मैत्रेय उवाच । (१।१)

यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदानवान् । (१।२)

मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन् भूव्योमसलिलौकसः ॥ (१।३)

यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद् द्विज । (२।१)

सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन् ममाचक्ष्व विस्तरात् ॥ (२।२)

पराशर उवाच । (३।१)

मैत्रेय कथयाम्य् एष शृणुष्व सुसमाहितः । (३।२)

यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवादीन् अखिलान् विभुः ॥ (३।३)

सृष्टिं चिन्तयतस् तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । (४।१)

अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस् तमोमयः ॥ (४।२)

तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः । (५।१)

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ (५।२)

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान् । (६।१)

बहिर् अन्तश् चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः ॥ (६।२)

मुख्या नगा यतश् चोक्ता मुख्यसर्गस् ततस् त्व् अयम् ॥ (७।१)

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम् अमन्यद् अपरं पुनः ॥ (८।१)

तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत । (९।१)

यस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस् ततः स्मृतः ॥ (९।२)

पश्वादयस् ते विख्यातास् तमःप्राया ह्य् अवेदिनः । (१०।१)

उत्पथग्राहिणश् चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः ॥ (१०।२)

अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः । (११।१)

अन्तःप्रकाशास् ते सर्वे आवृताश् च परस्परम् ॥ (११।२)

तम् अप्य् असाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस् ततो ऽभवत् । (१२।१)

ऊर्ध्वस्रोतस् तृतीयस् तु सात्त्विकोर्ध्वम् अवर्तत ॥ (१२।२)

ते सुखप्रीतिबहुला बहिर् अन्तश् च नावृताः । (१३।१)

प्रकाशा बहिर् अन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ॥ (१३।२)

तुष्ट्यात्मकस् तृतीयस् तु देवसर्गस् तु स स्मृतः । (१४।१)

तस्मिन् सर्गे ऽभवत् प्रीतिर् निष्पन्ने ब्रह्मणस् तथा ॥ (१४।२)

ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम् उत्तमम् । (१५।१)

असाधकांस् तु ताञ् ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ (१५।२)

तथाभिध्यायतस् तस्य सत्याभिध्यायिनस् ततः । (१६।१)

प्रादुर्भूतस् तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस् तु साधकः ॥ (१६।२)

यस्माद् अर्वाग् व्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते । (१७।१)

ते च प्रकाशबहुलास् तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः ॥ (१७।२)

तस्मात् ते दुःखबहुला भूयो भूयश् च कारिणः । (१८।१)

प्रकाशा बहिर् अन्तश् च मनुष्याः साधकास् तु ते ॥ (१८।२)

इत्य् एते कथिताः सर्गाः षड् अत्र मुनिसत्तम । (१९।१)

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस् तु सः ॥ (१९।२)

तन्मात्राणां द्वितीयश् च भूतसर्गस् तु स स्मृतः । (२०।१)

वैकारिकस् तृतीयस् तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः ॥ (२०।२)

इत्य् एष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः । (२१।१)

मुख्यसर्गश् चतुर्थस् तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ॥ (२१।२)

पञ्चमस् तु च यः प्रोक्तस् तैर्यग्योन्यः स उच्यते । (२२।१)

ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस् तु स स्मृतः ॥ (२२।२)

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥ (२३।१)

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस् तामसश् च सः । (२४।१)

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास् तु त्रयः स्मृताः ॥ (२४।२)

प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमः स्मृतः । (२५।१)

इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥ (२५।२)

प्राकृता वैकृताश् चैव जगतो मूलहेतवः । (२६।१)

सृजतो जगदीशस्य किम् अन्यच्छ्रोतुम् इच्छसि ॥ (२६।२)

मैत्रेय उवाच । (२७।१)

संक्षेपात् कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया । (२७।२)

विस्तराच्छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम ॥ (२७।३)

पराशर उवाच । (२८।१)

कर्मभिर् भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस् तु ताः । (२८।२)

ख्यात्या तया ह्य् अनिर्मुक्ताः संहारे ऽप्य् उपसंहृताः ॥ (२८।३)

स्थावरान्ताः सुराद्यास् तु प्रजा ब्रह्मंश् चतुर्विधाः । (२९।१)

ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास् तु ताः ॥ (२९।२)

ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश् च चतुष्टयम् । (३०।१)

सिसृक्षुर् अम्भांस्य् एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत् ॥ (३०।२)

युक्तात्मनस् तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः । (३१।१)

सिसृक्षोर् जघनात् पूर्वम् असुरा जज्ञिरे ततः ॥ (३१।२)

उत्ससर्ज ततस् तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । (३२।१)

सा तु त्यक्ता ततस् तेन मैत्रेयाभूद् विभावरी ॥ (३२।२)

