विष्णुपुराणViṣṇupurāṇa

ViPur, 5, 23

103 of 126 · 93 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

पराशर उवाच । (१।१)

parāśara uvāca

1.2१.२

गार्ग्यं गोष्ठ्यां द्विजं श्यालः षण्ड इत्युक्तवान्द्विज । (१।२)

gārgyaṃ goṣṭhyāṃ dvijaṃ śyālaḥ ṣaṇḍa ityuktavāndvija |

1.3१.३

यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर्यादवास्ततः ॥ (१।३)

yadūnāṃ saṃnidhau sarve jahasuryādavāstataḥ ||

2.1२.१

ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथमेत्य सः । (२।१)

tataḥ kopasamāviṣṭo dakṣiṇāpathametya saḥ |

2.2२.२

सुतमिच्छंस्तपस्तेपे यदुचक्रभयावहम् ॥ (२।२)

sutamicchaṃstapastepe yaducakrabhayāvaham ||

3.1३.१

आराधयन्महादेवं सो ऽयश्चूर्णमभक्षयत् । (३।१)

ārādhayanmahādevaṃ so 'yaścūrṇamabhakṣayat |

3.2३.२

ददौ वरं च तुष्टो ऽस्मै वर्षे द्वादशमे हरः ॥ (३।२)

dadau varaṃ ca tuṣṭo 'smai varṣe dvādaśame haraḥ ||

4.1४.१

सभाजयामास च तं यवनेशो ह्यनात्मजः । (४।१)

sabhājayāmāsa ca taṃ yavaneśo hyanātmajaḥ |

4.2४.२

तद्योषित्संगमाच्चास्य पुत्रो ऽभूदलिसंनिभः ॥ (४।२)

tadyoṣitsaṃgamāccāsya putro 'bhūdalisaṃnibhaḥ ||

5.1५.१

तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः । (५।१)

taṃ kālayavanaṃ nāma rājye sve yavaneśvaraḥ |

5.2५.२

अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम् ॥ (५।२)

abhiṣicya vanaṃ yāto vajrāgrakaṭhinorasam ||

6.1६.१

स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् । (६।१)

sa tu vīryamadonmattaḥ pṛthivyāṃ balino nṛpān |

6.2६.२

पप्रच्छ नारदस्तस्मै कथयामास यादवान् ॥ (६।२)

papraccha nāradastasmai kathayāmāsa yādavān ||

7.1७.१

म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सो ऽभिसंवृतः । (७।१)

mlecchakoṭisahasrāṇāṃ sahasraiḥ so 'bhisaṃvṛtaḥ |

7.2७.२

गजाश्वरथसम्पन्नैश्चकार परमोद्यमम् ॥ (७।२)

gajāśvarathasampannaiścakāra paramodyamam ||

8.1८.१

प्रययौ चाव्यवच्छिन्नं छिन्नयानो दिने दिने । (८।१)

prayayau cāvyavacchinnaṃ chinnayāno dine dine |

8.2८.२

यादवान् प्रति सामर्षो मैत्रेय मथुरां पुरीम् ॥ (८।२)

yādavān prati sāmarṣo maitreya mathurāṃ purīm ||

9.1९.१

कृष्णो ऽपि चिन्तयामास क्षपितं यादवं बलम् । (९।१)

kṛṣṇo 'pi cintayāmāsa kṣapitaṃ yādavaṃ balam |

9.2९.२

यवनेन रणे गम्यं मागधस्य भविष्यति ॥ (९।२)

yavanena raṇe gamyaṃ māgadhasya bhaviṣyati ||

10.1१०.१

मागधेन बलं क्षीणं स कालयवनो बली । (१०।१)

māgadhena balaṃ kṣīṇaṃ sa kālayavano balī |

10.2१०.२

हन्ता तदिदमायातं यदूनां व्यसनं द्विधा ॥ (१०।२)

hantā tadidamāyātaṃ yadūnāṃ vyasanaṃ dvidhā ||

11.1११.१

तस्माद्दुर्गं करिष्यामि यदूनामरिदुर्जयम् । (११।१)

tasmāddurgaṃ kariṣyāmi yadūnāmaridurjayam |

11.2११.२

स्त्रियो ऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर्वृष्णिपुंगवाः ॥ (११।२)

striyo 'pi yatra yudhyeyuḥ kiṃ punarvṛṣṇipuṃgavāḥ ||

12.1१२.१

मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसिते तथा । (१२।१)

