पराशर उवाच । (१।१)

राजमार्गे ततः कृष्णः सानुलेपनभाजनाम् । (१।२)

ददर्श कुब्जामायान्तीं नवयौवनगोचराम् ॥ (१।३)

तामाह ललितं कृष्णः कस्येदमनुलेपनम् । (२।१)

भवत्या नीयते सत्यं वदेन्दीवरलोचने ॥ (२।२)

सकामेनैव सा प्रोक्ता सानुरागा हरिं प्रति । (३।१)

प्राह सा ललितं कुब्जा तद्दर्शनबलात्कृता ॥ (३।२)

कान्त कस्मान्न जानासि कंसेनाभिनियोजिताम् । (४।१)

नैकवक्रेति विख्यातामनुलेपनकर्मणि ॥ (४।२)

नान्यपिष्टं हि कंसस्य प्रीतये ह्यनुलेपनम् । (५।१)

भवत्यहमतीवास्य प्रसादधनभाजनम् ॥ (५।२)

श्रीकृष्ण उवाच । (६।१)

सुगन्धम् एतद्राजार्हं रुचिरं रुचिरानने । (६।२)

आवयोर् गात्रसदृशं दीयतामनुलेपनम् ॥ (६।३)

पराशर उवाच । (७।१)

श्रुत्वैतदाह सा कुब्जा गृह्यतामिति सादरम् । (७।२)

अनुलेपनं च ददौ गात्रयोग्यमथोभयोः ॥ (७।३)

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ । (८।१)

सेन्द्रचापौ विराजेतां सितकृष्णाविवाम्बुदौ ॥ (८।२)

ततस्तां चिबुके शौरिरुल्लापनविधानवित् । (९।१)

उत्पाट्य तोलयामास द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना ॥ (९।२)

चकर्ष पद्भ्यां च तदा ऋजुत्वं केशवो ऽनयत् । (१०।१)

ततः सा ऋजुतां प्राप्ता योषितामभवद्वरा ॥ (१०।२)

विलासललितं प्राह प्रेमगर्भभरालसम् । (११।१)

वस्त्रे प्रगृह्य गोविन्दं व्रज गेहं ममेति वै ॥ (११।२)

आयास्ये भवतीगेहमिति तां प्रहसन् हरिः । (१२।१)

विससर्ज जहासोच्चै रामस्यालोक्य चाननम् ॥ (१२।२)

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ नीलपीताम्बरौ च तौ । (१३।१)

धनुःशालां ततो यातौ चित्रमाल्योपशोभितौ ॥ (१३।२)

आयोगवं धनूरत्नं ताभ्यां पृष्टैस्तु रक्षिभिः । (१४।१)

आख्याते सहसा कृष्णो गृहीत्वापूरयद्धनुः ॥ (१४।२)

ततः पूरयता तेन भज्यमानं बलाद्धनुः । (१५।१)

चकार सुमहाशब्दं मथुरा येन पूरिता ॥ (१५।२)

अनुयुक्तौ ततस्तौ तु भग्ने धनुषि रक्षिभिः । (१६।१)

रक्षिसैन्यं निकृत्योभौ निष्क्रान्तौ कार्मुकालयात् ॥ (१६।२)

अक्रूरागमवृत्तान्तमुपलभ्य तथा धनुः । (१७।१)

भग्नं श्रुत्वाथ कंसो ऽपि प्राह चाणूरमुष्टिकौ ॥ (१७।२)

कंस उवाच । (१८।१)

गोपालदारकौ प्राप्तौ भवद्भ्यां तौ ममाग्रतः । (१८।२)

मल्लयुद्धे निहन्तव्यौ मम प्राणहरौ हि तौ ॥ (१८।३)

नियुद्धे तद्विनाशेन भवद्भ्यां तोषितो ह्यहम् । (१९।१)

दास्याम्यभिमतान्कामान् नान्यथैतन्महाबलौ ॥ (१९।२)

न्यायतो ऽन्यायतो वापि भवद्भ्यां तौ ममाहितौ । (२०।१)

हन्तव्यौ तद्वधाद्राज्यं सामान्यं वो भविष्यति ॥ (२०।२)

इत्यादिश्य स तौ मल्लौ ततश्चाहूय हस्तिपम् । (२१।१)

प्रोवाचोच्चैस्त्वया मल्लसमाजद्वारि कुञ्जरः ॥ (२१।२)

स्थाप्यः कुवलयापीडस्तेन तौ गोपदारकौ । (२२।१)

घातनीयौ नियुद्धाय रङ्गद्वारमुपागतौ ॥ (२२।२)

तमप्याज्ञाप्य दृष्ट्वा च मञ्चान्सर्वानुपाकृतान् । (२३।१)

आसन्नमरणः कंसः सूर्योदयमुदैक्षत ॥ (२३।२)

ततः समस्तमञ्चेषु नागरः स तदा जनः । (२४।१)

राजमञ्चेषु चारूढाः सह भृत्यैर्महीभृतः ॥ (२४।२)

मल्लप्राश्निकवर्गश्च रङ्गमध्यसमीपतः । (२५।१)

कृतः कंसेन कंसो ऽपि तुङ्गमञ्चे व्यवस्थितः ॥ (२५।२)

अन्तःपुराणां मञ्चाश्च तथान्ये परिकल्पिताः । (२६।१)

अन्ये च वारमुख्यानामन्ये नागरयोषिताम् ॥ (२६।२)

नन्दगोपादयो गोपा मञ्चेष्वन्येष्ववस्थिताः । (२७।१)

अक्रूरवसुदेवौ च मञ्चप्रान्ते व्यवस्थितौ ॥ (२७।२)

नागरीयोषितां मध्ये देवकी पुत्रगृद्धिनी । (२८।१)

अन्तकाले ऽपि पुत्रस्य द्रक्ष्यामि रुचिरं मुखम् ॥ (२८।२)

वाद्यमानेषु तूर्येषु चाणूरे चातिवल्गति । (२९।१)

हाहाकारपरे लोके आस्फोटयति मुष्टिके ॥ (२९।२)

हत्वा कुवलयापीडं हस्त्यारोहप्रचोदितम् । (३०।१)

मदासृगनुलिप्ताङ्गौ गजदन्तवरायुधौ ॥ (३०।२)

मृगमध्ये यथा सिंहौ गर्वलीलावलोकिनौ । (३१।१)

प्रविष्टौ सुमहारङ्गं बलभद्रजनार्दनौ ॥ (३१।२)

हाहाकारो महाञ्जज्ञे सर्वमञ्चेष्वनन्तरम् । (३२।१)

कृष्णो ऽयं बलभद्रो ऽयमिति लोकस्य विस्मयात् ॥ (३२।२)

सो ऽयं येन हता घोरा पूतना सा निशाचरी । (३३।१)

क्षिप्तं तु शकटं येन भग्नौ च यमलार्जुनौ ॥ (३३।२)

सो ऽयं यः कालियं नागं ननर्तारुह्य बालकः । (३४।१)

धृतो गोवर्धनो येन सप्तरात्रं महागिरिः ॥ (३४।२)

अरिष्टो धेनुकः केशी लीलयैव महात्मना । (३५।१)

निहता येन दुर्वृत्ता दृश्यतां सो ऽयम् अच्युतः ॥ (३५।२)

अयं चास्य महाबाहुर्बलभद्रो ऽग्रजो ऽग्रतः । (३६।१)

प्रयाति लीलया योषिन्मनोनयननन्दनः ॥ (३६।२)

अयं स कथ्यते प्राज्ञैः पुराणार्थावलोकिभिः । (३७।१)

गोपालो यादवं वंशं मग्नमभ्युद्धरिष्यति ॥ (३७।२)

अयं स सर्वभूतस्य विष्णोरखिलजन्मनः । (३८।१)

अवतीर्णो महीमंशो नूनं भारहरो भुवः ॥ (३८।२)

इत्येवं वर्णिते पौरै रामे कृष्णे च तत्क्षणात् । (३९।१)

उरस्तताप देवक्याः स्नेहस्नुतपयोधरम् ॥ (३९।२)

महोत्सवमिवासाद्य पुत्राननविलोकनम् । (४०।१)

युवेव वसुदेवो ऽभूद्विहायाभ्यागतां जराम् ॥ (४०।२)

विस्तारिताक्षियुगलो राजान्तःपुरयोषितः । (४१।१)

नागरस्त्रीसमूहश्च द्रष्टुं न विरराम तम् ॥ (४१।२)

सख्यः पश्यत कृष्णस्य मुखमत्यरुणेक्षणम् । (४२।१)

गजयुद्धकृतायासस्वेदाम्बुकणिकाचितम् ॥ (४२।२)

विकासिशरदम्भोजम् अवस्यायजलोक्षितम् । (४३।१)

परिभूय स्थितं जन्म सफलं क्रियतां दृशः ॥ (४३।२)

श्रीवत्साङ्कं महद्धाम बालस्यैतद्विलोक्यताम् । (४४।१)

विपक्षक्षपणं वक्षो भुजयुग्मं च भामिनि ॥ (४४।२)

किं न पश्यसि कुन्देन्दुमृणालधवलाननम् । (४५।१)

बलभद्रमिमं नीलपरिधानमुपागतम् ॥ (४५।२)

वल्गता मुष्टिकेनैतच्चाणूरेण तथा सखि । (४६।१)

क्रियते बलभद्रस्य हास्यमेतद्विलोक्यताम् ॥ (४६।२)

सख्यः पश्यत चाणूरं नियुद्धार्थमयं हरिः । (४७।१)

समुपैति न सन्त्यत्र किं वृद्धा युक्तकारिणः ॥ (४७।२)

क्व यौवनोन्मुखीभूतसुकुमारतनुर्हरिः । (४८।१)

क्व वज्रकठिनाभोगशरीरो ऽयं महासुरः ॥ (४८।२)

इमौ सुललितौ रङ्गे वर्तेते नवयौवनौ । (४९।१)

दैतेयमल्लाश्चाणूरप्रमुखास् त्वतिदारुणाः ॥ (४९।२)

नियुद्धप्राश्निकानां तु महानेष व्यतिक्रमः । (५०।१)

यद् बालबलिनोर्युद्धं मध्यस्थैः समुपेक्ष्यते ॥ (५०।२)

पराशर उवाच । (५१।१)

इत्थं पुरस्त्रीलोकस्य वदतश्चालयन्भुवम् । (५१।२)

ववल्ग बद्धकक्ष्यो ऽन्तर्जनस्य भगवान्हरिः ॥ (५१।३)

बलभद्रो ऽपि चास्फोट्य ववल्ग ललितं यदा । (५२।१)

पदे पदे तदा भूमिर्यन्न शीर्णा तदद्भुतम् ॥ (५२।२)

चाणूरेण ततः कृष्णो युयुधे ऽमितविक्रमः । (५३।१)

नियुद्धकुशलो दैत्यो बलभद्रेण मुष्टिकः ॥ (५३।२)

संनिपातावधूतैस्तु चाणूरेण समं हरिः । (५४।१)

क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव कीलवज्रनिपातनैः ॥ (५४।२)

पादोद्धूतैः प्रमृष्टैश्च तयोर्युद्धमभून्महत् ॥ (५५।१)

अशस्त्रमतिघोरं तत्तयोर्युद्धं सुदारुणम् । (५६।१)

बलप्राणविनिष्पाद्यं समाजोत्सवसंनिधौ ॥ (५६।२)

यावद्यावच्च चाणूरो युयुधे हरिणा सह । (५७।१)

प्राणहानिमवापाग्र्यां तावत्तावल्लवाल्लवम् ॥ (५७।२)

कृष्णो ऽपि युयुधे तेन लीलयैव जगन्मयः । (५८।१)

खेदाच्चालयता कोपान्निजशेखरकेसरम् ॥ (५८।२)

बलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूरकृष्णयोः । (५९।१)

वारयामास तूर्याणि कंसः कोपपरायणः ॥ (५९।२)

मृदङ्गादिषु तूर्येषु प्रतिषिद्धेषु तत्क्षणात् । (६०।१)

खे संगतान्यवाद्यन्त देवतूर्याण्यनेकशः ॥ (६०।२)

जय गोविन्द चाणूरं जहि केशव दानवम् । (६१।१)

इत्यन्तर्धानगा देवास्तदोचुरतिहर्षिताः ॥ (६१।२)

चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा मधुसूदनः । (६२।१)

उत्पाट्य भ्रामयामास तद्वधाय कृतोद्यमः ॥ (६२।२)

भ्रामयित्वा शतगुणं दैत्यमल्लममित्रजित् । (६३।१)

भूमावास्फोटयामास गगने गतजीवितम् ॥ (६३।२)

भूमावास्फोटितस्तेन चाणूरः शतधाव्रजत् । (६४।१)

रक्तस्रावमहापङ्कां चकार स तदा भुवम् ॥ (६४।२)

बलदेवो ऽपि तत्कालं मुष्टिकेन महाबलः । (६५।१)

युयुधे दैत्यमल्लेन चाणूरेण यथा हरिः ॥ (६५।२)

सो ऽप्येनं मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्याहत्य जानुना । (६६।१)

पातयित्वा धरापृष्ठे निष्पिपेष गतायुषम् ॥ (६६।२)

कृष्णस् तोशलकं भूयो मल्लराजं महाबलम् । (६७।१)

वाममुष्टिप्रहारेण पातयामास भूतले ॥ (६७।२)

चाणूरे निहते मल्ले मुष्टिके विनिपातिते । (६८।१)

नीते क्षयं तोशलके सर्वे मल्लाः प्रदुद्रुवुः ॥ (६८।२)

ववल्गतुस्तदा रङ्गे कृष्णसंकर्षणावुभौ । (६९।१)

समानवयसो गोपान्बलादाकृष्य हर्षितौ ॥ (६९।२)

कंसो ऽपि कोपरक्ताक्षः प्राहोच्चैर्व्यापृतान्नरान् । (७०।१)

गोपावेतौ समाजौघान्निष्क्राम्येतां बलादितः ॥ (७०।२)

नन्दो ऽपि गृह्यतां पापो निगडैरायसैरिह । (७१।१)

अवृद्धार्हेण दण्डेन वसुदेवो ऽपि हन्यताम् ॥ (७१।२)

वल्गन्ति गोपाः कृष्णेन ये चेमे सहिताः पुरः । (७२।१)

गावो ह्रियन्ताम् एतेषां यच्चास्ति वसु किंचन ॥ (७२।२)

एवमाज्ञापयानं तु प्रहस्य मधुसूदनः । (७३।१)

उत्प्लुत्यारुह्य तं मञ्चं कंसं जग्राह वेगतः ॥ (७३।२)

केशेष्वाकृष्य विगलत्किरीटम् अवनीतले । (७४।१)

कंसं स पातयामास तस्योपरि पपात च ॥ (७४।२)

निःशेषजगदाधारगुरुणा पततोपरि । (७५।१)

कृष्णेन त्याजितः प्राणानुग्रसेनात्मजो नृपः ॥ (७५।२)

मृतस्य केशेषु तदा गृहीत्वा मधुसूदनः । (७६।१)

चकर्ष देहं कंसस्य रङ्गमध्ये महाबलः ॥ (७६।२)

गौरवेणातिमहता परिखा तेन कृष्यता । (७७।१)

कृता कंसस्य देहेन वेगेनेव महाम्भसः ॥ (७७।२)

कंसे गृहीते कृष्णेन तद्भ्राताभ्यागतो रुषा । (७८।१)

सुनामा बलभद्रेण लीलयैव निपातितः ॥ (७८।२)

ततो हाहाकृतं सर्वमासीत् तद्रङ्गमण्डलम् । (७९।१)

अवज्ञया हतं दृष्ट्वा कृष्णेन मथुरेश्वरम् ॥ (७९।२)

कृष्णो ऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरः । (८०।१)

देवक्याश्च महाबाहुर्बलदेवसहायवान् ॥ (८०।२)

उत्थाप्य वसुदेवस्तं देवकी च जनार्दनम् । (८१।१)

स्मृतजन्मोक्तवचनौ तावेव प्रणतौ स्थितौ ॥ (८१।२)

वसुदेव उवाच । (८२।१)

प्रसीद सीदतां देव देवानां वरद प्रभो । (८२।२)

तथावयोः प्रसादेन कृतोद्धारश्च केशव ॥ (८२।३)

आराधितो यद्भगवानवतीर्णो गृहे मम । (८३।१)

दुर्वृत्तनिधनार्थाय तेन नः पावितं कुलम् ॥ (८३।२)

त्वमन्तः सर्वभूतानां सर्वभूतेष्ववस्थितः । (८४।१)

प्रवर्तेते समस्तात्मंस्त्वत्तो भूतभविष्यती ॥ (८४।२)

यज्ञैस्त्वम् इज्यसे नित्यं सर्वदेवमयाच्युत । (८५।१)

त्वमेव यज्ञो यष्टा च यज्ञानां परमेश्वरः ॥ (८५।२)

सापह्नवं मम मनो यद् एतत्त्वयि जायते । (८६।१)

देवक्याश्चात्मजप्रीत्या तदत्यन्तविडम्बना ॥ (८६।२)

क्व कर्ता सर्वभूतानाम् अनादिनिधनो भवान् । (८७।१)

क्व मे मनुष्यकस्यैषा जिह्वा पुत्रेति वक्ष्यति ॥ (८७।२)

जगदेतज्जगन्नाथ सम्भूतमखिलं यतः । (८८।१)

कया युक्त्या विना मायां सो ऽस्मत्तः सम्भविष्यति ॥ (८८।२)

यस्मिन्प्रतिष्ठितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । (८९।१)

स कोष्ठोत्सङ्गशयनो मनुष्याज्जायते कथम् ॥ (८९।२)

स त्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्वम् अंशावतारकरणैर्न ममासि पुत्रः । (९०।१)

आब्रह्मपादपम् अयं जगद् एतद् ईश त्वत्तो विमोहयसि किं परमेश्वरात्मन् ॥ (९०।२)

मायाविमोहितदृशा तनयो ममेति कंसाद्भयं कृतमपास्तभयातितीव्रम् । (९१।१)

नीतो ऽसि गोकुलम् इतो ऽतिभयाकुलस्य वृद्धिं गतो ऽसि मम नास्ति ममत्वमीश ॥ (९१।२)

कर्माणि रुद्रमरुदश्विशतक्रतूनां साध्यानि यानि न भवन्ति निरीक्षितानि । (९२।१)

त्वं विष्णुरीश जगतामुपकारहेतोः प्राप्तो ऽसि नः परिगतं विगतो हि मोहः ॥ (९२।२)