सिसृक्षुर् अन्यदेहस्थः प्रीतिम् आप ततः सुराः । (३३।१)

सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विज ॥ (३३।२)

त्यक्ता सापि तनुस् तेन सत्त्वप्रायम् अभूद् दिनम् । (३४।१)

ततो हि बलिनो रात्राव् असुरा देवता दिवा ॥ (३४।२)

सत्त्वमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । (३५।१)

पितृवन् मन्यमानस्य पितरस् तस्य जज्ञिरे ॥ (३५।२)

उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस् ताम् अपि स प्रभुः । (३६।१)

सा चोत्सृष्टाभवत् संध्या दिननक्तान्तरस्थिता ॥ (३६।२)

रजोमात्रात्मिकाम् अन्यां जगृहे स तनुं ततः । (३७।१)

रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम ॥ (३७।२)

ताम् अप्य् आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः । (३८।१)

ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्संध्या याभिधीयते ॥ (३८।२)

ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस् तथा । (३९।१)

मैत्रेय संध्यासमये तस्माद् एते भवन्ति वै ॥ (३९।२)

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्य् एतानि वै विभोः । (४०।१)

ब्रह्मणस् तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु ॥ (४०।२)

रजोमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । (४१।१)

ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस् तया ततः ॥ (४१।२)

क्षुत्क्षामान् अन्धकारे ऽथ सो ऽसृजद् भगवान् प्रभुः । (४२।१)

विरूपाः श्मश्रुला जातास् ते ऽभ्यधावन्त तं प्रभुम् ॥ (४२।२)

मैवं भो रक्ष्यताम् एष यैर् उक्तं राक्षसास् तु ते । (४३।१)

ऊचुः खादाम इत्य् अन्ये ये ते यक्षास् तु जक्षणात् ॥ (४३।२)

अप्रियान् अथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्त वेधसः । (४४।१)

हीनाश् च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः ॥ (४४।२)

सर्पणात् ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वाद् अहयः स्मृताः । (४५।१)

ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे । (४५।२)

वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास् ते पिशिताशनाः ॥ (४५।३)

ध्यायतो ऽङ्गात् समुद्भूता गन्धर्वास् तस्य तत्क्षणात् । (४६।१)

पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास् तेन ते द्विज ॥ (४६।२)

एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः । (४७।१)

ततः स्वच्छन्दतो ऽन्यानि वयांसि वयसो ऽसृजत् ॥ (४७।२)

अवयो वक्षसश् चक्रे मुखतो ऽजाः स सृष्टवान् । (४८।१)

सृष्टवान् उदराद् गाश् च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः ॥ (४८।२)

पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् । (४९।१)

उष्ट्रान् अश्वतरांश्चैव न्यङ्कून् अन्याश् च जातयः ॥ (४९।२)

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस् तस्य जज्ञिरे । (५०।१)

त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम । (५०।२)

सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग् युयोज स तदाध्वरे ॥ (५०।३)

गौर् अजः पुरुषो मेषा अश्वाश्वतरगर्दभाः । (५१।१)

एतान् ग्राम्यान् पशून् आहुर् आरण्यांश्च निबोध मे ॥ (५१।२)

श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः । (५२।१)

औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास् तु सरीसृपाः ॥ (५२।२)

गायत्रं च ऋचश् चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् । (५३।१)

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान् मुखात् ॥ (५३।२)

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । (५४।१)

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणाद् असृजन् मुखात् ॥ (५४।२)

सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा । (५५।१)

वैरूपम् अतिरात्रं च पश्चिमाद् असृजन् मुखात् ॥ (५५।२)

एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च । (५६।१)

अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तराद् असृजन् मुखात् ॥ (५६।२)

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे । (५७।१)

देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश् च प्रजापतिः ॥ (५७।२)

ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान् ॥ (५८।१)

नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् अव्ययं च व्ययं चैव यद् इदं स्थाणुजङ्गमम् ॥ (५९।१)

तत् ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवान् आदिकृद् विभुः तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । (६०।१)

तान्य् एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ (६०।२)

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्माव् ऋतानृते । (६१।१)

तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते ॥ (६१।२)

इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । (६२।१)

नानात्वं विनियोगांश्च धातैवं व्यसृजत् स्वयम् ॥ (६२।२)

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । (६३।१)

वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः ॥ (६३।२)

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै । (६४।१)

यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषाम् अपि सो ऽकरोत् ॥ (६४।२)

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । (६५।१)

दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु ॥ (६५।२)

करोत्य् एवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः । (६६।१)

सिसृक्षाशक्तियुक्तो ऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः ॥ (६६।२)