ViPur, 5, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
गार्ग्यं गोष्ठ्यां द्विजं श्यालः षण्ड इत्युक्तवान्द्विज । (१।२)
gārgyaṃ goṣṭhyāṃ dvijaṃ śyālaḥ ṣaṇḍa ityuktavāndvija |
ददौ वरं च तुष्टो ऽस्मै वर्षे द्वादशमे हरः ॥ (३।२)
dadau varaṃ ca tuṣṭo 'smai varṣe dvādaśame haraḥ ||
तद्योषित्संगमाच्चास्य पुत्रो ऽभूदलिसंनिभः ॥ (४।२)
tadyoṣitsaṃgamāccāsya putro 'bhūdalisaṃnibhaḥ ||
स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् । (६।१)
sa tu vīryamadonmattaḥ pṛthivyāṃ balino nṛpān |
म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सो ऽभिसंवृतः । (७।१)
mlecchakoṭisahasrāṇāṃ sahasraiḥ so 'bhisaṃvṛtaḥ |
प्रययौ चाव्यवच्छिन्नं छिन्नयानो दिने दिने । (८।१)
prayayau cāvyavacchinnaṃ chinnayāno dine dine |
यादवान् प्रति सामर्षो मैत्रेय मथुरां पुरीम् ॥ (८।२)
yādavān prati sāmarṣo maitreya mathurāṃ purīm ||
कृष्णो ऽपि चिन्तयामास क्षपितं यादवं बलम् । (९।१)
kṛṣṇo 'pi cintayāmāsa kṣapitaṃ yādavaṃ balam |
हन्ता तदिदमायातं यदूनां व्यसनं द्विधा ॥ (१०।२)
hantā tadidamāyātaṃ yadūnāṃ vyasanaṃ dvidhā ||
तस्माद्दुर्गं करिष्यामि यदूनामरिदुर्जयम् । (११।१)
tasmāddurgaṃ kariṣyāmi yadūnāmaridurjayam |
स्त्रियो ऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर्वृष्णिपुंगवाः ॥ (११।२)
striyo 'pi yatra yudhyeyuḥ kiṃ punarvṛṣṇipuṃgavāḥ ||
मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसिते तथा । (१२।१)
mayi matte pramatte vā supte pravasite tathā |
यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वंस्त्वरयो ऽधिकाः ॥ (१२।२)
yādavābhibhavaṃ duṣṭā mā kurvaṃstvarayo 'dhikāḥ ||
ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे ॥ (१३।२)
yayāce dvādaśa purīṃ dvārakāṃ tatra nirmame ||
स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः । (१७।१)
sa jñātvā vāsudevaṃ taṃ bāhupraharaṇo nṛpaḥ |
तेनानुयातः कृष्णो ऽपि प्रविवेश महागुहाम् । (१८।१)
tenānuyātaḥ kṛṣṇo 'pi praviveśa mahāguhām |
यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः ॥ (१८।२)
yatra śete mahāvīryo mucukundo nareśvaraḥ ||
सो ऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् । (१९।१)
so 'pi praviṣṭo yavano dṛṣṭvā śayyāgataṃ naram |
दृष्टमात्रश्च तेनासौ जज्वाल यवनो ऽग्निना । (२०।१)
dṛṣṭamātraśca tenāsau jajvāla yavano 'gninā |
तत्क्रोधजेन मैत्रेय भस्मीभूतश्च तत्क्षणात् ॥ (२०।२)
tatkrodhajena maitreya bhasmībhūtaśca tatkṣaṇāt ||
स हि देवासुरे युद्धे गतो जित्वा महासुरान् । (२१।१)
sa hi devāsure yuddhe gato jitvā mahāsurān |
निद्रार्तः सुमहत्कालं निद्रां वव्रे वरं सुरान् ॥ (२१।२)
nidrārtaḥ sumahatkālaṃ nidrāṃ vavre varaṃ surān ||
प्रोक्तश्च देवैः संसुप्तं यस्त्वामुत्थापयिष्यति । (२२।१)
proktaśca devaiḥ saṃsuptaṃ yastvāmutthāpayiṣyati |
देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति ॥ (२२।२)
dehajenāgninā sadyaḥ sa tu bhasmībhaviṣyati ||
एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् । (२३।१)
evaṃ dagdhvā sa taṃ pāpaṃ dṛṣṭvā ca madhusūdanam |
कस्त्वमित्याह सो ऽप्याह जातो ऽहं शशिनः कुले । (२३।२)
kastvamityāha so 'pyāha jāto 'haṃ śaśinaḥ kule |
मुचुकुन्दो ऽपि तत्रासौ वृद्धगर्गवचो ऽस्मरत् ॥ (२४।१)
mucukundo 'pi tatrāsau vṛddhagargavaco 'smarat ||
संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् । (२५।१)
saṃsmṛtya praṇipatyainaṃ sarvaṃ sarveśvaraṃ harim |
प्राह ज्ञातो भवान्विष्णोरंशस्त्वं परमेश्वर ॥ (२५।२)
prāha jñāto bhavānviṣṇoraṃśastvaṃ parameśvara ||
द्वापरान्ते हरेर्जन्म यदोर्वंशे भविष्यति ॥ (२६।२)
dvāparānte harerjanma yadorvaṃśe bhaviṣyati ||
स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानामुपकारकृत् ॥ (२७।१)
sa tvaṃ prāpto na saṃdeho martyānāmupakārakṛt ||
वाक्यं नमति चैवोर्वी युष्मत्पादप्रपीडिता ॥ (२८।३)
vākyaṃ namati caivorvī yuṣmatpādaprapīḍitā ||
न सेहुर्मम तेजस्ते त्वत्तेजो न सहाम्यहम् ॥ (२९।२)
na sehurmama tejaste tvattejo na sahāmyaham ||
संसारपतितस्यैको जन्तोस्त्वं शरणं परम् । (३०।१)
saṃsārapatitasyaiko jantostvaṃ śaraṇaṃ param |
स प्रसीद प्रपन्नार्तिहन्तर्हर ममाशुभम् ॥ (३०।२)
sa prasīda prapannārtihantarhara mamāśubham ||
त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितस्त्वं वनानि च । (३१।१)
tvaṃ payonidhayaḥ śailāḥ saritastvaṃ vanāni ca |
मेदिनी गगनं वायुर् आपो ऽग्निस्त्वं तथा मनः ॥ (३१।२)
medinī gaganaṃ vāyur āpo 'gnistvaṃ tathā manaḥ ||
बुद्धिरव्याकृतं प्राणाः प्राणेशस्त्वं तथा पुमान् । (३२।१)
buddhiravyākṛtaṃ prāṇāḥ prāṇeśastvaṃ tathā pumān |
पुंसः परतरं यच्च व्याप्यजन्मविकल्पवत् ॥ (३२।२)
puṃsaḥ parataraṃ yacca vyāpyajanmavikalpavat ||
अवृद्धिनाशं तद्ब्रह्म त्वमाद्यन्तविवर्जितम् ॥ (३३।२)
avṛddhināśaṃ tadbrahma tvamādyantavivarjitam ||
त्वत्तो ऽमराः सपितरो यक्षगन्धर्वकिंनराः । (३४।१)
tvatto 'marāḥ sapitaro yakṣagandharvakiṃnarāḥ |
सिद्धाश्चाप्सरसस्त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः ॥ (३४।२)
siddhāścāpsarasastvatto manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ ||
सरीसृपा मृगाः सर्वे त्वत्तः सर्वे महीरुहाः । (३५।१)
sarīsṛpā mṛgāḥ sarve tvattaḥ sarve mahīruhāḥ |
यच्च भूतं भविष्यच्च किंचिदत्र चराचरम् ॥ (३५।२)
yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca kiṃcidatra carācaram ||
अमूर्तं मूर्तमथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं स्थितम् । (३६।१)
amūrtaṃ mūrtamathavā sthūlaṃ sūkṣmataraṃ sthitam |
तत्सर्वं त्वं जगत्कर्तर्नास्ति किंचित्त्वया विना ॥ (३६।२)
tatsarvaṃ tvaṃ jagatkartarnāsti kiṃcittvayā vinā ||
मया संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता भगवन्सदा । (३७।१)
mayā saṃsāracakre 'smin bhramatā bhagavansadā |
तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित् ॥ (३७।२)
tāpatrayābhibhūtena na prāptā nirvṛtiḥ kvacit ||
राज्यमुर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस्तथात्मजाः । (३९।१)
rājyamurvī balaṃ kośo mitrapakṣastathātmajāḥ |
भार्या भृत्यजनो ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो ॥ (३९।२)
bhāryā bhṛtyajano ye ca śabdādyā viṣayāḥ prabho ||
मत्तः साहाय्यकामो ऽभूच्छाश्वती कुत्र निर्वृतिः ॥ (४१।२)
mattaḥ sāhāyyakāmo 'bhūcchāśvatī kutra nirvṛtiḥ ||
त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् । (४२।१)
tvām anārādhya jagatāṃ sarveṣāṃ prabhavāspadam |
शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः ॥ (४२।२)
śāśvatī prāpyate kena parameśvara nirvṛtiḥ ||
अवाप्य तापान्पश्यन्ति प्रेतराजाननं नराः ॥ (४३।२)
avāpya tāpānpaśyanti pretarājānanaṃ narāḥ ||
प्राप्नुवन्ति नरा दुःखम् अस्वरूपविदस्तव ॥ (४४।२)
prāpnuvanti narā duḥkham asvarūpavidastava ||
सो ऽहं त्वां शरणमपारमीशमीड्यं सम्प्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् । (४६।१)
so 'haṃ tvāṃ śaraṇamapāramīśamīḍyaṃ samprāptaḥ paramapadaṃ yato na kiṃcit |
संसारश्रमपरितापतप्तचेता निर्वाणे परिणतधाम्नि साभिलाषः ॥ (४६।२)
saṃsāraśramaparitāpataptacetā nirvāṇe pariṇatadhāmni sābhilāṣaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.