विचचार वृतो गोपैर्वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः ॥ (१।१)

स जगामाथ कालिन्दीं लोलकल्लोलशालिनीम् । (२।१)

तीरसंलग्नफेनौघैर्हसन्तीमिव सर्वतः ॥ (२।२)

तस्यां चातिमहाभीमं विषाग्निसृतवारिणम् । (३।१)

ह्रदं कालियनागस्य ददृशे ऽतीव भीषणम् ॥ (३।२)

विषाग्निना विसरता दग्धतीरमहातरुम् । (४।१)

वाताहताम्बुविक्षेपस्पर्शदग्धविहंगमम् ॥ (४।२)

तमतीव महारौद्रं मृत्युवक्त्रमिवापरम् । (५।१)

विलोक्य चिन्तयामास भगवान्मधुसूदनः ॥ (५।२)

अस्मिन्वसति दुष्टात्मा कालियो ऽसौ विषायुधः । (६।१)

यो मया निर्जितस्त्यक्त्वा दुष्टो नष्टः पयोनिधिम् ॥ (६।२)

तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागराङ्गना । (७।१)

न नरैर्गोधनैर् वापि तृषार्तैरुपभुज्यते ॥ (७।२)

तदस्य नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया । (८।१)

चिरमत्र सुखं येन चरेयुर्व्रजवासिनः ॥ (८।२)

एतदर्थं नृलोके ऽस्मिन् अवतारो मया कृतः । (९।१)

यदेषाम् उत्पथस्थानां कार्या शान्तिर्दुरात्मनाम् ॥ (९।२)

तदेतन्नातिदूरस्थं कदम्बमुरुशाखिनम् । (१०।१)

अधिरुह्योत्पतिष्यामि ह्रदे ऽस्मिन् अनिलाशिनः ॥ (१०।२)

पराशर उवाच । (११।१)

इत्थं विचिन्त्य बद्ध्वा च गाढं परिकरं ततः । (११।२)

निपपात ह्रदे तत्र सर्पराजस्य वेगितः ॥ (११।३)

तेनापि पतता तत्र क्षोभितः स महाह्रदः । (१२।१)

अत्यर्थं दूरजातांस्तु तानसिञ्चन्महीरुहान् ॥ (१२।२)

ते हि दुष्टविषज्वालातप्ताम्बुपवनोक्षिताः । (१३।१)

जज्वलुः पादपाः सद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः ॥ (१३।२)

आस्फोटयामास तदा कृष्णो नागह्रदे भुजम् । (१४।१)

तच्छब्दश्रवणाच्चाशु नागराजो ऽभ्युपागमत् ॥ (१४।२)

आताम्रनयनः कोपाद्विषज्वालाकुलैः फणैः । (१५।१)

वृतो महाविषैश्चान्यैरुरगैरनिलाशिभिः ॥ (१५।२)

नागपत्न्यश्च शतशो हारिहारोपशोभिताः । (१६।१)

प्रकम्पिततनुक्षेपचलत्कुण्डलकान्तयः ॥ (१६।२)

ततः प्रवेशितः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनम् । (१७।१)

ददंशुश्चापि ते कृष्णं विषज्वालाविलैर्मुखैः ॥ (१७।२)

तं तत्र पतितं दृष्ट्वा सर्पभोगनिपीडितम् । (१८।१)

गोपा व्रजमुपागम्य चुक्रुशुः शोकलालसाः ॥ (१८।२)

गोपा ऊचुः । (१९।१)

एष मोहं गतः कृष्णो मग्नौ वै कालिये ह्रदे । (१९।२)

भक्ष्यते सर्पराजेन तदागच्छत पश्यत ॥ (१९।३)

तच्छ्रुत्वा ते तदा गोपा वज्रपातोपमं वचः । (२०।१)

गोप्यश्च त्वरिता जग्मुर्यशोदाप्रमुखा ह्रदम् ॥ (२०।२)

हा हा क्वासाविति जनो गोपीनाम् अतिविह्वलः । (२१।१)

यशोदया समं भ्रान्तो द्रुतं प्रस्खलितं ययौ ॥ (२१।२)

नन्दगोपश्च गोपाश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः । (२२।१)

त्वरितं यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालसाः ॥ (२२।२)

ददृशुश्चापि ते तत्र सर्पराजवशं गतम् । (२३।१)

निष्प्रयत्नकृतं कृष्णं सर्पभोगेन वेष्टितम् ॥ (२३।२)

नन्दगोपश्च निश्चेष्टो न्यस्य पुत्रमुखे दृशम् । (२४।१)

यशोदा च महाभागा बभूव मुनिसत्तम ॥ (२४।२)

गोप्यस्त्वन्या रुदन्त्यश्च ददृशुः शोककातराः । (२५।१)

प्रोचुश्च केशवं प्रीत्या भयकातर्यगद्गदम् ॥ (२५।२)

सर्वा यशोदया सार्धं विशामो ऽत्र महाह्रदे । (२६।१)

नागराजस्य नो गन्तुमस्माकं युज्यते व्रजे ॥ (२६।२)

दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा । (२७।१)

विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः ॥ (२७।२)

विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम् । (२८।१)

अरण्यं नातिसेव्यं च वारिहीनं यथा सरः ॥ (२८।२)

यत्र नेन्दीवरदलप्रख्यकान्तिरयं हरिः । (२९।१)

तेनापि मर्त्यवासेन रतिरस्तीति विस्मयः ॥ (२९।२)

उत्फुल्लपङ्कजदलस्पष्टकान्तिविलोचनम् । (३०।१)

अपश्यन्तो हरिं दीनाः कथं गोष्ठे भविष्यथ ॥ (३०।२)

अत्यर्थमधुरालापहृताशेषमनोधनम् । (३१।१)

न विना पुण्डरीकाक्षं यास्यामो नन्दगोकुलम् ॥ (३१।२)

भोगेनावेष्टितस्यापि सर्पराजेन पश्यत । (३२।१)

स्मितशोभिमुखं गोप्यः कृष्णस्यास्मद्विलोकने ॥ (३२।२)

पराशर उवाच । (३३।१)

इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः । (३३।२)

गोपांश्च त्रासविधुरान् विलोक्य स्तिमितेक्षणः ॥ (३३।३)

नन्दं च दीनम् अत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने । (३४।१)

मूर्च्छाकुलां यशोदां च कृष्णमाहात्म्यसंज्ञया ॥ (३४।२)

बलभद्र उवाच । (३५।१)

किमर्थं देवदेवेश भावो ऽयं मानुषस्त्वया । (३५।२)

व्यज्यते ऽत्यन्तमात्मानं किमनन्तं न वेत्सि यत् ॥ (३५।३)

त्वमस्य जगतो नाभिरराणामिव संश्रयः । (३६।१)

कर्तापहर्ता पाता च त्रैलोक्ये त्वं त्रयीमयः ॥ (३६।२)

सेन्द्ररुद्राश्विवसुभिरादित्यैर्मरुदग्निभिः । (३७।१)

चिन्त्यसे त्वमचिन्त्यात्मन् समस्तैश्चैव योगिभिः ॥ (३७।२)

जगत्यर्थे जगन्नाथ भारावतरणेच्छया । (३८।१)

अवतीर्णो ऽत्र मर्त्येषु तवांशश्चाहमग्रजः ॥ (३८।२)

मनुष्यलीलां भगवन्भजता भवता सुराः । (३९।१)

विडम्बयन्तस्त्वल्लीलां सर्व एव सदासते ॥ (३९।२)

अवतार्य भवान् पूर्वं गोकुले ऽत्र सुराङ्गनाः । (४०।१)

क्रीडार्थमात्मनः पश्चादवतीर्णो ऽसि शाश्वत ॥ (४०।२)

अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः । (४१।१)

गोप्यश्च सीदतः कस्मात्त्वं बन्धून्समुपेक्षसे ॥ (४१।२)

दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचापलम् । (४२।१)

तदयं दम्यतां कृष्ण दुष्टात्मा दशनायुधः ॥ (४२।२)

पराशर उवाच । (४३।१)

इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः । (४३।२)

आस्फोट्य मोचयामास स्वदेहं भोगबन्धनात् ॥ (४३।३)

आनम्य चापि हस्ताभ्यामुभाभ्यां मध्यमं फणम् । (४४।१)

आरुह्याभुग्नशिरसि प्रननर्तोरुविक्रमः ॥ (४४।२)

व्रणाः फणे ऽभवंश्चास्य कृष्णस्याङ्घ्रिनिकुट्टनैः । (४५।१)

यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः ॥ (४५।२)

मूर्च्छामुपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य रेचकैः । (४६।१)

दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु ॥ (४६।२)

तं निर्भुग्नशिरोग्रीवमास्येभ्यः स्रुतशोणितम् । (४७।१)

विलोक्य शरणं जग्मुस्तत्पत्न्यो मधुसूदनम् ॥ (४७।२)

नागपत्न्य ऊचुः । (४८।१)

ज्ञातो ऽसि देवदेवेश सर्वेशस्त्वमनुत्तमः । (४८।२)

परं ज्योतिरचिन्त्यं यत्तदंशः परमेश्वरः ॥ (४८।३)

न समर्थाः सुराः स्तोतुं यम् अनन्यभवं प्रभुम् । (४९।१)

स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित्करिष्यति ॥ (४९।२)

यस्याखिलं महीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् । (५०।१)

ब्रह्माण्डम् अल्पकांशांशः स्तोष्यामस्तं कथं वयम् ॥ (५०।२)

यतन्तो न विदुर्नित्यं यत्स्वरूपम् अयोगिनः । (५१।१)

परमार्थम् अणोरल्पं स्थूलात्स्थूलं नताः स्म तम् ॥ (५१।२)

न यस्य जन्मने धाता यस्य नान्ताय चान्तकः । (५२।१)

स्थितिकर्ता न चान्यो ऽस्ति यस्य तस्मै नमः सदा ॥ (५२।२)

कोपः स्वल्पो ऽपि ते नास्ति स्थितिपालनमेव ते । (५३।१)

कारणं कालियस्यास्य दमने श्रूयताम् अतः ॥ (५३।२)

स्त्रियो ऽनुकम्प्याः साधूनां मूढा दीनाश्च जन्तवः । (५४।१)

यतस्ततो ऽस्य दीनस्य क्षम्यतां क्षमतां वर ॥ (५४।२)

समस्तजगदाधारो भवानल्पबलः फणी । (५५।१)

त्वत्पादपीडितो जह्यान्मुहूर्तार्धेन जीवितम् ॥ (५५।२)

क्व पन्नगो ऽल्पवीर्यो ऽयं क्व भवान्भुवनाश्रयः । (५६।१)

प्रीतिद्वेषौ समोत्कृष्टगोचरौ च यतो ऽव्यय ॥ (५६।२)

ततः कुरु जगत्स्वामिन्प्रसादमवसीदतः । (५७।१)

प्राणांस्त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम् ॥ (५७।२)

पराशर उवाच । (५८।१)

इत्युक्ते ताभिराश्वस्य क्लान्तदेहो ऽपि पन्नगः । (५८।२)

प्रसीद देव देवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः ॥ (५८।३)

कालिय उवाच । (५९।१)

तवाष्टगुणम् ऐश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् । (५९।२)

निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि किं न्वहम् ॥ (५९।३)

त्वं परस्त्वं परस्याद्यः परं त्वत्तः परात्मकम् । (६०।१)

परस्मात् परमो यस्त्वं तस्य स्तोष्यामि किं न्वहम् ॥ (६०।२)

यस्माद्ब्रह्मा च रुद्रश्च चन्द्रेन्द्रमरुदश्विनः । (६१।१)

वसवश्च सहादित्यैस्तस्य स्तोष्यामि किं न्वहम् ॥ (६१।२)

एकावयवसूक्ष्मांशो यस्यैतदखिलं जगत् । (६२।१)

कल्पनावयवांशस्य तं स्तोष्यामि कथं त्वहम् ॥ (६२।२)

सदसद्रूपिणो यस्य ब्रह्माद्यास्त्रिदशोत्तमाः । (६३।१)

परमार्थं न जानन्ति तस्य स्तोष्यामि किं न्वहम् ॥ (६३।२)

ब्रह्माद्यैरर्च्यते दिव्यैर्यश्च पुष्पानुलेपनैः । (६४।१)

नन्दनादिसमुद्भूतैः सो ऽर्च्यते वा कथं मया ॥ (६४।२)

यस्यावताररूपाणि देवराजः सदार्चति । (६५।१)

न वेत्ति परमं रूपं सो ऽर्च्यते वा कथं मया ॥ (६५।२)

विषयेभ्यः समाहृत्य सर्वाक्षाणि च योगिनः । (६६।१)

यमर्चयन्ति ध्यानेन सो ऽर्च्यते वा कथं मया ॥ (६६।२)

हृदि संकल्प्य यद् रूपं ध्यानेनार्चन्ति योगिनः । (६७।१)

भावपुष्पादिभिर्नाथः सो ऽर्च्यते वा कथं मया ॥ (६७।२)

सो ऽहं ते देवदेवेश नार्चनादौ स्तुतौ न च । (६८।१)

सामर्थ्यवान्कृपामात्रमनोवृत्तिः प्रसीद मे ॥ (६८।२)

सर्पजातिरियं क्रूरा यस्यां जातो ऽस्मि केशव । (६९।१)

तत्स्वभावो ऽयम् अत्रास्ति नापराधो ममाच्युत ॥ (६९।२)

सृज्यते भवता सर्वं तथा संह्रियते जगत् । (७०।१)

जातिरूपस्वभावाश्च सृज्यन्ते सृजता त्वया ॥ (७०।२)

यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वर । (७१।१)

स्वभावेन च संयुक्तस्तथेदं चेष्टितं मया ॥ (७१।२)

यद्यन्यथा प्रवर्तेयं देवदेव ततो मयि । (७२।१)

न्याय्यो दण्डनिपातो वै तवैव वचनं यथा ॥ (७२।२)

तथापि यज्जगत्स्वामी दण्डं पातितवान्मयि । (७३।१)

स सोढो ऽयं वरं दण्डस्त्वत्तो नान्यत्र मे वरः ॥ (७३।२)

हतवीर्यो हतविषो दमितो ऽहं त्वयाच्युत । (७४।१)

जीवितं दीयतामेकमाज्ञापय करोमि किम् ॥ (७४।२)

भगवानुवाच । (७५।१)

नात्र स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद्यमुनाजले । (७५।२)

सभृत्यपरिवारस्त्वं समुद्रसलिलं व्रज ॥ (७५।३)

मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे । (७६।१)

गरुडः पन्नगरिपुस्त्वयि न प्रहरिष्यति ॥ (७६।२)

पराशर उवाच । (७७।१)

इत्युक्त्वा सर्पराजानं मुमोच भगवान्हरिः । (७७।२)

प्रणम्य सो ऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम् ॥ (७७।३)

पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यापत्यबान्धवः । (७८।१)

समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम् ॥ (७८।२)

गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनरिवागतम् । (७९।१)

गोपा मूर्धनि गोविन्दं सिषिचुर्नेत्रजैर्जलैः ॥ (७९।२)

कृष्णमक्लिष्टकर्माणमन्ये विस्मितचेतसः । (८०।१)

तुष्टुवुर्मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम् ॥ (८०।२)

गीयमानः स गोपीभिश्चरितैश्चारुचेष्टितः । (८१।१)

संस्तूयमानो गोपैश्च कृष्णो व्रजमुपागमत् ॥ (८१।२)