विष्णुपुराणViṣṇupurāṇa

ViPur, 3, 15

53 of 126 · 108 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

और्व उवाच । (१।१)

aurva uvāca

1.2१.२

ब्राह्मणान् भोजयेच्छ्राद्धे यद्गुणांस्तान्निबोध मे ॥ (१।२)

brāhmaṇān bhojayecchrāddhe yadguṇāṃstānnibodha me ||

2.1२.१

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । (२।१)

triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit |

2.2२.२

वेदविच्छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः ॥ (२।२)

vedavicchrotriyo yogī tathā vai jyeṣṭhasāmagaḥ ||

3.1३.१

ऋत्विक्स्वस्रीयदौहित्रजामातृश्वशुरास्तथा । (३।१)

ṛtviksvasrīyadauhitrajāmātṛśvaśurāstathā |

3.2३.२

मातुलो ऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस्तथा । (३।२)

mātulo 'tha taponiṣṭhaḥ pañcāgnyabhiratastathā |

3.3३.३

शिष्याः संबन्धिनश्चैव मातापितृरतश्च यः ॥ (३।३)

śiṣyāḥ saṃbandhinaścaiva mātāpitṛrataśca yaḥ ||

4.1४.१

एतान्नियोजयेच्छ्राद्धे पूर्वोक्तान्प्रथमं नृप । (४।१)

etānniyojayecchrāddhe pūrvoktānprathamaṃ nṛpa |

4.2४.२

ब्राह्मणान् पितृपुष्ट्यर्थमनुकल्पेष्वनन्तरान् ॥ (४।२)

brāhmaṇān pitṛpuṣṭyarthamanukalpeṣvanantarān ||

5.1५.१

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस्तथा द्विजः । (५।१)

mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadantastathā dvijaḥ |

5.2५.२

कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ (५।२)

kanyādūṣayitā vahnivedojjhaḥ somavikrayī ||

6.1६.१

अभिशस्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । (६।१)

abhiśastastathā stenaḥ piśuno grāmayājakaḥ |

6.2६.२

भृतकाध्यापकस्तद्वद्भृतकाध्यापितश्च यः ॥ (६।२)

bhṛtakādhyāpakastadvadbhṛtakādhyāpitaśca yaḥ ||

7.1७.१

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । (७।१)

parapūrvāpatiścaiva mātāpitrostathojjhakaḥ |

7.2७.२

वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिरेव च ॥ (७।२)

vṛṣalīsūtipoṣṭā ca vṛṣalīpatireva ca ||

8.1८.१

तथा देवलकश्चैव श्राद्धे नार्हति केतनम् ॥ (८।१)

tathā devalakaścaiva śrāddhe nārhati ketanam ||

9.1९.१

प्रथमे ऽह्नि बुधः शस्ताञ्श्रोत्रियादीन्निमन्त्रयेत् । (९।१)

prathame 'hni budhaḥ śastāñśrotriyādīnnimantrayet |

9.2९.२

कथयेच्च तदैवैषां नियोगान्पितृदैविकान् ॥ (९।२)

kathayecca tadaivaiṣāṃ niyogānpitṛdaivikān ||

10.1१०.१

ततः क्रोधव्यवायादीनायासं च द्विजैः सह । (१०।१)

tataḥ krodhavyavāyādīnāyāsaṃ ca dvijaiḥ saha |

10.2१०.२

यजमानो न कुर्वीत दोषस्तत्र महानयम् ॥ (१०।२)

yajamāno na kurvīta doṣastatra mahānayam ||

11.1११.१

श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च । (११।१)

śrāddhe niyukto bhuktvā vā bhojayitvā niyujya ca |

11.2११.२

व्यवायी रेतसो गर्ते मज्जयत्यात्मनः पितॄन् ॥ (११।२)

vyavāyī retaso garte majjayatyātmanaḥ pitṝn ||

12.1१२.१

तस्मात्प्रथमम् अत्रोक्तं द्विजाग्र्याणां निमन्त्रणम् । (१२।१)

tasmātprathamam atroktaṃ dvijāgryāṇāṃ nimantraṇam |

12.2१२.२

अनिमन्त्र्य द्विजान्गेहमागतान्भोजयेद्यतीन् ॥ (१२।२)

animantrya dvijāngehamāgatānbhojayedyatīn ||

13.1१३.१

पादशौचादिना गेहमागतान्पूजयेद्द्विजान् ॥ (१३।१)

