पराशर उवाच । (१।१)

यदाभिषिक्तः स पृथुः पूर्वं राज्ये महर्षिभिः । (१।२)

ततः क्रमेण राज्यानि ददौ लोकपितामहः ॥ (१।३)

नक्षत्रग्रहविप्राणां वीरुधां चाप्यशेषतः । (२।१)

सोमं राज्ये ऽदधद् ब्रह्मा यज्ञानां तपसाम् अपि ॥ (२।२)

राज्ञां वैश्रवणं राज्ये जलानां वरुणं तथा । (३।१)

आदित्यानां पतिं विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम् ॥ (३।२)

प्रजापतीनां दक्षं तु वासवं मरुताम् अपि । (४।१)

दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अधिपं ददौ ॥ (४।२)

पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् । (५।१)

ऐरावतं गजेन्द्राणाम् अशेषाणां पतिं ददौ ॥ (५।२)

पतत्रिणां च गरुडं देवानाम् अपि वासवम् । (६।१)

उच्चैःश्रवसम् अश्वानां वृषभं तु गवाम् अपि ॥ (६।२)

शेषं तु नागराजानं मृगाणां सिंहम् ईश्वरम् । (७।१)

वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत् ॥ (७।२)

एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालान् अनन्तरम् । (८।१)

प्रजापतिपतिर् ब्रह्मा स्थापयामास सर्वतः ॥ (८।२)

पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः । (९।१)

दिशापालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥ (९।२)

दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः । (१०।१)

पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥ (१०।२)

पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रम् अच्युतम् । (११।१)

केतुमन्तं महात्मानं राजानम् अभिषिक्तवान् ॥ (११।२)

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । (१२।१)

उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥ (१२।२)

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सकानना । (१३।१)

यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मतः परिपाल्यते ॥ (१३।२)

एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर् महात्मनः । (१४।१)

विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम ॥ (१४।२)

ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वभूतेश्वरा द्विज । (१५।१)

ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशा द्विजोत्तम ॥ (१५।२)

ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास् तथा । (१६।१)

दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम् ॥ (१६।२)

पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम् । (१७।१)

मनुष्याणां च सर्पाणां नागानां चाधिपास् तु ये ॥ (१७।२)

वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि ये ऽधिपाः । (१८।१)

अतीता वर्तमानाश्च ये भविष्यन्ति चापरे । (१८।२)

ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशसमुद्भवाः ॥ (१८।३)

न हि पालनसामर्थ्यम् ऋते सर्वेश्वरं हरिम् । (१९।१)

स्थितौ स्थितं महाप्राज्ञ भवत्यन्यस्य कस्यचित् ॥ (१९।२)

सृजत्येष जगत् सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः । (२०।१)

हन्ति चैवान्तकत्वे च रजःसत्त्वादिसंश्रयः ॥ (२०।२)

चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ । (२१।१)

प्रलयं च करोत्यन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः ॥ (२१।२)

एकेनांशेन ब्रह्मासौ भवत्यव्यक्तमूर्तिमान् । (२२।१)

मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाम् अन्यभागतः ॥ (२२।२)

कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः । (२३।१)

इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्तते ऽसौ रजोगुणः ॥ (२३।२)

एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति परिपालनम् । (२४।१)

मन्वादिरूपी चान्येन कालरूपो ऽपरेण च ॥ (२४।२)

सर्वभूतेषु चान्येन संस्थितः कुरुते स्थितिम् । (२५।१)

सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः ॥ (२५।२)

आश्रित्य तमसो वृत्तिम् अन्तकाले तथा प्रभुः । (२६।१)

रुद्रस्वरूपी भगवान् एकांशेन भवत्यजः ॥ (२६।२)

अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते । (२७।१)

कालस्वरूपो भागो ऽन्यः सर्वभूतानि चापरः ॥ (२७।२)

विनाशं कुर्वतस् तस्य चतुर्धैवं महात्मनः । (२८।१)

विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी ॥ (२८।२)

ब्रह्मा दक्षादयः कालस् तथैवाखिलजन्तवः । (२९।१)

विभूतयो हरेर् एता जगतः सृष्टिहेतवः ॥ (२९।२)

विष्णुर् मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज । (३०।१)

स्थितेर् निमित्तभूतस्य विष्णोर् एता विभूतयः ॥ (३०।२)

रुद्रः कालो ऽन्तकाद्याश्च समस्ताश् चैव जन्तवः । (३१।१)

चतुर्धा प्रलयायैता जनार्दनविभूतयः ॥ (३१।२)

जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिर् आप्रलयाद् द्विज । (३२।१)

धात्रा मरीचिमिश्रैश्च क्रियते जन्तुभिस्तथा ॥ (३२।२)

