मैत्रेय उवाच । (१।१)

भगवन् सम्यगाख्यातं यत्पृष्टो ऽसि मयाखिलम् । (१।२)

भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिः ॥ (१।३)

विष्ण्वाधारं यथा चैतत्त्रैलोक्यं समवस्थितम् । (२।१)

परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः ॥ (२।२)

यत्तु तद्भगवानाह भरतस्य महीपतेः । (३।१)

कथयिष्यामि चरितं तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ (३।२)

भरतः स महीपालः सालग्रामे ऽवसत्किल । (४।१)

योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे मनः सदा ॥ (४।२)

पुण्यदेशप्रभावेन ध्यायतश्च सदा हरिम् । (५।१)

कथं तु नाभवन्मुक्तिर् यदाभूत्स द्विजः पुनः ॥ (५।२)

विप्रत्वे च कृतं तेन यद्भूयः सुमहात्मना । (६।१)

पूर्वकर्मस्वभावेन तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ (६।२)

पराशर उवाच । (७।१)

सालग्रामे महाभागो भगवन्न्यस्तमानसः । (७।२)

उवास सुचिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः ॥ (७।३)

अहिंसादिष्वशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः । (८।१)

अवाप परमां काष्ठां मनसश्चापि संयमे ॥ (८।२)

यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव । (९।१)

कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्याह राजा स केवलम् ॥ (९।२)

नान्यज्जगाद मैत्रेय किंचित्स्वप्नान्तरेष्वपि । (१०।१)

एतत्पदं तदर्थं च विना नान्यदचिन्तयत् ॥ (१०।२)

समित्पुष्पकुशादानं चक्रे देवक्रियाकृते । (११।१)

नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः ॥ (११।२)

जगाम सो ऽभिषेकार्थम् एकदा तु महानदीम् । (१२।१)

सस्नौ तत्र तदा चक्रे स्नानस्यानन्तरक्रियाः ॥ (१२।२)

अथाजगाम तत्तीर्थं जलं पातुं पिपासिता । (१३।१)

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नेकैव हरिणी वनात् ॥ (१३।२)

ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया । (१४।१)

सिंहस्य नादः सुमहान्सर्वप्राणिभयंकरः ॥ (१४।२)

ततः सा सहसा त्रासादाप्लुता निम्नगातटम् । (१५।१)

अत्युच्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः ॥ (१५।२)

तमूह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् । (१६।१)

जग्राह स नृपो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् ॥ (१६।२)

गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रमणेन च । (१७।१)

मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च ॥ (१७।२)

हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः । (१८।१)

मृगपोतं समादाय पुनराश्रमम् आगतः ॥ (१८।२)

चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः । (१९।१)

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने ॥ (१९।२)

चचाराश्रमपर्यन्ते तृणानि गहनेषु सः । (२०।१)

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः ॥ (२०।२)

प्रातर्गत्वातिदूरं च सायमायात्तदाश्रमम् । (२१।१)

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजाजिरे ॥ (२१।२)

तस्य तस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि । (२२।१)

आसीच्चेतः समासक्तं न ययावन्यतो द्विज ॥ (२२।२)

विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः । (२३।१)

ममत्वं स चकारोच्चैस्तस्मिन्हरिणबालके ॥ (२३।२)

किं वृकैर्भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः । (२४।१)

चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीदिति मानसम् ॥ (२४।२)

एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा ॥ (२५।१)

प्रीतये मम यातो ऽसौ क्व ममैणकबालकः । (२६।१)

विषाणाग्रेण मद्बाहुकण्डूयनपरो हि सः । (२६।२)

क्षेमेणाभ्यागतो ऽरण्यादपि मां सुखयिष्यति ॥ (२६।३)

एते लूनशिखास्तस्य दशनैरचिरोद्गतैः । (२७।१)

कुशकाशा विराजन्ते बटवः सामगा इव ॥ (२७।२)

इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्रे मानसं मुनिः । (२८।१)

प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ (२८।२)

समाधिभङ्गस्तस्यासीत् तन्मयत्वादृतात्मनः । (२९।१)

संत्यक्तराज्यभोगर्द्धिस्वजनस्यापि भूपतेः ॥ (२९।२)