pādaśaucādinā gehamāgatānpūjayeddvijān ||

14.1१४.१

पवित्रपाणिराचान्तान् आसनेषूपवेशयेत् । (१४।१)

pavitrapāṇirācāntān āsaneṣūpaveśayet |

14.2१४.२

पितॄणामयुजो युग्मान्देवानामिच्छया द्विजान् ॥ (१४।२)

pitṝṇāmayujo yugmāndevānāmicchayā dvijān ||

15.1१५.१

देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ (१५।१)

devānāmekamekaṃ vā pitṝṇāṃ ca niyojayet ||

16.1१६.१

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । (१६।१)

tathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam |

16.2१६.२

कुर्वीत भक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ (१६।२)

kurvīta bhaktisampannastantraṃ vā vaiśvadevikam ||

17.1१७.१

प्राङ्मुखान्भोजयेद्विप्रान् देवानामुभयात्मकान् । (१७।१)

prāṅmukhānbhojayedviprān devānāmubhayātmakān |

17.2१७.२

पितृपैतामहानां पृथक्तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं नृप । (१७।२)

pitṛpaitāmahānāṃ pṛthaktayoḥ kecidāhuḥ śrāddhasya karaṇaṃ nṛpa |

17.3१७.३

एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ (१७।३)

ekatraikena pākena vadantyanye maharṣayaḥ ||

18.1१८.१

विष्टरार्थं कुशान्दत्त्वा सम्पूज्यार्घ्यं विधानतः । (१८।१)

viṣṭarārthaṃ kuśāndattvā sampūjyārghyaṃ vidhānataḥ |

18.2१८.२

कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ (१८।२)

kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā ||

19.1१९.१

यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानतः । (१९।१)

yavāmbunā ca devānāṃ dadyādarghyaṃ vidhānataḥ |

19.2१९.२

स्रग्गन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि ॥ (१९।२)

sraggandhadhūpadīpāṃśca dattvā tebhyo yathāvidhi ||

20.1२०.१

पितॄणाम् अपसव्यं तत्सर्वमेवोपकल्पयेत् । (२०।१)

pitṝṇām apasavyaṃ tatsarvamevopakalpayet |

20.2२०.२

अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान्द्विधाकृतान् ॥ (२०।२)

anujñāṃ ca tataḥ prāpya dattvā darbhāndvidhākṛtān ||

21.1२१.१

मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । (२१।१)

mantrapūrvaṃ pitṝṇāṃ tu kuryādāvāhanaṃ budhaḥ |

21.2२१.२

तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं नृप ॥ (२१।२)

tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyādarghyādikaṃ nṛpa ||

22.1२२.१

काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं नृपाध्वगम् । (२२।१)

kāle tatrātithiṃ prāptamannakāmaṃ nṛpādhvagam |

22.2२२.२

ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि भोजयेत् ॥ (२२।२)

brāhmaṇairabhyanujñātaḥ kāmaṃ tamapi bhojayet ||

23.1२३.१

योगिनो विविधै रूपैर्नराणाम् उपकारिणः । (२३।१)

yogino vividhai rūpairnarāṇām upakāriṇaḥ |

23.2२३.२

भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ (२३।२)

bhramanti pṛthivīmetāmavijñātasvarūpiṇaḥ ||

24.1२४.१

तस्मादभ्यर्चयेत्प्राप्तं श्राद्धकाले ऽतिथिं बुधः । (२४।१)

tasmādabhyarcayetprāptaṃ śrāddhakāle 'tithiṃ budhaḥ |

24.2२४.२

श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितो ऽतिथिः ॥ (२४।२)

