ViPur, 1, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन् मे निगदतः शृणु ॥ (१।३)
rudrasargaṃ pravakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu ||
कल्पादाव् आत्मनस् तुल्यं सुतं प्रध्यायतस् ततः । (२।१)
kalpādāv ātmanas tulyaṃ sutaṃ pradhyāyatas tataḥ |
प्रादुरासीत् प्रभोर् अङ्के कुमारो नीललोहितः ॥ (२।२)
prādurāsīt prabhor aṅke kumāro nīlalohitaḥ ||
रुदन् वै सुस्वरं सो ऽथ द्रवंश् च द्विजसत्तम । (३।१)
rudan vai susvaraṃ so 'tha dravaṃś ca dvijasattama |
किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह ॥ (३।२)
kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha ||
नाम देहीति तं सो ऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः । (४।१)
nāma dehīti taṃ so 'tha pratyuvāca prajāpatiḥ |
रुद्रस् त्वं देव नाम्नासि मा रोदीर् धैर्यम् आवह । (४।२)
rudras tvaṃ deva nāmnāsi mā rodīr dhairyam āvaha |
एवम् उक्तः पुनः सो ऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै ॥ (४।३)
evam uktaḥ punaḥ so 'tha saptakṛtvo ruroda vai ||
ततो ऽन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि स प्रभुः । (५।१)
tato 'nyāni dadau tasmai sapta nāmāni sa prabhuḥ |
स्थानानि चैषाम् अष्टानां पत्नीः पुत्रांश् च वै विभुः ॥ (५।२)
sthānāni caiṣām aṣṭānāṃ patnīḥ putrāṃś ca vai vibhuḥ ||
चक्रे नामान्य् अथैतानि स्थानान्य् एषां चकार सः । (७।१)
cakre nāmāny athaitāni sthānāny eṣāṃ cakāra saḥ |
सूर्यो जलं मही वायुर् वह्निर् आकाशम् एव च । (७।२)
sūryo jalaṃ mahī vāyur vahnir ākāśam eva ca |
दीक्षितो ब्राह्मणः सोम इत्य् एतास् तनवः क्रमात् ॥ (७।३)
dīkṣito brāhmaṇaḥ soma ity etās tanavaḥ kramāt ||
स्वाहा दिशस् तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् ॥ (८।२)
svāhā diśas tathā dīkṣā rohiṇī ca yathākramam ||
सूर्यादीनां नरश्रेष्ठ रुद्राद्यैर् नामभिः सह । (९।१)
sūryādīnāṃ naraśreṣṭha rudrādyair nāmabhiḥ saha |
येषां सूतिप्रसूतैश् च इदम् आपूरितं जगत् ॥ (१०।१)
yeṣāṃ sūtiprasūtaiś ca idam āpūritaṃ jagat ||
शनैश्चरस् तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः । (११।१)
śanaiścaras tathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ |
स्कन्दः स्वर्गो ऽथ संतानो बुधश् चानुक्रमात् सुताः ॥ (११।२)
skandaḥ svargo 'tha saṃtāno budhaś cānukramāt sutāḥ ||
एवंप्रकारो रुद्रो ऽसौ सतीं भार्याम् अविन्दत । (१२।१)
evaṃprakāro rudro 'sau satīṃ bhāryām avindata |
दक्षकोपाच्च तत्याज सा सती स्वं कलेवरम् ॥ (१२।२)
dakṣakopācca tatyāja sā satī svaṃ kalevaram ||
उपयेमे पुनश् चोमाम् अनन्यां भगवान् भवः ॥ (१३।२)
upayeme punaś comām ananyāṃ bhagavān bhavaḥ ||
देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिर् असूयत । (१४।१)
devau dhātṛvidhātārau bhṛgoḥ khyātir asūyata |
क्षीराब्धौ श्रीः समुत्पन्ना श्रूयते ऽमृतमन्थने । (१५।२)
kṣīrābdhau śrīḥ samutpannā śrūyate 'mṛtamanthane |
भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नेत्य् एतद् आह कथं भवान् ॥ (१५।३)
bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannety etad āha kathaṃ bhavān ||
नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीर् अनपायिनी । (१६।२)
nityaivaiṣā jaganmātā viṣṇoḥ śrīr anapāyinī |
यथा सर्वगतो विष्णुस् तथैवेयं द्विजोत्तम ॥ (१६।३)
yathā sarvagato viṣṇus tathaiveyaṃ dvijottama ||
अर्थो विष्णुर् इयं वाणी नीतिर् एषा नयो हरिः । (१७।१)
artho viṣṇur iyaṃ vāṇī nītir eṣā nayo hariḥ |
