पराशर उवाच । (१।१)

रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः । (१।२)

वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ ॥ (१।३)

वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना । (२।१)

ह्रासवृद्धिक्रमस्तस्य रश्मीनां सवितुर्यथा ॥ (२।२)

अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते । (३।१)

कल्पमेकं मुनिश्रेष्ठ वारिगर्भसमुद्भवाः ॥ (३।२)

क्षीणं पीतं सुरैः सोममाप्याययति दीप्तिमान् । (४।१)

मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः ॥ (४।२)

क्रमेण येन पीतो ऽसौ देवैस्तेन निशाकरम् । (५।१)

आप्याययत्यनुदिनं भास्करो वारितस्करः ॥ (५।२)

संभृतं चार्धमासेन तत्सोमस्थं सुधामृतम् । (६।१)

पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतो ऽमराः ॥ (६।२)

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । (७।१)

त्रयस्त्रिंशत् तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम् ॥ (७।२)

कलाद्वयावशिष्टस्तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् । (८।१)

अमाख्यरश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता ॥ (८।२)

अप्सु तस्मिन्न् अहोरात्रे पूर्वं विशति चन्द्रमाः । (९।१)

ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्यर्कं ततः क्रमात् ॥ (९।२)

छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे । (१०।१)

पत्रं वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति ॥ (१०।२)

शेषे पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके । (११।१)

अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते ॥ (११।२)

पिबन्ति द्विकलं सोमं शिष्टा तस्य कला तु या । (१२।१)

सुधामृतमयी पुण्या ताम् इन्दोः पितरो मुने ॥ (१२।२)

निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् । (१३।१)

मासतृप्तिम् अवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः । (१३।२)

सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा ॥ (१३।३)

एवं देवान्सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् । (१४।१)

वीरुधश्चामृतमयैः शीतैरप्परमाणुभिः ॥ (१४।२)

वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान् । (१५।१)

आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु ॥ (१५।२)

वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च । (१६।१)

पिशङ्गैस्तुरगैर्युक्तः सो ऽष्टाभिर्वायुवेगिभिः ॥ (१६।२)

सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर्हयैः । (१७।१)

सोपासङ्गपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान् ॥ (१७।२)

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथो महान् । (१८।१)

पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसंभवैः ॥ (१८।२)

अष्टाभिः पाण्डरैर्युक्तैर्वाजिभिः काञ्चने रथे । (१९।१)

तस्मिंस्तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः ॥ (१९।२)

आकाशसंभवैरश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम् । (२०।१)

समारुह्य शनैर्याति मन्दगामी शनैश्चरः ॥ (२०।२)

स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम् । (२१।१)

सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय वहन्त्यविरतं सदा ॥ (२१।२)

आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु । (२२।१)

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ॥ (२२।२)

तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः । (२३।१)

पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः ॥ (२३।२)

एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव । (२४।१)

सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः ॥ (२४।२)

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्यशेषतः । (२५।१)

भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः ॥ (२५।२)

यावन्त्यश्चैव तारास्तास्तावन्तो वातरश्मयः । (२६।१)

सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम् ॥ (२६।२)

तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै । (२७।१)

तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः ॥ (२७।२)

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । (२८।१)

यस्माज्ज्योतींषि वहति प्रवहस्तेन स स्मृतः ॥ (२८।२)

शिशुमारस्तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति । (२९।१)

संनिवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम ॥ (२९।२)

यद् अह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तं निशि मुच्यते । (३०।१)

यावन्त्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । (३०।२)

तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवत्यभ्यधिकानि च ॥ (३०।३)

उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः । (३१।१)

यज्ञो ऽधरश्च विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः ॥ (३१।२)

हृदि नारायणश्चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः । (३२।१)

वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी ॥ (३२।२)

शिश्नं संवत्सरस्तस्य मित्रो ऽपानं समाश्रितः ॥ (३३।१)

पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश् च कश्यपो ऽथ ततो ध्रुवः । (३४।१)

तारका शिशुमारस्य नास्तम् एति चतुष्टयम् ॥ (३४।२)

इत्येष संनिवेशो यः पृथिव्या ज्योतिषां तथा । (३५।१)

द्वीपानाम् उदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः ॥ (३५।२)

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै । (३६।१)

तेषां स्वरूपमाख्यातं संक्षेपाच्छ्रूयतां पुनः ॥ (३६।२)

यद् अम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुंधरा । (३७।१)

पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता ॥ (३७।२)

ज्योतींषि विष्णुर् भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर् गिरयो दिशश्च । (३८।१)

नद्यः समुद्राश्च स एव सर्वं यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य ॥ (३८।२)

ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतो ऽसावशेषमूर्तिर्न तु वस्तुभूतः । (३९।१)

ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ्जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ॥ (३९।२)

यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वं कर्मक्षये ज्ञानम् अपास्तदोषम् । (४०।१)

तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः ॥ (४०।२)

वस्त्वस्ति किं कुत्रचिद् आदिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् । (४१।१)

यच्चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत् तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम् ॥ (४१।२)

मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस्ततो ऽणुः । (४२।१)

जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते ब्रूहि किम् अत्र वस्तु ॥ (४२।२)

तस्मान्न विज्ञानम् ऋते ऽस्ति किंचित् क्वचित्कदाचिद् द्विज वस्तुजातम् । (४३।१)

विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तैर्बहुधाभ्युपेतम् ॥ (४३।२)

ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । (४४।१)

एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतो ऽन्यदस्ति ॥ (४४।२)

सद्भाव एषो भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यम् असत्यम् अन्यत् । (४५।१)

एतत्तु यत् संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ॥ (४५।२)

यज्ञः पशुर्वह्निर् अशेषर्त्विक्सोमः सुराः स्वर्गमयश्च कामः । (४६।१)

इत्यादिकर्माश्रितमार्गदृष्टं भूरादिभोगाश्च फलानि तेषाम् ॥ (४६।२)

यच्चैतद् भुवनगतं मया तवोक्तं सर्वत्र व्रजति हि कर्मवश्य एकः । (४७।१)

ज्ञात्वैवं ध्रुवम् अचलं सदैकरूपं तत्कुर्याद् विशति हि येन वासुदेवम् ॥ (४७।२)