śrāddhakriyāphalaṃ hanti narendrāpūjito 'tithiḥ ||

25.1२५.१

जुहुयाद्व्यञ्जनक्षारवर्जमन्नं ततो ऽनले । (२५।१)

juhuyādvyañjanakṣāravarjamannaṃ tato 'nale |

25.2२५.२

अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ ॥ (२५।२)

anujñāto dvijaistaistu trikṛtvaḥ puruṣarṣabha ||

26.1२६.१

अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेत्यादौ नृपाहुतिः । (२६।१)

agnaye kavyavāhāya svāhetyādau nṛpāhutiḥ |

26.2२६.२

सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ (२६।२)

somāya vai pitṛmate dātavyā tadanantaram ||

27.1२७.१

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयते ततः । (२७।१)

vaivasvatāya caivānyā tṛtīyā dīyate tataḥ |

27.2२७.२

हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ (२७।२)

hutāvaśiṣṭamalpālpaṃ viprapātreṣu nirvapet ||

28.1२८.१

ततो ऽन्नं मृष्टम् अत्यर्थमभीष्टम् अतिसंस्कृतम् । (२८।१)

tato 'nnaṃ mṛṣṭam atyarthamabhīṣṭam atisaṃskṛtam |

28.2२८.२

दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ (२८।२)

dattvā juṣadhvamicchāto vācyametadaniṣṭhuram ||

29.1२९.१

भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । (२९।१)

bhoktavyaṃ taiśca taccittairmaunibhiḥ sumukhaiḥ sukham |

29.2२९.२

अक्रुध्यता चात्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ (२९।२)

akrudhyatā cātvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ ||

31.1३१.१

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । (३१।१)

rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmerāstaraṇaṃ tilaiḥ |

31.2३१.२

कृत्वा ध्येयाः स्वपितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ (३१।२)

kṛtvā dhyeyāḥ svapitarasta eva dvijasattamāḥ ||

32.1३२.१

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (३२।१)

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |

32.2३२.२

मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ (३२।२)

mama tṛptiṃ prayāntvadya vipradeheṣu saṃsthitāḥ ||

33.1३३.१

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (३३।१)

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |

33.2३३.२

मम तृप्तिं प्रयान्त्वग्निहोमाप्यायितमूर्तयः ॥ (३३।२)

mama tṛptiṃ prayāntvagnihomāpyāyitamūrtayaḥ ||

34.1३४.१

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (३४।१)

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |

34.2३४.२

तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ॥ (३४।२)

tṛptiṃ prayāntu piṇḍena mayā dattena bhūtale ||

35.1३५.१

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (३५।१)

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |

35.2३५.२

तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदिहाहृतम् ॥ (३५।२)

tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā yanmayaitadihāhṛtam ||

36.1३६.१

मातामहस्तृप्तिम् उपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता तथान्यः । (३६।१)

mātāmahastṛptim upaitu tasya tathā pitā tasya pitā tathānyaḥ |

36.2३६.२

विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ (३६।२)

viśve ca devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ ||

37.1३७.१

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ताव्ययात्मा हरिरीश्वरो ऽत्र । (३७।१)

yajñeśvaro havyasamastakavyabhoktāvyayātmā harirīśvaro 'tra |

37.2३७.२

तत्संनिधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ (३७।२)

tatsaṃnidhānādapayāntu sadyo rakṣāṃsyaśeṣāṇyasurāśca sarve ||

38.0३८.०

तृप्तेषु तेषु विकिरेदन्नं विप्रेषु भूतले दद्याच्चाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत् सकृत् ॥ (३८।०)

tṛpteṣu teṣu vikiredannaṃ vipreṣu bhūtale dadyāccācamanārthāya tebhyo vāri sakṛt sakṛt ||

39.1३९.१

सुतृप्तैस्तैरनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । (३९।१)

sutṛptaistairanujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale |

39.2३९.२

सतिलेन ततः पिण्डान्सम्यग्दद्यात्समाहितः ॥ (३९।२)

satilena tataḥ piṇḍānsamyagdadyātsamāhitaḥ ||

40.1४०.१

पितृतीर्थेन सलिलं दद्यादथ जलाञ्जलिम् । (४०।१)

pitṛtīrthena salilaṃ dadyādatha jalāñjalim |

40.2४०.२

मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् ॥ (४०।२)

mātāmahebhyastenaiva piṇḍāṃstīrthena nirvapet ||

41.1४१.१

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् । (४१।१)

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitam |

41.2४१.२

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसंनिधौ ॥ (४१।२)

svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyāducchiṣṭasaṃnidhau ||

42.1४२.१

पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथा परम् । (४२।१)

pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathā param |

42.2४२.२

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणैः ॥ (४२।२)

darbhamūle lepabhujaḥ prīṇayellepagharṣaṇaiḥ ||

43.1४३.१

पिण्डैर्मातामहांस्तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः । (४३।१)

piṇḍairmātāmahāṃstadvadgandhamālyādisaṃyutaiḥ |

43.2४३.२

पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं ततः ॥ (४३।२)

pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyādācamanaṃ tataḥ ||

44.1४४.१

पितृभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को नरेश्वर । (४४।१)

pitṛbhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko nareśvara |

44.2४४.२

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ॥ (४४।२)

susvadhetyāśiṣā yuktāṃ dadyācchaktyā ca dakṣiṇām ||

45.1४५.१

दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । (४५।१)

dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayedvaiśvadevikān |

45.2४५.२

प्रीयन्ताम् इति ये विश्वेदेवास्तेन इतीरयेत् ॥ (४५।२)

prīyantām iti ye viśvedevāstena itīrayet ||

46.1४६.१

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । (४६।१)

tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstathāśiṣaḥ |

46.2४६.२

पश्चाद्विसर्जयेद्देवान्पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ (४६।२)

paścādvisarjayeddevānpūrvaṃ paitrānmahāmate ||

47.1४७.१

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । (४७।१)

mātāmahānāmapyevaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ |

47.2४७.२

भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने ॥ (४७।२)

bhojane ca svaśaktyā ca dāne tadvadvisarjane ||

48.1४८.१

आपादशौचनात् पूर्वं कुर्याद्देवद्विजन्मसु । (४८।१)

āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryāddevadvijanmasu |

48.2४८.२

विसर्जनं तु प्रथमं पैत्रं मातामहेषु वै ॥ (४८।२)

visarjanaṃ tu prathamaṃ paitraṃ mātāmaheṣu vai ||

49.1४९.१

विसर्जयेत्प्रीतिवचः सन्मानाभ्यर्चितांस्ततः । (४९।१)

visarjayetprītivacaḥ sanmānābhyarcitāṃstataḥ |

49.2४९.२

निवर्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारात् ताननुव्रजेत् ॥ (४९।२)

nivartetābhyanujñāta ādvārāt tānanuvrajet ||

50.1५०.१

ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां बुधः । (५०।१)

tatastu vaiśvadevākhyāṃ kuryānnityakriyāṃ budhaḥ |

50.2५०.२

भुञ्जीयाच्च समं पूज्यभृत्यबन्धुभिरात्मनः ॥ (५०।२)

bhuñjīyācca samaṃ pūjyabhṛtyabandhubhirātmanaḥ ||

51.1५१.१

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात्पैत्रं मातामहं तथा । (५१।१)

evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryātpaitraṃ mātāmahaṃ tathā |

51.2५१.२

श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वकामान्पितामहाः ॥ (५१।२)

śrāddhairāpyāyitā dadyuḥ sarvakāmānpitāmahāḥ ||

52.1५२.१

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । (५२।१)

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ |

52.2५२.२

रजतस्य तथा दानं कथासंदर्शनादिकम् ॥ (५२।२)

rajatasya tathā dānaṃ kathāsaṃdarśanādikam ||

53.1५३.१

वर्ज्यानि कुर्वता श्राद्धं कोपो ऽध्वगमनं त्वरा । (५३।१)

varjyāni kurvatā śrāddhaṃ kopo 'dhvagamanaṃ tvarā |

53.2५३.२

भोक्तुरप्यत्र राजेन्द्र त्रयमेतन्न शस्यते ॥ (५३।२)

bhokturapyatra rājendra trayametanna śasyate ||

54.1५४.१

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहा नृप । (५४।१)

viśvedevāḥ sapitarastathā mātāmahā nṛpa |

54.2५४.२

कुलं चाप्याय्यते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ (५४।२)

kulaṃ cāpyāyyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām ||

55.1५५.१

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । (५५।१)

somādhāraḥ pitṛgaṇo yogādhāraśca candramāḥ |

55.2५५.२

श्राद्धे योगिनियोगस्तु तस्माद्भूपाल शस्यते ॥ (५५।२)

śrāddhe yoginiyogastu tasmādbhūpāla śasyate ||

56.1५६.१

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत्पुरतः स्थितः । (५६।१)

sahasrasyāpi viprāṇāṃ yogī cetpurataḥ sthitaḥ |

56.2५६.२

सर्वान्भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा नृप ॥ (५६।२)

sarvānbhoktṝṃstārayati yajamānaṃ tathā nṛpa ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ViPur, 3, 15

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit