पराशर उवाच । (१।१)

मैत्रेय श्रूयतां सम्यक् चरितं तस्य धीमतः । (१।२)

प्रह्लादस्य सदोदारचरितस्य महात्मनः ॥ (१।३)

दितेः पुत्रो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा । (२।१)

त्रैलोक्यं वशम् आनिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ॥ (२।२)

इन्द्रत्वम् अकरोद् दैत्यः स चासीत् सविता स्वयम् । (३।१)

वायुर् अग्निर् अपां नाथः सोमश् चासीन् महासुरः ॥ (३।२)

धनानाम् अधिपः सो ऽभूत् स एवासीत् स्वयं यमः । (४।१)

यज्ञभागान् अशेषांस् तु स स्वयं बुभुजे ऽसुरः ॥ (४।२)

देवाः स्वर्गं परित्यज्य तत्त्रासान् मुनिसत्तम । (५।१)

विचेरुर् अवनौ सर्वे बिभ्राणा मानुषीं तनुम् ॥ (५।२)

जित्वा त्रिभुवनं सर्वं त्रैलोक्यैश्वर्यदर्पितः । (६।१)

उद्गीयमानो गन्धर्वैर् बुभुजे विषयान् प्रियान् ॥ (६।२)

पानासक्तं महात्मानं हिरण्यकशिपुं तदा । (७।१)

उपासांचक्रिरे सर्वे सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ॥ (७।२)

अवादयञ् जगुश् चान्ये जयशब्दान् अथापरे । (८।१)

दैत्येश्वरस्य पुरतश् चक्रुः सिद्धा मुदान्विताः ॥ (८।२)

तत्र प्रनृत्ताप्सरसि स्फाटिकाभ्रमये ऽसुरः । (९।१)

पपौ पानं मुदा युक्तः प्रासादे सुमनोहरे ॥ (९।२)

तस्य पुत्रो महाभागः प्रह्लादो नाम नामतः । (१०।१)

पपाठ बालपाठ्यानि गुरुगेहं गतो ऽर्भकः ॥ (१०।२)

एकदा तु स धर्मात्मा जगाम गुरुणा सह । (११।१)

पानासक्तस्य पुरतः पितुर् दैत्यपतेस् तदा ॥ (११।२)

पादप्रणामावनतं तम् उत्थाप्य पिता सुतम् । (१२।१)

हिरण्यकशिपुः प्राह प्रह्लादम् अमितौजसम् ॥ (१२।२)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (१३।१)

पठ्यतां भवता वत्स सारभूतं सुभाषितम् । (१३।२)

कालेनैतावता यत् ते सदोद्युक्तेन शिक्षितम् ॥ (१३।३)

प्रह्लाद उवाच । (१४।१)

श्रूयतां तात वक्ष्यामि सारभूतं तवाज्ञया । (१४।२)

समाहितमना भूत्वा यन् मे चेतस्य् अवस्थितम् ॥ (१४।३)

अनादिमध्यान्तम् अजम् अवृद्धिक्षयम् अच्युतम् । (१५।१)

प्रणतो ऽस्म्य् अन्तसंतानं सर्वकारणकारणम् ॥ (१५।२)

पराशर उवाच । (१६।१)

एतन् निशम्य दैत्येन्द्रः कोपसंरक्तलोचनः । (१६।२)

विलोक्य तद्गुरुं प्राह स्फुरिताधरपल्लवः ॥ (१६।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (१७।१)

ब्रह्मबन्धो किम् एतत् ते विपक्षस्तुतिसंहितम् । (१७।२)

असारं ग्राहितो बालो माम् अवज्ञाय दुर्मते ॥ (१७।३)

गुरुर् उवाच । (१८।१)

दैत्येश्वर न कोपस्य वशम् आगन्तुम् अर्हसि । (१८।२)

ममोपदेशजनितं नायं वदति ते सुतः ॥ (१८।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (१९।१)

अनुशिष्टो ऽसि केनेदृग् वत्स प्रह्लाद कथ्यताम् । (१९।२)

मयोपदिष्टं नेत्य् एष प्रब्रवीति गुरुस् तव ॥ (१९।३)

प्रह्लाद उवाच । (२०।१)

शास्ता विष्णुर् अशेषस्य जगतो यो हृदि स्थितः । (२०।२)

तम् ऋते परमात्मानं तात कः केन शास्यते ॥ (२०।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (२१।१)

को ऽयं विष्णुः सुदुर्बुद्धे यं ब्रवीषि पुनः पुनः । (२१।२)

जगताम् ईश्वरस्येह पुरतः प्रसभं मम ॥ (२१।३)

प्रह्लाद उवाच । (२२।१)

न शब्दगोचरं यस्य योगिध्येयं परं पदम् । (२२।२)

यतो यश् च स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः ॥ (२२।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (२३।१)

परमेश्वरसंज्ञो ऽज्ञ किम् अन्यो मय्य् अवस्थिते । (२३।२)

तवास्ति मर्तुकामस् त्वं प्रब्रवीषि पुनः पुनः ॥ (२३।३)

प्रह्लाद उवाच । (२४।१)

न केवलं तात मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतश् च विष्णुः । (२४।२)

धाता विधाता परमेश्वरश् च प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम् ॥ (२४।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (२५।१)

प्रविष्टः को ऽस्य हृदयं दुर्बुद्धेर् अतिपापकृत् । (२५।२)

येनेदृशान्य् असाधूनि वदत्य् आविष्टमानसः ॥ (२५।३)

प्रह्लाद उवाच । (२६।१)

न केवलं मद्धृदयं स विष्णुर् आक्रम्य लोकान् अखिलान् अवस्थितः । (२६।२)

स मां त्वदादींश्च पितः समस्तान् समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः ॥ (२६।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (२७।१)

निष्क्राम्यताम् अयं दुष्टः शास्यतां च गुरोर् गृहे । (२७।२)

योजितो दुर्मतिः केन विपक्षवितथस्तुतौ ॥ (२७।३)

पराशर उवाच । (२८।१)

इत्युक्ते स तदा दैत्यैर् नीतो गुरुगृहं पुनः । (२८।२)

जग्राह विद्याम् अनिशं गुरुशुश्रूषणोद्यतः ॥ (२८।३)

काले ऽतीते ऽतिमहति प्रह्लादम् असुरेश्वरः । (२९।१)

समाहूयाब्रवीद् गाथा काचित् पुत्रक गीयताम् ॥ (२९।२)

प्रह्लाद उवाच । (३०।१)

यतः प्रधानपुरुषौ यतश् चैतच्चराचरम् । (३०।२)

कारणं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु ॥ (३०।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (३१।१)

दुरात्मा वध्यताम् एष नानेनार्थो ऽस्ति जीवता । (३१।२)

स्वपक्षहानिकर्तृत्वाद् यः कुलाङ्गारतां गतः ॥ (३१।३)

पराशर उवाच । (३२।१)

इत्याज्ञप्तास् ततस् तेन प्रगृहीतमहायुधाः । (३२।२)

उद्यतास् तस्य नाशाय दैत्याः शतसहस्रशः ॥ (३२।३)

प्रह्लाद उवाच । (३३।१)

विष्णुः शस्त्रेषु युष्मासु मयि चासौ यथा स्थितः । (३३।२)

दैतेयास् तेन सत्येन मा क्रामन्त्वायुधानि वः ॥ (३३।३)

पराशर उवाच । (३४।१)

ततस् तैः शतशो दैत्यैः शस्त्रौघैर् आहतो ऽपि सन् । (३४।२)

नावाप वेदनाम् अल्पाम् अभूच्चैव पुनर् नवः ॥ (३४।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (३५।१)

दुर्बुद्धे विनिवर्तस्व वैरिपक्षस्तवाद् अतः । (३५।२)

अभयं ते प्रयच्छामि मातिमूढमतिर् भव ॥ (३५।३)

प्रह्लाद उवाच । (३६।१)

भयं भयानाम् अपहारिणि स्थिते । (३६।२)

मनस्य् अनन्ते मम कुत्र तिष्ठति । (३६।३)

यस्मिन् स्मृते जन्मजरान्तकादिभयानि सर्वाण्यपयान्ति तात ॥ (३६।४)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (३७।१)

भो भोः सर्पाः दुराचारम् एनम् अत्यन्तदुर्मतिम् । (३७।२)

विषज्वालाविलैर् वक्त्रैः सद्यो नयत संक्षयम् ॥ (३७।३)

पराशर उवाच । (३८।१)

इत्युक्तास् तेन ते सर्पाः कुहकास् तक्षकादयः । (३८।२)

अदंशन्त समस्तेषु गात्रेष्व् अतिविषोल्बणाः ॥ (३८।३)

स त्वासक्तमतिः कृष्णे दंश्यमानो महोरगैः । (३९।१)

न विवेदात्मनो गात्रं तत्स्मृत्याह्लादसंस्थितः ॥ (३९।२)

सर्पा ऊचुः । (४०।१)

दंष्ट्रा विशीर्णा मणयः स्फुटन्ति । (४०।२)

फणेषु तापो हृदयेषु कम्पः । (४०।३)

नास्य त्वचः स्वल्पम् अपीह भिन्नं प्रशाधि दैत्येश्वर कर्म चान्यत् ॥ (४०।४)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (४१।१)

हे दिग्गजाः संकटदन्तमिश्रा घ्नतैनम् अस्मद्रिपुपक्षभिन्नम् । (४१।२)

तज्जा विनाशाय भवन्ति तस्य यथारणेः प्रज्वलितो हुताशः ॥ (४१।३)

पराशर उवाच । (४२।१)

ततः स दिग्गजैर् बालो भूभृच्छिखरसंनिभैः । (४२।२)

पातितो धरणीपृष्ठे विषाणैर् अप्य् अपीड्यत ॥ (४२।३)

स्मरतस् तस्य गोविन्दम् इभदन्ताः सहस्रशः । (४३।१)

शीर्णा वक्षःस्थलं प्राप्य स प्राह पितरं ततः ॥ (४३।२)

प्रह्लाद उवाच । (४४।१)

दन्ता गजानां कुलिशाग्रनिष्ठुराः शीर्णा यद् एते न बलं ममैतत् । (४४।२)

महाविपत्पापविनाशनो ऽयं जनार्दनानुस्मरणानुभावः ॥ (४४।३)

हिरण्यकशिपुर् उवाच । (४५।१)

ज्वाल्यताम् असुरा वह्निर् अपसर्पत दिग्गजाः । (४५।२)

वायो समेधयाग्निं त्वं दह्यताम् एष पापकृत् ॥ (४५।३)

पराशर उवाच । (४६।१)

महाकाष्ठचयच्छन्नम् असुरेन्द्रसुतं ततः । (४६।२)

प्रज्वाल्य दानवा वह्निं ददहुः स्वामिचोदिताः ॥ (४६।३)

प्रह्लाद उवाच । (४७।१)

तातैष वह्निः पवनेरितो ऽपि न मां दहत्य् अत्र समन्ततो ऽहम् । (४७।२)

पश्यामि पद्मास्तरणास्तृतानि शीतानि सर्वाणि दिशां मुखानि ॥ (४७।३)

पराशर उवाच । (४८।१)

अथ दैत्येश्वरं प्रोचुर् भार्गवस्यात्मजा द्विजाः । (४८।२)

पुरोहिता महात्मानः साम्ना संस्तूय वाग्मिनः ॥ (४८।३)

पुरोहिता ऊचुः । (४९।१)

राजन् नियम्यतां कोपो बाले ऽत्र तनये निजे । (४९।२)

कोपो देवनिकायेषु तत्र ते सफलो यतः ॥ (४९।३)

तथा तथैनं बालं ते शासितारो वयं नृप । (५०।१)

यथा विपक्षनाशाय विनीतस् ते भविष्यति ॥ (५०।२)

बालत्वं सर्वदोषाणां दैत्यराजास्पदं यतः । (५१।१)

ततो ऽत्र कोपम् अत्यर्थं योक्तुम् अर्हसि नार्भके ॥ (५१।२)

न त्यक्ष्यति हरेः पक्षम् अस्माकं वचनाद् यदि । (५२।१)

ततः कृत्यां वधायास्य करिष्यामो ऽनिवर्तिनीम् ॥ (५२।२)

पराशर उवाच । (५३।१)

एवम् अभ्यर्थितस् तैस् तु दैत्यराजः पुरोहितैः । (५३।२)

दैत्यैर् निष्क्रामयामास पुत्रं पावकसंचयात् ॥ (५३।३)

ततो गुरुगृहे बालः स वसन् बालदानवान् । (५४।१)

अध्यापयामास मुहुर् उपदेशान्तरे गुरोः ॥ (५४।२)

प्रह्लाद उवाच । (५५।१)

श्रूयतां परमार्थो मे दैतेया दितिजात्मजाः । (५५।२)

न चान्यथैतन् मन्तव्यं नात्र लोभादिकारणम् ॥ (५५।३)

जन्म बाल्यं ततः सर्वो जन्तुः प्राप्नोति यौवनम् । (५६।१)

अव्याहतैव भवति ततो ऽनुदिवसं जरा ॥ (५६।२)

ततश् च मृत्युम् अभ्येति जन्तुर् दैत्येश्वरात्मजाः । (५७।१)

प्रत्यक्षं दृश्यते चैतद् अस्माकं भवतां तथा ॥ (५७।२)

मृतस्य च पुनर् जन्म भवत्य् एतच्च नान्यथा । (५८।१)

आगमो ऽयं तथा तच्च नोपादानं विनोद्भवः ॥ (५८।२)

गर्भवासादि यावत् तु पुनर्जन्मोपपादनम् । (५९।१)

समस्तावस्थकं तावद् दुःखम् एवावगम्यताम् ॥ (५९।२)

क्षुत्तृष्णोपशमं तद्वच्छीताद्युपशमं सुखम् । (६०।१)

मन्यते बालबुद्धित्वाद् दुःखम् एव हि तत् पुनः ॥ (६०।२)

अत्यन्तस्तिमिताङ्गानां व्यायामेन सुखैषिणाम् । (६१।१)

भ्रान्तिज्ञानवतां पुंसां प्रहारो ऽपि सुखायते ॥ (६१।२)

क्व शरीरम् अशेषाणां श्लेष्मादीनां महाचयः । (६२।१)

क्व चाङ्गशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः ॥ (६२।२)

मांसासृक्पूयविण्मूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहतौ । (६३।१)

देहे चेत् प्रीतिमान् मूढो भविता नरके ऽपि सः ॥ (६३।२)

अग्नेः शीतेन तोयस्य तृषा भक्तस्य च क्षुधा । (६४।१)

क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्विलोमस्य चेतरैः ॥ (६४।२)

करोति हे दैत्यपुत्रा यावन्मात्रं परिग्रहम् । (६५।१)

तावन्मात्रं स एवास्य दुःखं चेतसि यच्छति ॥ (६५।२)

यावतः कुरुते जन्तुः संबन्धान् मनसः प्रियान् । (६६।१)

तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ (६६।२)

यद् यद् गृहे तन् मनसि यत्र तत्रावतिष्ठतः । (६७।१)

नाशदाहापहरणं कुतस् तत्रैव तिष्ठति ॥ (६७।२)

जन्मन्य् अत्र महद् दुःखं म्रियमाणस्य चापि तत् । (६८।१)

यातनासु यमस्योग्रं गर्भसंक्रमणेषु च ॥ (६८।२)

गर्भे च सुखलेशो ऽपि भवद्भिर् अनुमीयते । (६९।१)

यदि तत् कथ्यताम् एवं सर्वं दुःखमयं जगत् ॥ (६९।२)

तद् एतद् अतिदुःखानाम् आस्पदे ऽत्र भवार्णवे । (७०।१)

भवतां कथ्यते सत्यं विष्णुर् एकः परायणः ॥ (७०।२)

मा जानीत वयं बाला देही देहेषु शाश्वतः । (७१।१)

जरायौवनजन्माद्या धर्मा देहस्य नात्मनः ॥ (७१।२)

बालो ऽहं तावद् इच्छातो यतिष्ये श्रेयसे युवा । (७२।१)

युवाहं वार्द्धके प्राप्ते करिष्याम्य् आत्मनो हितम् ॥ (७२।२)

वृद्धो ऽहं मम कार्याणि समस्तानि न गोचरे । (७३।१)

किं करिष्यामि मन्दात्मा समर्थेन न यत् कृतम् ॥ (७३।२)

एवं दुराशयाक्षिप्त मानसः पुरुषः सदा । (७४।१)

श्रेयसो ऽभिमुखं याति न कदाचित् पिपासितः ॥ (७४।२)

बाल्ये क्रीडनकासक्ता यौवने विषयोन्मुखाः । (७५।१)

अज्ञानयन्त्यशक्त्या च वार्द्धकं समुपस्थितम् ॥ (७५।२)

तस्माद् बाल्ये विवेकात्मा यतेत श्रेयसे सदा । (७६।१)

बाल्ययौवनवृद्धाद्यैर् देहभावैर् असंयुतः ॥ (७६।२)

तद् एतद् वो मयाख्यातं यदि जानीत नानृतम् । (७७।१)

तद् अस्मत्प्रीतये विष्णुः स्मर्यतां बन्धमुक्तिदः ॥ (७७।२)

आयासः स्मरणे को ऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् । (७८।१)

पापक्षयश् च भवति स्मरतां तम् अहर्निशम् ॥ (७८।२)

सर्वभूतस्थिते तस्मिन् मतिर् मैत्री दिवानिशम् । (७९।१)

भवतां जायताम् एवं सर्वक्लेशान् प्रहास्यथ ॥ (७९।२)

तापत्रयेणाभिहतं यद् एतद् अखिलं जगत् । (८०।१)

तदा शोच्येषु भूतेषु द्वेषं प्राज्ञः करोति कः ॥ (८०।२)

अथ भद्राणि भूतानि हीनशक्तिर् अहं परम् । (८१।१)

मुदं तथापि कुर्वीत हानिर् द्वेषफलं यतः ॥ (८१।२)

बद्धवैराणि भूतानि द्वेषं कुर्वन्ति चेत् ततः । (८२।१)

शोच्यान्य् अहो ऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणाम् ॥ (८२।२)

एते भिन्नदृशां दैत्या विकल्पाः कथिता मया । (८३।१)

कृत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्रूयतां मम ॥ (८३।२)

विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोर् विश्वम् इदं जगत् । (८४।१)

द्रष्टव्यम् आत्मवत् तस्माद् अभेदेन विचक्षणैः ॥ (८४।२)

समुत्सृज्यासुरं भावं तस्माद् यूयं यथा वयम् । (८५।१)

तथा यत्नं करिष्यामो यथा प्राप्स्याम निर्वृतिम् ॥ (८५।२)

नैवाग्निना न चार्केण नेन्दुना न च वायुना । (८६।१)

पर्जन्यवरुणाभ्यां वा न सिद्धैर् न च राक्षसैः ॥ (८६।२)

न यक्षैर् न च दैत्येन्द्रैर् नोरगैर् न च किंनरैः । (८७।१)

न मनुष्यैर् न पशुभिर् दोषैर् नैवात्मसंभवैः ॥ (८७।२)

ज्वराक्षिरोगातीसारप्लीहगुल्मादिकैस् तथा । (८८।१)

द्वेषेर्ष्यामत्सराद्यैर् वा रागलोभादिभिः क्षयम् ॥ (८८।२)

न चान्यैर् नीयते कैश्चिन्नित्या यात्यन्तनिर्मला । (८९।१)

ताम् आप्नोत्यमले न्यस्य केशवे हृदयं नरः ॥ (८९।२)

असारसंसारविवर्तनेषु मा यात तोषं प्रसभं ब्रवीमि । (९०।१)

सर्वत्र दैत्याः समताम् उपेत समत्वम् आराधनम् अच्युतस्य ॥ (९०।२)

तस्मिन् प्रसन्ने किम् इहास्त्य् अलभ्यं धर्मार्थकामैर् अलम् अल्पकास् ते । (९१।१)

समाश्रिताद् ब्रह्मतरोर् अनन्तान् निःसंशयं प्राप्स्यथ वै महत् फलम् ॥ (९१।२)