्कृतम् । (२८।१)
tato 'nnaṃ mṛṣṭam atyarthamabhīṣṭam atisaṃskṛtam |
दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ (२८।२)
dattvā juṣadhvamicchāto vācyametadaniṣṭhuram ||
भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । (२९।१)
bhoktavyaṃ taiśca taccittairmaunibhiḥ sumukhaiḥ sukham |
अक्रुध्यता चात्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ (२९।२)
akrudhyatā cātvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ ||
रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । (३१।१)
rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmerāstaraṇaṃ tilaiḥ |
कृत्वा ध्येयाः स्वपितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ (३१।२)
kṛtvā dhyeyāḥ svapitarasta eva dvijasattamāḥ ||
मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ (३२।२)
mama tṛptiṃ prayāntvadya vipradeheṣu saṃsthitāḥ ||
मम तृप्तिं प्रयान्त्वग्निहोमाप्यायितमूर्तयः ॥ (३३।२)
mama tṛptiṃ prayāntvagnihomāpyāyitamūrtayaḥ ||
तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ॥ (३४।२)
tṛptiṃ prayāntu piṇḍena mayā dattena bhūtale ||
तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदिहाहृतम् ॥ (३५।२)
tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā yanmayaitadihāhṛtam ||
मातामहस्तृप्तिम् उपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता तथान्यः । (३६।१)
mātāmahastṛptim upaitu tasya tathā pitā tasya pitā tathānyaḥ |
विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ (३६।२)
viśve ca devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ ||
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ताव्ययात्मा हरिरीश्वरो ऽत्र । (३७।१)
yajñeśvaro havyasamastakavyabhoktāvyayātmā harirīśvaro 'tra |
तत्संनिधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ (३७।२)
tatsaṃnidhānādapayāntu sadyo rakṣāṃsyaśeṣāṇyasurāśca sarve ||
तृप्तेषु तेषु विकिरेदन्नं विप्रेषु भूतले दद्याच्चाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत् सकृत् ॥ (३८।०)
tṛpteṣu teṣu vikiredannaṃ vipreṣu bhūtale dadyāccācamanārthāya tebhyo vāri sakṛt sakṛt ||
सुतृप्तैस्तैरनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । (३९।१)
sutṛptaistairanujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale |
सतिलेन ततः पिण्डान्सम्यग्दद्यात्समाहितः ॥ (३९।२)
satilena tataḥ piṇḍānsamyagdadyātsamāhitaḥ ||
मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् ॥ (४०।२)
mātāmahebhyastenaiva piṇḍāṃstīrthena nirvapet ||
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् । (४१।१)
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitam |
स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसंनिधौ ॥ (४१।२)
svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyāducchiṣṭasaṃnidhau ||
पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथा परम् । (४२।१)
pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathā param |
दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणैः ॥ (४२।२)
darbhamūle lepabhujaḥ prīṇayellepagharṣaṇaiḥ ||
पिण्डैर्मातामहांस्तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः । (४३।१)
piṇḍairmātāmahāṃstadvadgandhamālyādisaṃyutaiḥ |
पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं ततः ॥ (४३।२)
pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyādācamanaṃ tataḥ ||
पितृभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को नरेश्वर । (४४।१)
pitṛbhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko nareśvara |
सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ॥ (४४।२)
susvadhetyāśiṣā yuktāṃ dadyācchaktyā ca dakṣiṇām ||
दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । (४५।१)
dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayedvaiśvadevikān |
प्रीयन्ताम् इति ये विश्वेदेवास्तेन इतीरयेत् ॥ (४५।२)
prīyantām iti ye viśvedevāstena itīrayet ||
तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । (४६।१)
tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstathāśiṣaḥ |
पश्चाद्विसर्जयेद्देवान्पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ (४६।२)
paścādvisarjayeddevānpūrvaṃ paitrānmahāmate ||
मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । (४७।१)
mātāmahānāmapyevaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ |
भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने ॥ (४७।२)
bhojane ca svaśaktyā ca dāne tadvadvisarjane ||
आपादशौचनात् पूर्वं कुर्याद्देवद्विजन्मसु । (४८।१)
āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryāddevadvijanmasu |
विसर्जनं तु प्रथमं पैत्रं मातामहेषु वै ॥ (४८।२)
visarjanaṃ tu prathamaṃ paitraṃ mātāmaheṣu vai ||
विसर्जयेत्प्रीतिवचः सन्मानाभ्यर्चितांस्ततः । (४९।१)
visarjayetprītivacaḥ sanmānābhyarcitāṃstataḥ |
निवर्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारात् ताननुव्रजेत् ॥ (४९।२)
nivartetābhyanujñāta ādvārāt tānanuvrajet ||
ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां बुधः । (५०।१)
tatastu vaiśvadevākhyāṃ kuryānnityakriyāṃ budhaḥ |
भुञ्जीयाच्च समं पूज्यभृत्यबन्धुभिरात्मनः ॥ (५०।२)
bhuñjīyācca samaṃ pūjyabhṛtyabandhubhirātmanaḥ ||
एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात्पैत्रं मातामहं तथा । (५१।१)
evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryātpaitraṃ mātāmahaṃ tathā |
श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वकामान्पितामहाः ॥ (५१।२)
śrāddhairāpyāyitā dadyuḥ sarvakāmānpitāmahāḥ ||
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । (५२।१)
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ |
वर्ज्यानि कुर्वता श्राद्धं कोपो ऽध्वगमनं त्वरा । (५३।१)
varjyāni kurvatā śrāddhaṃ kopo 'dhvagamanaṃ tvarā |
भोक्तुरप्यत्र राजेन्द्र त्रयमेतन्न शस्यते ॥ (५३।२)
bhokturapyatra rājendra trayametanna śasyate ||
कुलं चाप्याय्यते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ (५४।२)
kulaṃ cāpyāyyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām ||
श्राद्धे योगिनियोगस्तु तस्माद्भूपाल शस्यते ॥ (५५।२)
śrāddhe yoginiyogastu tasmādbhūpāla śasyate ||
सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत्पुरतः स्थितः । (५६।१)
sahasrasyāpi viprāṇāṃ yogī cetpurataḥ sthitaḥ |
सर्वान्भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा नृप ॥ (५६।२)
sarvānbhoktṝṃstārayati yajamānaṃ tathā nṛpa ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.