ViPur, 3, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् । (१।२)
brahmendrarudranāsatyasūryāgnivasumārutān |
श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्तर्पयत्यखिलं जगत् ॥ (२।२)
śrāddhaṃ śraddhānvitaḥ kurvantarpayatyakhilaṃ jagat ||
तथाष्टकासु कुर्वीत काम्यान्कालाञ्छृणुष्व मे ॥ (३।२)
tathāṣṭakāsu kurvīta kāmyānkālāñchṛṇuṣva me ||
श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् । (४।१)
śrāddhārhamāgataṃ dravyaṃ viśiṣṭamathavā dvijam |
श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपाते ऽयने तथा ॥ (४।२)
śrāddhaṃ kurvīta vijñāya vyatīpāte 'yane tathā ||
विषुवे चापि सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । (५।१)
viṣuve cāpi samprāpte grahaṇe śaśisūryayoḥ |
श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तथाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ (७।२)
śrāddhaiḥ pitṛgaṇastṛptiṃ tathāpnotyaṣṭavārṣikīm ||
अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रे चर्क्षे पुनर्वसौ । (८।१)
amāvāsyā yadā puṣye raudre carkṣe punarvasau |
द्वादशाब्दं तदा तृप्तिं प्रयान्ति पितरो ऽर्चिताः ॥ (८।२)
dvādaśābdaṃ tadā tṛptiṃ prayānti pitaro 'rcitāḥ ||
तदा तृप्तिप्रदं श्राद्धं पितॄणां शृणु चापरम् ॥ (१०।२)
tadā tṛptipradaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śṛṇu cāparam ||
वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे । (१२।२)
vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā navamyasau kārttikaśuklapakṣe |
नभस्यमासस्य तु कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे ॥ (१२।३)
nabhasyamāsasya tu kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe ||
एता युगाद्यास्तिथयश्चतस्रो ऽप्यनन्तपुण्या नृप सम्प्रदिष्टाः । (१३।१)
etā yugādyāstithayaścatasro 'pyanantapuṇyā nṛpa sampradiṣṭāḥ |
उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च त्रिष्वष्टकास्वप्ययनद्वये च ॥ (१३।२)
upaplave candramaso raveśca triṣvaṣṭakāsvapyayanadvaye ca ||
पानीयम् अप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । (१४।१)
pānīyam apyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ |
श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति ॥ (१४।२)
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametatpitaro vadanti ||
माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । (१५।१)
māghāsite pañcadaśī kadācidupaiti yogaṃ yadi vāruṇena |
ऋक्षेण कालः स परः पितॄणां न ह्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यते ऽसौ ॥ (१५।२)
ṛkṣeṇa kālaḥ sa paraḥ pitṝṇāṃ na hyalpapuṇyairnṛpa labhyate 'sau ||
काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन्भवन्ति भूपाल तदा पितृभ्यः । (१६।१)
kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tasminbhavanti bhūpāla tadā pitṛbhyaḥ |
दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ (१६।२)
dattaṃ jalānnaṃ pradadāti tṛptiṃ varṣāyutaṃ tatkulajairmanuṣyaiḥ ||
तत्रैव चेद्भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यत्क्रियते पितृभ्यः । (१७।१)
tatraiva cedbhādrapadāstu pūrvāḥ kāle tadā yatkriyate pitṛbhyaḥ |
श्राद्धं परां तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥ (१७।२)
śrāddhaṃ parāṃ tṛptimupetya tena yugaṃ samagraṃ pitaraḥ svapanti ||
गङ्गां शतद्रूमथवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । (१८।१)
gaṅgāṃ śatadrūmathavā vipāśāṃ sarasvatīṃ naimiṣagomatīṃ vā |
ततो ऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणां दुरितानि हन्ति ॥ (१८।२)
tato 'vagāhyārcanamādareṇa kṛtvā pitṝṇāṃ duritāni hanti ||
गायन्ति चैतत्पितरः सदैव वर्षा मघा तृप्तिमवाप्य भूयः । (१९।१)
gāyanti caitatpitaraḥ sadaiva varṣā maghā tṛptimavāpya bhūyaḥ |
माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ (१९।२)
māghāsitānte śubhatīrthatoyairyāsyāma tṛptiṃ tanayādidattaiḥ ||
चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च । (२०।१)
cittaṃ ca vittaṃ ca nṛṇāṃ viśuddhaṃ śastaśca kālaḥ kathito vidhiśca |
पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नॄणां प्रयच्छत्यभिवाञ्छितानि ॥ (२०।२)
pātraṃ yathoktaṃ paramā ca bhaktirnṝṇāṃ prayacchatyabhivāñchitāni ||
पितृगीतांस्तथैवात्रश्लोकांस्तांश्च शृणुष्व मे । (२१।१)
pitṛgītāṃstathaivātraślokāṃstāṃśca śṛṇuṣva me |
श्रुत्वा तथैव भवता भाव्यं तत्रादृतात्मना ॥ (२१।२)
śrutvā tathaiva bhavatā bhāvyaṃ tatrādṛtātmanā ||
अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपिष्यति ॥ (२२।२)
akurvan vittaśāṭhyaṃ yaḥ piṇḍānno nirvapiṣyati ||
विभवे सति विप्रेभ्यो यो ऽस्मानुद्दिश्य दास्यति ॥ (२३।२)
vibhave sati viprebhyo yo 'smānuddiśya dāsyati ||
अन्नेन वा यथाशक्त्या काले ऽस्मिन्भक्तिनम्रधीः । (२४।१)
annena vā yathāśaktyā kāle 'sminbhaktinamradhīḥ |
भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ (२४।२)
bhojayiṣyati viprāgryāṃstanmātravibhavo naraḥ ||
असमर्थो ऽन्नदानस्य धान्यमामं स्वशक्तितः । (२५।१)
asamartho 'nnadānasya dhānyamāmaṃ svaśaktitaḥ |
प्रदास्यति द्विजाग्रेभ्यः स्वल्पाल्पां वापि दक्षिणाम् ॥ (२५।२)
pradāsyati dvijāgrebhyaḥ svalpālpāṃ vāpi dakṣiṇām ||
तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । (२६।१)
tatrāpyasāmarthyayutaḥ karāgrāgrasthitāṃstilān |
प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद्भूप दास्यति ॥ (२६।२)
praṇamya dvijamukhyāya kasmaicidbhūpa dāsyati ||
तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेताञ्जलाञ्जलीन् । (२७।१)
tilaiḥ saptāṣṭabhirvāpi samavetāñjalāñjalīn |
भक्तिनम्रः समुद्दिश्य भुव्यस्माकं प्रदास्यति ॥ (२७।२)
bhaktinamraḥ samuddiśya bhuvyasmākaṃ pradāsyati ||
यतः कुतश्चित्सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । (२८।१)
yataḥ kutaścitsamprāpya gobhyo vāpi gavāhnikam |
अभावे प्रीणयन्नस्माञ्श्रद्धायुक्तः प्रदास्यति ॥ (२८।२)
abhāve prīṇayannasmāñśraddhāyuktaḥ pradāsyati ||
न मे ऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच्छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन् नतो ऽस्मि । (३०।१)
na me 'sti vittaṃ na dhanaṃ ca nānyacchrāddhopayogyaṃ svapitṝn nato 'smi |
तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य ॥ (३०।२)
tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau kṛtau bhujau vartmani mārutasya ||
यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति पार्थिव ॥ (३१।३)
yaḥ karoti kṛtaṃ tena śrāddhaṃ bhavati pārthiva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.