चपले चपलं तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । (३०।१)

मृगपोते ऽभवच्चित्तं स्थैर्यवत्तस्य भूपतेः ॥ (३०।२)

कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः । (३१।१)

पितेव सास्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः ॥ (३१।२)

मृगमेष तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणान् असावपि । (३२।१)

तन्मयत्वेन मैत्रेय नान्यत्किंचिदचिन्तयत् ॥ (३२।२)

ततश्च तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् । (३३।१)

जम्बूमार्गे महारण्ये जज्ञे जातिस्मरो मृगः ॥ (३३।२)

जातिस्मरत्वाद् उद्विग्नः संसारात्स द्विजोत्तम । (३४।१)

विहाय मातरं भूयः सालग्रामम् उपाययौ ॥ (३४।२)

शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् । (३५।१)

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ ॥ (३५।२)

तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः । (३६।१)

सदाचारवतां शुद्धे योगिनां प्रवरे कुले ॥ (३६।२)

सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् । (३७।१)

अपश्यत्स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम् ॥ (३७।२)

आत्मनो ऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने । (३८।१)

सर्वभूतान्यभेदेन ददर्श स महामतिः ॥ (३८।२)

न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् । (३९।१)

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च ॥ (३९।२)

उक्तो ऽपि बहुशः किंचिज्जडवाक्यमभाषत । (४०।१)

तदप्यसंस्कारगुणं ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम् ॥ (४०।२)

अपध्वस्तवपुः सो ऽथ मलिनाम्बरधृग् द्विजः । (४१।१)

क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः ॥ (४१।२)

संमानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः । (४२।१)

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति ॥ (४२।२)

तस्माच्चरेत वै योगी सतां धर्मम् अदूषयन् । (४३।१)

जना यथावमन्येरन् गच्छेयुर्नैव संगतिम् ॥ (४३।२)

हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः । (४४।१)

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने ॥ (४४।२)

भुङ्क्ते कुल्माषवाट्यादिशाकं वन्यं फलं कणान् । (४५।१)

यद्यदाप्नोति सुबहु तद् अत्ते कालसंयमम् ॥ (४५।२)

पितर्युपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः । (४६।१)

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः ॥ (४६।२)

स रूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि । (४७।१)

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः ॥ (४७।२)

तं तादृशम् असंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् । (४८।१)

क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यम् अमन्यत ॥ (४८।२)

स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर्द्विज । (४९।१)

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर् वराश्रमम् ॥ (४९।२)

श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति । (५०।१)

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् ॥ (५०।२)

उवाह शिबिकां तस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः । (५१।१)

नृणां विष्टिगृहीतानाम् अन्येषां सो ऽपि मध्यगः ॥ (५१।२)

गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनः । (५२।१)

जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् ॥ (५२।२)

ययौ जडगतिः सो ऽथ युगमात्रावलोकनम् । (५३।१)

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्ठस् ते त्वन्ये त्वरितं ययुः ॥ (५३।२)

विलोक्य नृपतिः सो ऽपि विषमां शिबिकागतिम् । (५४।१)

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः ॥ (५४।२)

पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् । (५५।१)

नृपः किमेतदित्याह भवद्भिर्गम्यते ऽन्यथा ॥ (५५।२)

भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । (५६।१)

शिबिकोद्वाहकाः प्रोचुर् अयं यातीत्यसत्वरम् ॥ (५६।२)

राजोवाच । (५७।१)

किं श्रान्तो ऽस्यल्पम् अध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । (५७।२)

किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे ॥ (५७।३)

ब्राह्मण उवाच । (५८।१)

नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । (५८।२)

न श्रान्तो ऽस्मि न चायासः सोढव्यो ऽस्ति महीपते ॥ (५८।३)

राजोवाच । (५९।१)

प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवानद्यापि शिबिका त्वयि । (५९।२)

श्रमश्च भारोद्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ (५९।३)

ब्राह्मण उवाच । (६०।१)

प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । (६०।२)

बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ (६०।३)

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । (६१।१)

मिथ्यैतदत्र तु भवाञ्शृणोतु वचनं मम ॥ (६१।२)

भूमौ पादयुगस्यास्था जङ्घे पादद्वये स्थिते । (६२।१)

ऊरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ (६२।२)

वक्षःस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । (६३।१)

स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारो ऽत्र किं कृतः ॥ (६३।२)

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । (६४।१)

तत्र त्वम् अहम् अप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा ॥ (६४।२)

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव । (६५।१)

गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्ययम् ॥ (६५।२)

कर्मवश्या गुणा ह्येते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । (६६।१)

अविद्यासंचितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु ॥ (६६।२)

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । (६७।१)

प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु ॥ (६७।२)

यदा नोपचयस्तस्य न चैवापचयो नृप । (६८।१)

तदा पीवानसीतीत्थं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ (६८।२)

भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिते । (६९।१)

शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस्त्वया ॥ (६९।२)

तथान्यैर्जन्तुभिर्भूप शिबिकोत्थो न केवलम् । (७०।१)

शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि वा ॥ (७०।२)

यदा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणैर्नृप । (७१।१)

वोढव्यस्तु तदा भारः कतमो नृपते मया ॥ (७१।२)

यद्द्रव्या शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । (७२।१)

भवतो मे ऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृंहितः ॥ (७२।२)

पराशर उवाच । (७३।१)

एवम् उक्त्वाभवन्मौनी स वहञ्छिबिकां द्विजः । (७३।२)

सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ (७३।३)

राजोवाच । (७४।१)

भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । (७४।२)

कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरूपधरः स्थितः ॥ (७४।३)

यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम् । (७५।१)

तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ (७५।२)

ब्राह्मण उवाच । (७६।१)

श्रूयतां को ऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । (७६।२)

उपभोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ (७६।३)

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । (७७।१)

धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देहादिम् ऋच्छति ॥ (७७।२)

सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् । (७८।१)

धर्माधर्मौ यतस् तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ (७८।२)

राजोवाच । (७९।१)

धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । (७९।२)

उपभोगनिमित्तं च देहीदेशान्तरागमः ॥ (७९।३)

यत्त्वेतद् भवता प्रोक्तं को ऽहमित्येतद् आत्मनः । (८०।१)

वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्छा प्रवर्तते ॥ (८०।२)

यो ऽस्ति सो ऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । (८१।१)

आत्मन्येव न दोषाय शब्दो ऽहमिति यो द्विज ॥ (८१।२)

ब्राह्मण उवाच । (८२।१)

शब्दो ऽहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् । (८२।२)

अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ॥ (८२।३)

जिह्वा ब्रवीत्यहम् इति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप । (८३।१)

एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ (८३।२)

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । (८४।१)

तथापि वाङ्नाहम् एतद्वक्तुम् इत्थं न युज्यते ॥ (८४।२)

पिण्डः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । (८५।१)

ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहम् ॥ (८५।२)

यद्यन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम । (८६।१)

तदैषो ऽहम् अयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते ॥ (८६।२)

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । (८७।१)

तदा हि को भवान् को ऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ (८७।२)

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः । (८८।१)

अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ (८८।२)

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्ठिता । (८९।१)

क्व वृक्षसंज्ञा याता स्याद्दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ (८९।२)

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । (९०।१)

न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ (९०।२)

शिबिकादारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितिः । (९१।१)

अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिबिका त्वया ॥ (९१।२)

एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्यताम् । (९२।१)

क्व यातं छत्रम् इत्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ (९२।२)

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः । (९३।१)

देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ (९३।२)

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । (९४।१)

शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ (९४।२)

वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् । (९५।१)

तथान्यच्च नृपेत्थं तन्न सत्संकल्पनामयम् ॥ (९५।२)

यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञाम् उपैति वै । (९६।१)

परिणामादिसम्भूतं तद्वस्तु नृप तच्च किम् ॥ (९६।२)

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । (९७।१)

पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कं त्वां भूप वदाम्यहम् ॥ (९७।२)

त्वं किमेतच्छिरः किं नु शिरस्तव तथोदरम् । (९८।१)

किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते ॥ (९८।२)

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूप व्यवस्थितः । (९९।१)

को ऽहम् इत्येव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव ॥ (९९।२)

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहम् इति भाषितुम् । (१००।१)

पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम् ॥ (१००।२)