mayi matte pramatte vā supte pravasite tathā |

12.2१२.२

यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वंस्त्वरयो ऽधिकाः ॥ (१२।२)

yādavābhibhavaṃ duṣṭā mā kurvaṃstvarayo 'dhikāḥ ||

13.1१३.१

इति संचिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् । (१३।१)

iti saṃcintya govindo yojanāni mahodadhim |

13.2१३.२

ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे ॥ (१३।२)

yayāce dvādaśa purīṃ dvārakāṃ tatra nirmame ||

14.1१४.१

महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् । (१४।१)

mahodyānāṃ mahāvaprāṃ taḍāgaśataśobhitām |

14.2१४.२

प्राकारगृहसंबाधामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ (१४।२)

prākāragṛhasaṃbādhāmindrasyevāmarāvatīm ||

15.1१५.१

मथुरावासिनो लोकांस्तत्रानीय जनार्दनः । (१५।१)

mathurāvāsino lokāṃstatrānīya janārdanaḥ |

15.2१५.२

आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ ॥ (१५।२)

āsanne kālayavane mathurāṃ ca svayaṃ yayau ||

16.1१६.१

बहिर् आवसिते सैन्ये मथुराया निरायुधः । (१६।१)

bahir āvasite sainye mathurāyā nirāyudhaḥ |

16.2१६.२

निर्जगाम स गोविन्दो ददृशे यवनेश्वरम् ॥ (१६।२)

nirjagāma sa govindo dadṛśe yavaneśvaram ||

17.1१७.१

स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः । (१७।१)

sa jñātvā vāsudevaṃ taṃ bāhupraharaṇo nṛpaḥ |

17.2१७.२

अनुयातो महायोगिचेतोभिः प्राप्यते न यः ॥ (१७।२)

anuyāto mahāyogicetobhiḥ prāpyate na yaḥ ||

18.1१८.१

तेनानुयातः कृष्णो ऽपि प्रविवेश महागुहाम् । (१८।१)

tenānuyātaḥ kṛṣṇo 'pi praviveśa mahāguhām |

18.2१८.२

यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः ॥ (१८।२)

yatra śete mahāvīryo mucukundo nareśvaraḥ ||

19.1१९.१

सो ऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् । (१९।१)

so 'pi praviṣṭo yavano dṛṣṭvā śayyāgataṃ naram |

19.2१९.२

पादेन ताडयामास मत्वा कृष्णं सुदुर्मतिः ॥ (१९।२)

pādena tāḍayāmāsa matvā kṛṣṇaṃ sudurmatiḥ ||

20.1२०.१

दृष्टमात्रश्च तेनासौ जज्वाल यवनो ऽग्निना । (२०।१)

dṛṣṭamātraśca tenāsau jajvāla yavano 'gninā |

20.2२०.२

तत्क्रोधजेन मैत्रेय भस्मीभूतश्च तत्क्षणात् ॥ (२०।२)

tatkrodhajena maitreya bhasmībhūtaśca tatkṣaṇāt ||

21.1२१.१

स हि देवासुरे युद्धे गतो जित्वा महासुरान् । (२१।१)

sa hi devāsure yuddhe gato jitvā mahāsurān |

21.2२१.२

निद्रार्तः सुमहत्कालं निद्रां वव्रे वरं सुरान् ॥ (२१।२)

nidrārtaḥ sumahatkālaṃ nidrāṃ vavre varaṃ surān ||

22.1२२.१

प्रोक्तश्च देवैः संसुप्तं यस्त्वामुत्थापयिष्यति । (२२।१)

proktaśca devaiḥ saṃsuptaṃ yastvāmutthāpayiṣyati |

22.2२२.२

देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति ॥ (२२।२)

dehajenāgninā sadyaḥ sa tu bhasmībhaviṣyati ||

23.1२३.१

एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् । (२३।१)

evaṃ dagdhvā sa taṃ pāpaṃ dṛṣṭvā ca madhusūdanam |

23.2२३.२

कस्त्वमित्याह सो ऽप्याह जातो ऽहं शशिनः कुले । (२३।२)

kastvamityāha so 'pyāha jāto 'haṃ śaśinaḥ kule |

23.3२३.३

वसुदेवस्य तनयो यदोर्वंशसमुद्भवः ॥ (२३।३)