ब्रह्मा सृजत्यादिकाले मरीचिप्रमुखास् ततः । (३३।१)

उत्पादयन्त्यपत्यानि जन्तवश्च प्रतिक्षणम् ॥ (३३।२)

कालेन न विना ब्रह्मा सृष्टिनिष्पादको द्विज । (३४।१)

न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः ॥ (३४।२)

एवम् एव विभागो ऽयं स्थितावप्युपदिश्यते । (३५।१)

चतुर्धा देवदेवस्य मैत्रेय प्रलये तथा ॥ (३५।२)

यत् किंचित् सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज । (३६।१)

तस्य सृज्यस्य संभूतौ तत् सर्वं वै हरेस् तनुः ॥ (३६।२)

हन्ति यावत् क्वचित् किंचित् भूतं स्थावरजङ्गमम् । (३७।१)

जनार्दनस्य तद् रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः ॥ (३७।२)

एवम् एव जगत्स्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् । (३८।१)

जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः ॥ (३८।२)

सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं सम्प्रवर्तते । (३९।१)

गुणप्रवृत्त्या परमं पदं तस्यागुणं महत् ॥ (३९।२)

तच्च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यम् अनौपमम् । (४०।१)

चतुष्प्रकारं तद् अपि स्वरूपं परमात्मनः ॥ (४०।२)

मैत्रेय उवाच । (४१।१)

चतुष्प्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य वै मुने । (४१।२)

ममाचक्ष्व यथान्यायं यद् उक्तं परमं पदम् ॥ (४१।३)

पराशर उवाच । (४२।१)

मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु । (४२।२)

साध्यं च वस्त्वभिमतं यत् साधयितुम् आत्मनः ॥ (४२।३)

योगिनो मुक्तिकामस्य प्राणायामादिसाधनम् । (४३।१)

साध्यं च परमं ब्रह्म पुनर् नावर्तते यतः ॥ (४३।२)

साधनालम्बनं ज्ञानं मुक्तये योगिनां हि यत् । (४४।१)

स भेदः प्रथमस् तस्य ज्ञानभूतस्य वै मुने ॥ (४४।२)

युञ्जतः क्लेशमुक्त्यर्थं साध्यं यद् ब्रह्मयोगिनः । (४५।१)

तद् आलम्बनविज्ञानं द्वितीयो ऽंशो महामुने ॥ (४५।२)

उभयोस्त्वविभागेन साध्यसाधनयोर् हि यत् । (४६।१)

विज्ञानम् अद्वैतमयं तद्भागो ऽन्यो मयोदितः ॥ (४६।२)

ज्ञानत्रयस्य चैतस्य विशेषो यो महामुने । (४७।१)

तन् निराकरणद्वारदर्शितात्मस्वरूपवत् ॥ (४७।२)

निर्व्यापारम् अनाख्येयं व्याप्तिमात्रम् अनौपमम् । (४८।१)

आत्मसंबोधविषयं सत्तामात्रम् अलक्षणम् ॥ (४८।२)

प्रशान्तम् अभयं शुद्धं दुर्विभाव्यम् असंश्रयम् । (४९।१)

विष्णोर् ज्ञानमयस्योक्तं तज्ज्ञानं परमं पदम् ॥ (४९।२)

तत्राज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम् । (५०।१)

संसारकर्षणोप्तौ ते यान्ति निर्बीजतां द्विज ॥ (५०।२)

एवंप्रकारम् अमलं नित्यं व्यापकम् अक्षयम् । (५१।१)

समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ (५१।२)

तद् ब्रह्म परमं योगी यतो नावर्तते पुनः । (५२।१)

अपुण्यपुण्यो परमे क्षीणक्लेशो ऽतिनिर्मलः ॥ (५२।२)

द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च । (५३।१)

क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते ॥ (५३।२)

अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत् । (५४।१)

एकदेशस्थितस्येन्दोर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । (५४।२)

परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथैतद् अखिलं जगत् ॥ (५४।३)

तत्राप्यासन्नदूरत्वाद् बहुत्वस्वल्पतामयः । (५५।१)

ज्योत्स्नाभेदो ऽस्ति तच्छक्तेस्तद्वन् मैत्रेय विद्यते ॥ (५५।२)

ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः । (५६।१)

ततश् च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस् ततः ॥ (५६।२)

ततो मनुष्याः पशवो मृगपक्षिसरीसृपाः । (५७।१)

न्यूना न्यूनतराश् चैव वृक्षगुल्मादयस् ततः ॥ (५७।२)

तद् एतद् अक्षयं नित्यं जगन् मुनिवराखिलम् । (५८।१)

आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥ (५८।२)

सर्वशक्तिमयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणो ऽपरम् । (५९।१)

मूर्तं यद् योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते ॥ (५९।२)

सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्र संस्थितः । (६०।१)

मनस्यव्याहते सम्यग् युञ्जतां जायते मुने ॥ (६०।२)

स परः सर्वशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरः । (६१।१)

मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः ॥ (६१।२)

तत्र सर्वम् इदं प्रोतम् ओतं चैवाखिलं जगत् । (६२।१)

ततो जगज्जगत् तस्मिन् स जगच्चाखिलं मुने ॥ (६२।२)

क्षराक्षरमयो विष्णुर् बिभर्त्यखिलम् ईश्वरः । (६३।१)

पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत् ॥ (६३।२)

मैत्रेय उवाच । (६४।१)

भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यद् एतद् अखिलं जगत् । (६४।२)

बिभर्ति भगवान् विष्णुस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥ (६४।३)

पराशर उवाच । (६५।१)

नमः कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे । (६५।२)

कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममाभवत् ॥ (६५।३)

आत्मानम् अस्य जगतो निर्लेपम् अगुणामलम् । (६६।१)

बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः ॥ (६६।२)

श्रीवत्ससंस्थानधरम् अनन्ते च समाश्रितम् । (६७।१)

प्रधानं बुद्धिर् अप्यास्ते गदारूपेण माधवे ॥ (६७।२)

भूतादिम् इन्द्रियादिं च द्विधाहंकारम् ईश्वरः । (६८।१)

बिभर्ति शङ्खरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् ॥ (६८।२)

चलत्स्वरूपम् अत्यन्तं जवेनान्तरितानिलम् । (६९।१)

चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम् ॥ (६९।२)

पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । (७०।१)

सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज ॥ (७०।२)

यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै । (७१।१)

शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः ॥ (७१।२)

बिभर्ति यच्चासिरत्नम् अच्युतो ऽत्यन्तनिर्मलम् । (७२।१)

विद्यामयं तु तज्ज्ञानम् अविद्याचर्मसंस्थितम् ॥ (७२।२)

इत्थं पुमान् प्रधानं च बुद्ध्यहंकारम् एव च । (७३।१)

भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । (७३।२)

विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वम् एतत् समाश्रितम् ॥ (७३।३)

अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । (७४।१)

बिभर्ति मायारूपो ऽसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥ (७४।२)

सविकारं प्रधानं च पुमांसं चाखिलं जगत् । (७५।१)

बिभर्ति पुण्डरीकाक्षस्तद् एवं परमेश्वरः ॥ (७५।२)

या विद्या या तथाविद्या यत् सद् यच्चासद् अव्यये । (७६।१)

तत् सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने ॥ (७६।२)

कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः । (७७।१)

कालस्वरूपो भगवान् अपारो हरिर् अव्ययः ॥ (७७।२)

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम । (७८।१)

महर् जनस् तपः सत्यं सप्तलोकान् इमान् विभुः ॥ (७८।२)

लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः । (७९।१)

आधारः सर्वविद्यानां स्वयम् एव हरिः स्थितः ॥ (७९।२)

देवमानुषपश्वादिस्वरूपैर् बहुभिर् विभुः । (८०।१)

स्थितः सर्वेश्वरो ऽनन्तो भूतमूर्तिर् अमूर्तिमान् ॥ (८०।२)

ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च । (८१।१)

इतिहासोपवेदाश् च वेदान्तेषु तथोक्तयः ॥ (८१।२)

वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च । (८२।१)

शास्त्राण्य् अशेषाण्याख्यानान्यनुवाकाश्च ये क्वचित् ॥ (८२।२)

काव्यालापाश् च ये केचिद् गीतकान्यखिलानि च । (८३।१)

शब्दमूर्तिधरस्यैतद् वपुर् विष्णोर् महात्मनः ॥ (८३।२)

यानि मूर्तान्यमूर्तानि यान्यत्रान्यत्र वा क्वचित् । (८४।१)

सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः ॥ (८४।२)

अहं हरिः सर्वम् इदं जनार्दनो नान्यत् ततः कारणकार्यजातम् । (८५।१)

ईदृङ् मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति ॥ (८५।२)

इत्येष ते ऽंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज । (८६।१)

यथावत् कथितो यस्मिञ्श्रुते पापैर् विमुच्यते ॥ (८६।२)

कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्दे तु यत् फलम् । (८७।१)

तद् अस्य श्रवणे सर्वं मैत्रेयाप्नोति मानवः ॥ (८७।२)

देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादीनां च संभवम् । (८८।१)

भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्या वरदा मुने ॥ (८८।२)