बोधो विष्णुर् इयं बुद्धिर् धर्मो ऽसौ सत्क्रिया त्व् इयम् ॥ (१७।२)
bodho viṣṇur iyaṃ buddhir dharmo 'sau satkriyā tv iyam ||
स्रष्टा विष्णुर् इयं सृष्टिः श्रीर् भूमिर् भूधरो हरिः । (१८।१)
sraṣṭā viṣṇur iyaṃ sṛṣṭiḥ śrīr bhūmir bhūdharo hariḥ |
संतोषो भगवांल् लक्ष्मीस् तुष्टिर् मैत्रेय शाश्वती ॥ (१८।२)
saṃtoṣo bhagavāṃl lakṣmīs tuṣṭir maitreya śāśvatī ||
इच्छा श्रीर् भगवान् कामो यज्ञो ऽसौ दक्षिणा तु सा । (१९।१)
icchā śrīr bhagavān kāmo yajño 'sau dakṣiṇā tu sā |
पत्नीशाला मुने लक्ष्मीः प्राग्वंशो मधुसूदनः । (२०।१)
patnīśālā mune lakṣmīḥ prāgvaṃśo madhusūdanaḥ |
चितिर् लक्ष्मीर् हरिर् यूप इध्मा श्रीर् भगवान् कुशः ॥ (२०।२)
citir lakṣmīr harir yūpa idhmā śrīr bhagavān kuśaḥ ||
स्वाहा लक्ष्मीर् जगन्नाथो वासुदेवो हुताशनः ॥ (२१।२)
svāhā lakṣmīr jagannātho vāsudevo hutāśanaḥ ||
शंकरो भगवाञ्छौरिर् गौरी लक्ष्मीर् द्विजोत्तम । (२२।१)
śaṃkaro bhagavāñchaurir gaurī lakṣmīr dvijottama |
मैत्रेय केशवः सूर्यस् तत्प्रभा कमलालया ॥ (२२।२)
maitreya keśavaḥ sūryas tatprabhā kamalālayā ||
विष्णुः पितृगणः पद्मा स्वधा शाश्वतपुष्टिदा । (२३।१)
viṣṇuḥ pitṛgaṇaḥ padmā svadhā śāśvatapuṣṭidā |
द्यौः श्रीः सर्वात्मको विष्णुर् अवकाशो ऽतिविस्तरः ॥ (२३।२)
dyauḥ śrīḥ sarvātmako viṣṇur avakāśo 'tivistaraḥ ||
शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस् तस्यैवानपायिनी । (२४।१)
śaśāṅkaḥ śrīdharaḥ kāntiḥ śrīs tasyaivānapāyinī |
धृतिर् लक्ष्मीर् जगच्चेष्टा वायुः सर्वत्रगो हरिः ॥ (२४।२)
dhṛtir lakṣmīr jagacceṣṭā vāyuḥ sarvatrago hariḥ ||
जलधिर् द्विज गोविन्दस् तद्वेला श्रीर् महामते । (२५।१)
jaladhir dvija govindas tadvelā śrīr mahāmate |
लक्ष्मीस्वरूपम् इन्द्राणी देवेन्द्रो मधुसूदनः ॥ (२५।२)
lakṣmīsvarūpam indrāṇī devendro madhusūdanaḥ ||
यमश् चक्रधरः साक्षाद् धूमोर्णा कमलालया । (२६।१)
yamaś cakradharaḥ sākṣād dhūmorṇā kamalālayā |
ऋद्धिः श्रीः श्रीधरो देवः स्वयम् एव धनेश्वरः ॥ (२६।२)
ṛddhiḥ śrīḥ śrīdharo devaḥ svayam eva dhaneśvaraḥ ||
गौरी लक्ष्मीर् महाभागा केशवो वरुणः स्वयम् । (२७।१)
gaurī lakṣmīr mahābhāgā keśavo varuṇaḥ svayam |
श्रीर् देवसेना विप्रेन्द्र देवसेनापतिर् हरिः ॥ (२७।२)
śrīr devasenā viprendra devasenāpatir hariḥ ||
अवष्टम्भो गदापाणिः शक्तिर् लक्ष्मीर् द्विजोत्तम । (२८।१)
avaṣṭambho gadāpāṇiḥ śaktir lakṣmīr dvijottama |
काष्ठा लक्ष्मीर् निमेषो ऽसौ मुहूर्तो ऽसौ कला तु सा ॥ (२८।२)
kāṣṭhā lakṣmīr nimeṣo 'sau muhūrto 'sau kalā tu sā ||
ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपो ऽसौ सर्वः सर्वेश्वरो हरिः । (२९।१)
jyotsnā lakṣmīḥ pradīpo 'sau sarvaḥ sarveśvaro hariḥ |
लताभूता जगन्माता श्रीर् विष्णुर् द्रुमसंस्थितिः ॥ (२९।२)
latābhūtā jaganmātā śrīr viṣṇur drumasaṃsthitiḥ ||
नदस्वरूपी भगवाञ् श्रीर् नदीरूपसंस्थिता । (३१।१)
nadasvarūpī bhagavāñ śrīr nadīrūpasaṃsthitā |
तृष्णा लक्ष्मीर् जगत्स्वामी लोभो नारायणः परः । (३२।१)
tṛṣṇā lakṣmīr jagatsvāmī lobho nārāyaṇaḥ paraḥ |
रतिरागौ च धर्मज्ञ लक्ष्मीर् गोविन्द एव च ॥ (३२।२)
ratirāgau ca dharmajña lakṣmīr govinda eva ca ||
किं वात्र बहुनोक्तेन संक्षेपेणेदम् उच्यते ॥ (३३।१)
kiṃ vātra bahunoktena saṃkṣepeṇedam ucyate ||
देवतिर्यङ्मनुष्येषु पुंनाम्नि भगवान् हरिः । (३४।१)
devatiryaṅmanuṣyeṣu puṃnāmni bhagavān hariḥ |
स्त्रीनाम्नि लक्ष्मीर् मैत्रेय नानयोर् विद्यते परम् ॥ (३४।२)
strīnāmni lakṣmīr maitreya nānayor vidyate param ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.