vasudevasya tanayo yadorvaṃśasamudbhavaḥ ||

24.1२४.१

मुचुकुन्दो ऽपि तत्रासौ वृद्धगर्गवचो ऽस्मरत् ॥ (२४।१)

mucukundo 'pi tatrāsau vṛddhagargavaco 'smarat ||

25.1२५.१

संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् । (२५।१)

saṃsmṛtya praṇipatyainaṃ sarvaṃ sarveśvaraṃ harim |

25.2२५.२

प्राह ज्ञातो भवान्विष्णोरंशस्त्वं परमेश्वर ॥ (२५।२)

prāha jñāto bhavānviṣṇoraṃśastvaṃ parameśvara ||

26.1२६.१

पुरा गर्गेण कथितमष्टाविंशतिमे युगे । (२६।१)

purā gargeṇa kathitamaṣṭāviṃśatime yuge |

26.2२६.२

द्वापरान्ते हरेर्जन्म यदोर्वंशे भविष्यति ॥ (२६।२)

dvāparānte harerjanma yadorvaṃśe bhaviṣyati ||

27.1२७.१

स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानामुपकारकृत् ॥ (२७।१)

sa tvaṃ prāpto na saṃdeho martyānāmupakārakṛt ||

28.1२८.१

तथा हि सुमहत्तेजो नालं सोढुमहं तव । (२८।१)

tathā hi sumahattejo nālaṃ soḍhumahaṃ tava |

28.2२८.२

तथा हि सजलाम्भोदनादधीरतरं तव । (२८।२)

tathā hi sajalāmbhodanādadhīrataraṃ tava |

28.3२८.३

वाक्यं नमति चैवोर्वी युष्मत्पादप्रपीडिता ॥ (२८।३)

vākyaṃ namati caivorvī yuṣmatpādaprapīḍitā ||

29.1२९.१

देवासुरमहायुद्धे दैत्यसैन्यमहाभटाः । (२९।१)

devāsuramahāyuddhe daityasainyamahābhaṭāḥ |

29.2२९.२

न सेहुर्मम तेजस्ते त्वत्तेजो न सहाम्यहम् ॥ (२९।२)

na sehurmama tejaste tvattejo na sahāmyaham ||

30.1३०.१

संसारपतितस्यैको जन्तोस्त्वं शरणं परम् । (३०।१)

saṃsārapatitasyaiko jantostvaṃ śaraṇaṃ param |

30.2३०.२

स प्रसीद प्रपन्नार्तिहन्तर्हर ममाशुभम् ॥ (३०।२)

sa prasīda prapannārtihantarhara mamāśubham ||

31.1३१.१

त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितस्त्वं वनानि च । (३१।१)

tvaṃ payonidhayaḥ śailāḥ saritastvaṃ vanāni ca |

31.2३१.२

मेदिनी गगनं वायुर् आपो ऽग्निस्त्वं तथा मनः ॥ (३१।२)

medinī gaganaṃ vāyur āpo 'gnistvaṃ tathā manaḥ ||

32.1३२.१

बुद्धिरव्याकृतं प्राणाः प्राणेशस्त्वं तथा पुमान् । (३२।१)

buddhiravyākṛtaṃ prāṇāḥ prāṇeśastvaṃ tathā pumān |

32.2३२.२

पुंसः परतरं यच्च व्याप्यजन्मविकल्पवत् ॥ (३२।२)

puṃsaḥ parataraṃ yacca vyāpyajanmavikalpavat ||

33.1३३.१

शब्दादिहीनमजरममेयं क्षयवर्जितम् । (३३।१)

śabdādihīnamajaramameyaṃ kṣayavarjitam |

33.2३३.२

अवृद्धिनाशं तद्ब्रह्म त्वमाद्यन्तविवर्जितम् ॥ (३३।२)

avṛddhināśaṃ tadbrahma tvamādyantavivarjitam ||

34.1३४.१

त्वत्तो ऽमराः सपितरो यक्षगन्धर्वकिंनराः । (३४।१)

tvatto 'marāḥ sapitaro yakṣagandharvakiṃnarāḥ |

34.2३४.२

सिद्धाश्चाप्सरसस्त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः ॥ (३४।२)

siddhāścāpsarasastvatto manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ ||

