मैत्रेय उवाच । (१।१)

कथितं भवता ब्रह्मन्ममैतदखिलं त्वया । (१।२)

भुवर्लोकादिकांल्लोकाञ्श्रोतुमिच्छाम्यहं मुने ॥ (१।३)

तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथातथम् । (२।१)

समाचक्ष्व महाभाग मह्यं त्वं परिपृच्छते ॥ (२।२)

पराशर उवाच । (३।१)

रविचन्द्रमसोर्यावन् मयूखैरवभास्यते । (३।२)

ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता ॥ (३।३)

यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् । (४।१)

नभस् तावत्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज ॥ (४।२)

भूमेर्योजनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् । (५।१)

लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम् ॥ (५।२)

पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । (६।१)

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते ॥ (६।२)

द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् । (७।१)

तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशना स्थितः ॥ (७।२)

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । (८।१)

लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥ (८।२)

सौरिर् बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः । (९।१)

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षम् एकं द्विजोत्तम ॥ (९।२)

ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं व्यवस्थितः । (१०।१)

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः ॥ (१०।२)

त्रैलोक्यम् एतत्कथितम् उत्सेधेन महामुने । (११।१)

इज्याफलस्य भूरेषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता ॥ (११।२)

ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । (१२।१)

एकयोजनकोटी तु महर्लोको ऽभिधीयते ॥ (१२।२)

द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । (१३।१)

सनन्दनाद्याः कथिता मैत्रेयामलचेतसः ॥ (१३।२)

चतुर्गुणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात्तपः स्मृतः । (१४।१)

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः ॥ (१४।२)

षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते । (१५।१)

अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः ॥ (१५।२)

पादगम्यं तु यत्किंचिद् वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । (१६।१)

स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरो ऽस्य मयोदितः ॥ (१६।२)

भूमिसूर्यान्तरं यत्तु सिद्धादिमुनिसेवितम् । (१७।१)

भुवर्लोकस्तु सो ऽप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम ॥ (१७।२)

ध्रुवसूर्यान्तरं यत्तु नियुतानि चतुर्दश । (१८।१)

स्वर्लोकः सो ऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ॥ (१८।२)

त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते । (१९।१)

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् ॥ (१९।२)

कृतकाकृतयोर्मध्ये महर्लोक इति स्मृतः । (२०।१)

शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽत्यन्तं न विनश्यति ॥ (२०।२)

एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास्तव । (२१।१)

पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः ॥ (२१।२)

एतद् अण्डकटाहेन तिर्यक्चोर्ध्वमधस्तथा । (२२।१)

कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम् ॥ (२२।२)

दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयाण्डं च तद्वृतम् । (२३।१)

सर्वो ऽम्बुपरिधानो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः ॥ (२३।२)

वह्निश्च वायुना वायुर्मैत्रेय नभसा वृतः । (२४।१)

भूतादिना नभः सो ऽपि महता परिवेष्टितः । (२४।२)

दशोत्तराण्यशेषाणि मैत्रेयैतानि सप्त वै ॥ (२४।३)

महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् । (२५।१)

अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं वापि विद्यते ॥ (२५।२)

तदनन्तमसंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः । (२६।१)

हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने ॥ (२६।२)

अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च । (२७।१)

ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च ॥ (२७।२)

दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत्पुमान् अपि । (२८।१)

प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः ॥ (२८।२)

प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया । (२९।१)

विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ ॥ (२९।२)

तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च । (३०।१)

क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते ॥ (३०।२)

यथा सक्तं जले वातो बिभर्ति कणिकाशतम् । (३१।१)

शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् ॥ (३१।२)

यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः । (३२।१)

आदिबीजात्प्रभवति बीजान्यन्यानि वै ततः ॥ (३२।२)

प्रभवन्ति ततस्तेभ्यः सम्भवन्त्यपरे द्रुमाः । (३३।१)

ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता मुने ॥ (३३।२)

एवम् अव्याकृतात्पूर्वं जायन्ते महदादयः । (३४।१)

विशेषान्तास्ततस्तेभ्यः सम्भवन्ति सुरादयः । (३४।२)

तेभ्यश्च पुत्रास्तेषां च पुत्राणामपरे सुताः ॥ (३४।३)

बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः । (३५।१)

भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्यपचयस्तथा ॥ (३५।२)

संनिधानाद्यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः । (३६।१)

तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान्हरिः ॥ (३६।२)

व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा । (३७।१)

काण्डकोषस्तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच्च तण्डुलाः ॥ (३७।२)

तुषाः कणाश्च सन्तो वै यान्त्याविर्भावमात्मनः । (३८।१)

प्ररोहहेतुसामग्रीमासाद्य मुनिसत्तम ॥ (३८।२)

तथा कर्मस्वनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः । (३९।१)

विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहमुपयान्ति वै ॥ (३९।२)

स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् । (४०।१)

जगच्च यो यत्र चेदं यस्मिंश्च लयम् एष्यति ॥ (४०।२)

तद्ब्रह्म तत्परं धाम सदसत्परमं पदम् । (४१।१)

यस्य सर्वम् अभेदेन जगदेतच्चराचरम् ॥ (४१।२)

स एव मूलप्रकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्च सः । (४२।१)

तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति ॥ (४२।२)

कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् । (४३।१)

स्रुगादि यत्साधनम् अप्यशेषतो हरेर्न किंचिद् व्यतिरिक्तमस्ति वै ॥ (४३।२)