35.1३५.१

सरीसृपा मृगाः सर्वे त्वत्तः सर्वे महीरुहाः । (३५।१)

sarīsṛpā mṛgāḥ sarve tvattaḥ sarve mahīruhāḥ |

35.2३५.२

यच्च भूतं भविष्यच्च किंचिदत्र चराचरम् ॥ (३५।२)

yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca kiṃcidatra carācaram ||

36.1३६.१

अमूर्तं मूर्तमथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं स्थितम् । (३६।१)

amūrtaṃ mūrtamathavā sthūlaṃ sūkṣmataraṃ sthitam |

36.2३६.२

तत्सर्वं त्वं जगत्कर्तर्नास्ति किंचित्त्वया विना ॥ (३६।२)

tatsarvaṃ tvaṃ jagatkartarnāsti kiṃcittvayā vinā ||

37.1३७.१

मया संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता भगवन्सदा । (३७।१)

mayā saṃsāracakre 'smin bhramatā bhagavansadā |

37.2३७.२

तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित् ॥ (३७।२)

tāpatrayābhibhūtena na prāptā nirvṛtiḥ kvacit ||

38.1३८.१

दुःखान्येव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशया । (३८।१)

duḥkhānyeva sukhānīti mṛgatṛṣṇājalāśayā |

38.2३८.२

मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय चाभवन् ॥ (३८।२)

mayā nātha gṛhītāni tāni tāpāya cābhavan ||

39.1३९.१

राज्यमुर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस्तथात्मजाः । (३९।१)

rājyamurvī balaṃ kośo mitrapakṣastathātmajāḥ |

39.2३९.२

भार्या भृत्यजनो ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो ॥ (३९।२)

bhāryā bhṛtyajano ye ca śabdādyā viṣayāḥ prabho ||

40.1४०.१

सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतम् इदमव्यय । (४०।१)

sukhabuddhyā mayā sarvaṃ gṛhītam idamavyaya |

40.2४०.२

परिणामे तदेवेश तापात्मकमभून्मम ॥ (४०।२)

pariṇāme tadeveśa tāpātmakamabhūnmama ||

41.1४१.१

देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणो ऽपि हि । (४१।१)

devalokagatiṃ prāpto nātha devagaṇo 'pi hi |

41.2४१.२

मत्तः साहाय्यकामो ऽभूच्छाश्वती कुत्र निर्वृतिः ॥ (४१।२)

mattaḥ sāhāyyakāmo 'bhūcchāśvatī kutra nirvṛtiḥ ||

42.1४२.१

त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् । (४२।१)

tvām anārādhya jagatāṃ sarveṣāṃ prabhavāspadam |

42.2४२.२

शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः ॥ (४२।२)

śāśvatī prāpyate kena parameśvara nirvṛtiḥ ||

43.1४३.१

त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकम् । (४३।१)

tvanmāyāmūḍhamanaso janmamṛtyujarādikam |

43.2४३.२

अवाप्य तापान्पश्यन्ति प्रेतराजाननं नराः ॥ (४३।२)

avāpya tāpānpaśyanti pretarājānanaṃ narāḥ ||

44.1४४.१

ततो निजक्रियासूतिनरकेष्वतिदारुणम् । (४४।१)

tato nijakriyāsūtinarakeṣvatidāruṇam |

44.2४४.२

प्राप्नुवन्ति नरा दुःखम् अस्वरूपविदस्तव ॥ (४४।२)

prāpnuvanti narā duḥkham asvarūpavidastava ||

45.1४५.१

अहमत्यन्तविषयी मोहितस्तव मायया । (४५।१)

ahamatyantaviṣayī mohitastava māyayā |

45.2४५.२

ममत्वगर्वगर्तान्तर्भ्रमामि परमेश्वर ॥ (४५।२)

mamatvagarvagartāntarbhramāmi parameśvara ||

46.1४६.१

सो ऽहं त्वां शरणमपारमीशमीड्यं सम्प्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् । (४६।१)

so 'haṃ tvāṃ śaraṇamapāramīśamīḍyaṃ samprāptaḥ paramapadaṃ yato na kiṃcit |

46.2४६.२

संसारश्रमपरितापतप्तचेता निर्वाणे परिणतधाम्नि साभिलाषः ॥ (४६।२)

saṃsāraśramaparitāpataptacetā nirvāṇe pariṇatadhāmni sābhilāṣaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ViPur, 5, 23

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit