अत्रोच्यते । (१।१)

कथमेष नरेन्द्राणां मोहो बुद्धिमतामपि । (१।२)

इत्येते धरणीगीताः श्लोका मैत्रेय यैः श्रुतैः । (१।३)

मैत्रेय उवाच । (१।४)

नृपाणां कथितः सर्वो भवता वंशविस्तरः । (१।५)

वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम् ॥ (१।६)

अंशावतारो ब्रह्मर्षे यो ऽयं यदुकुलोद्भवः । (२।१)

विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥ (२।२)

चकार यानि कर्माणि भगवान्पुरुषोत्तमः । (३।१)

अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद ॥ (३।२)

पराशर उवाच । (४।१)

मैत्रेय श्रूयतामेतद्यत्पृष्टो ऽहमिह त्वया । (४।२)

विष्णोरंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम् ॥ (४।३)

देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने । (५।१)

उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम् ॥ (५।२)

कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः । (६।१)

वसुदेवस्य देवक्याः संयोगे भोजवर्धनः ॥ (६।२)

अथान्तरिक्षे वागुच्चैः कंसमाभाष्य सादरम् । (७।१)

मेघगम्भीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ (७।२)

यामेनां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् । (८।१)

अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति ॥ (८।२)

पराशर उवाच । (९।१)

इत्याकर्ण्य समादाय खड्गं कंसो महाबलः । (९।२)

देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवो ऽब्रवीदिदम् ॥ (९।३)

न हन्तव्या महाभाग देवकी भवता तव । (१०।१)

समर्पयिष्ये सकलान्गर्भान् अस्या उदरोद्भवान् ॥ (१०।२)

पराशर उवाच । (११।१)

तथेत्याह च तं कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम । (११।२)

न घातयामास च तां देवकीं तस्य गौरवात् ॥ (११।३)

एतस्मिनेव काले तु भूरिभारावपीडिता । (१२।१)

जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम् ॥ (१२।२)

सब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनी । (१३।१)

कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी ॥ (१३।२)

भूमिरुवाच । (१४।१)

अग्निः सुवर्णस्य गुरुर् गवां सूर्यः परो गुरुः । (१४।२)

ममाप्यखिललोकानां गुरुर्नारायणो गुरुः ॥ (१४।३)

प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा पूर्वेषामपि पूर्वजः । (१५।१)

कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान् ॥ (१५।२)

तदंशभूतः सर्वेषां समूहो वः सुरोत्तमाः ॥ (१६।१)

आदित्या मरुतः साध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः । (१७।१)

पितरो ये च लोकानां स्रष्टारो ऽत्रिपुरोगमाः ॥ (१७।२)

एतत्तस्याप्रमेयस्य रूपं विष्णोर्महात्मनः ॥ (१८।१)

यक्षराक्षसदैतेयाः पिशाचोरगदानवाः । (१९।१)

गन्धर्वाप्सरसश्चैव रूपं विष्णोर्महात्मनः ॥ (१९।२)

ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः । (२०।१)

अहं च विषयाश्चैतत्सर्वं विष्णुमयं जगत् ॥ (२०।२)

तथाप्यनेकरूपस्य तस्य रूपाण्यहर्निशम् । (२१।१)

बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे ॥ (२१।२)

तत्साम्प्रतमिमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः । (२२।१)

मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्ते ऽहर्निशं प्रजाः ॥ (२२।२)

कालनेमिर्हतो यो ऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना । (२३।१)

उग्रसेनसुतः कंसः सम्भूतः स महासुरः ॥ (२३।२)

अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस्तथा । (२४।१)

सुन्दो ऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेः सुतः ॥ (२४।२)

तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये । (२५।१)

समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे ॥ (२५।२)

अक्षौहिण्यो ऽत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराः सुराः । (२६।१)

महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि ॥ (२६।२)

तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः । (२७।१)

बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः ॥ (२७।२)

क्रियतां तन्महाभागा मम भारावतारणम् । (२८।१)

यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला ॥ (२८।२)

पराशर उवाच । (२९।१)

इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषं त्रिदशैस्ततः । (२९।२)

भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः ॥ (२९।३)

ब्रह्मोवाच । (३०।१)

यथाह वसुधा सर्वं सत्यम् एतद् दिवौकसः । (३०।२)

अहं भवो भवन्तश्च सर्वं नारायणात्मकम् ॥ (३०।३)

विभूतयस्तु यास्तस्य तासामेव परस्परम् । (३१।१)

आधिक्यन्यूनता बाध्यबाधकत्वेन वर्तते ॥ (३१।२)

तदागच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तरम् । (३२।१)

तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै ॥ (३२।२)

सर्वदैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः । (३३।१)

स्वल्पांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम् ॥ (३३।२)

पराशर उवाच । (३४।१)

इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र सह देवैः पितामहः । (३४।२)

समाहितमतिश्चैनं तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ (३४।३)

ब्रह्मोवाच । (३५।१)

द्वे विद्ये त्वम् अनाम्नाय परा चैवापरा तथा । (३५।२)

त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो ॥ (३५।३)

द्वे ब्रह्मणी त्वणीयो ऽतिस्थूलात्मन् सर्वसर्ववित् । (३६।१)

शब्दब्रह्म परं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत् ॥ (३६।२)

ऋग्वेदस्त्वं यजुर्वेदः सामवेदस्त्वथर्व च । (३७।१)

शिक्षा कल्पो निरुक्तं च छन्दो ज्योतिषमेव च ॥ (३७।२)

इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो । (३८।१)

मीमांसा न्यायिकं तद्वद्धर्मशास्त्राण्यधोक्षज ॥ (३८।२)

आत्मात्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद्वचः । (३९।१)

तदप्याद्यपते नान्यदध्यात्मात्मस्वरूपवत् ॥ (३९।२)

त्वमव्यक्तमनिर्देश्यम् अचिन्त्यानामवर्णवत् । (४०।१)

अपाणिपादरूपं च विष्णुर्नित्यं परात्परम् ॥ (४०।२)

शृणोष्यकर्णः परिपश्यसि त्वम् अचक्षुर् एको बहुरूपरूपः । (४१।१)

अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं न च सर्ववेद्यः ॥ (४१।२)

अणोरणीयांसमसत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ऽज्ञाननिवृत्तिरग्र्या । (४२।१)

धीरस्य धीर्यस्य बिभर्ति नान्यद्वरेण्यरूपात्परतः परात्मन् ॥ (४२।२)

त्वं विश्वमादिर्भुवनस्य गोप्ता । (४३।१)

सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि यद्भूतभव्यं तदणोरणीयः । (४३।२)

पुमांस्त्वमेकः प्रकृतेः परस्तात् ॥ (४३।३)

एकश्चतुर्धा भगवान्हुताशो वर्चोविभूतिं जगतो ददाति । (४४।१)

त्वं विश्वतश्चक्षुरनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधे विधातः ॥ (४४।२)

यथाग्निरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैरविकाररूपः । (४५।१)

तथा भवान् सर्वगतैकरूपो रूपाण्यनेकान्यनुपुष्यतीशः ॥ (४५।२)

एकस्त्वमग्र्यं परमं पदं यत्पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् । (४६।१)

त्वत्तो नान्यत्किंचिदस्ति स्वरूपं यद्वा भूतं यच्च भव्यं परात्मन् ॥ (४६।२)

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् । (४७।१)

सर्वज्ञः सर्वदृक् सर्वशक्तिज्ञानबलर्द्धिमान् ॥ (४७।२)

अन्यूनश्चाप्यवृद्धिश्च स्वाधीनो ऽनादिमान्वशी । (४८।१)

क्लमतन्द्रीभयक्रोधकामादिभिरसंयुतः ॥ (४८।२)

निरवद्यः परः शान्तो निरधिष्ठो ऽक्षरः क्रमः । (४९।१)

सर्वेश्वर पराधार धाम्नां धामात्मको ऽक्षयः ॥ (४९।२)

सकलावरणातीत निरालम्बनभावन । (५०।१)

महाविभूतिसंस्थान नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ (५०।२)

नाकारणात्कारणाद्वा कारणाकारणान्न च । (५१।१)

शरीरग्रहणं व्यापिन्धर्मत्राणाय ते परम् ॥ (५१।२)

पराशर उवाच । (५२।१)

इत्येवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवानजः । (५२।२)

ब्रह्माणमाह विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः ॥ (५२।३)

भगवानुवाच । (५३।१)

भो भो ब्रह्मंस्त्वया मत्तः सह देवैर्यद् इष्यते । (५३।२)

तदुच्यतामशेषं च सिद्धम् एवावधार्यताम् ॥ (५३।३)

पराशर उवाच । (५४।१)

ततो ब्रह्मा हरेर्दिव्यं विश्वरूपं समीक्ष्य तत् । (५४।२)

तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु ॥ (५४।३)

ब्रह्मोवाच । (५५।१)

नमो नमस्ते ऽस्तु सहस्रमूर्ते सहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद । (५५।२)

नमो नमस्ते जगतः प्रवृत्तिविनाशसंस्थानकराप्रमेय ॥ (५५।३)

सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाण गरीयसामप्यतिगौरवात्मन् । (५६।१)

प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधानमूलात् परात्मन् भगवन्प्रसीद ॥ (५६।२)

एषा मही देव महीप्रसूतैर्महासुरैः पीडितशैलबन्धा । (५७।१)

परायणं त्वां जगताम् उपैति भारावतारार्थमपारपारम् ॥ (५७।२)

एते वयं वृत्ररिपुस्तथायं नासत्यदस्रौ वरुणस्तथैषः । (५८।१)

इमे च रुद्रा वसवः ससूर्याः समीरणाग्निप्रमुखास्तथान्ये ॥ (५८।२)

सुराः समस्ताः सुरनाथ कार्यमेभिर् मया यच्च तदीश सर्वम् । (५९।१)

आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस्तथैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः ॥ (५९।२)

पराशर उवाच । (६०।१)

एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्परमेश्वरः । (६०।२)

उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने ॥ (६०।३)

उवाच च सुरान् एतौ मत्केशौ वसुधातले । (६१।१)

अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः ॥ (६१।२)

सुराश्च सकलाः स्वांशैरवतीर्य महीतले । (६२।१)

कुर्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर्महासुरैः ॥ (६२।२)

ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरणीतले । (६३।१)

प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृक्पातविचूर्णिताः ॥ (६३।२)

वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा । (६४।१)

तस्यायमष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः ॥ (६४।२)

अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि । (६५।१)

कालनेमिं समुद्भूतमित्युक्त्वान्तर्दधे हरिः ॥ (६५।२)

अदृश्याय ततस्ते ऽपि प्रणिपत्य महात्मने । (६६।१)

मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुरवतेरुश्च भूतले ॥ (६६।२)

कंसाय चाष्टमे गर्भे देवक्यां धरणीधरः । (६७।१)

भविष्यतीत्याचचक्षे भगवान्नारदो मुनिः ॥ (६७।२)

कंसो ऽपि तदुपश्रुत्य नारदात्कुपितस्ततः । (६८।१)

देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्तावधारयत् ॥ (६८।२)

जातं जातं च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा । (६९।१)

तथैव वसुदेवो ऽपि पुत्रमर्पितवान्द्विज ॥ (६९।२)

हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा इति विश्रुताः । (७०।१)

विष्णुप्रयुक्ता तान्निद्रा क्रमाद्गर्भे न्ययोजयत् ॥ (७०।२)

योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया । (७१।१)

अविद्यया जगत्सर्वं तामाह भगवान्हरिः ॥ (७१।२)

भगवानुवाच । (७२।१)

निद्रे गच्छ ममादेशात्पातालतलसंश्रयान् । (७२।२)

एकैकश्येन षड्गर्भान्देवकीजठरं नय ॥ (७२।३)

हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्यो ऽंशस्ततो मम । (७३।१)

अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः सम्भविष्यति ॥ (७३।२)

गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता । (७४।१)

तस्याः स संभूतिसमं देवि नेयस्त्वयोदरम् ॥ (७४।२)

सप्तमो भोजराजस्य भयाद्रोधोपरोधतः । (७५।१)

देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति ॥ (७५।२)

गर्भसंकर्षणात् सो ऽथ लोके संकर्षणेति वै । (७६।१)

संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः ॥ (७६।२)

ततो ऽहं सम्भविष्यामि देवकीजठरे शुभे । (७७।१)

गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलम्बितम् ॥ (७७।२)

प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यामहं निशि । (७८।१)

उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूतिं त्वमवाप्स्यसि ॥ (७८।२)

यशोदाशयने मां तु देवक्यास्त्वामनिन्दिते । (७९।१)

मच्छक्तिप्रेरितमतिर्वसुदेवो नयिष्यति ॥ (७९।२)

कंसश्च त्वामुपादाय देवि शैलशिलातले । (८०।१)

प्रक्षेप्स्यत्यन्तरिक्षे च त्वं स्थानं समवाप्स्यसि ॥ (८०।२)

ततस्त्वां शतदृक् शक्रः प्रणम्य मम गौरवात् । (८१।१)

प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति ॥ (८१।२)

ततः शुम्भनिशुम्भादीन्हत्वा दैत्यान्सहस्रशः । (८२।१)

स्थानैरनेकैः पृथिवीमशेषां मण्डयिष्यसि ॥ (८२।२)

त्वं भूतिः संनतिः कीर्तिः क्षान्तिर् द्यौः पृथिवी धृतिः । (८३।१)

लज्जा पुष्टिरुषा या च काचिदन्या त्वमेव सा ॥ (८३।२)

ये त्वामार्येति दुर्गेति वेदगर्भे ऽम्बिकेति च । (८४।१)

भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमकरीति च ॥ (८४।२)

प्रातश्चैवापराह्णे च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः । (८५।१)

तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद्भविष्यति ॥ (८५।२)

सुरामांसोपहारैस्तु भक्ष्यभोज्यैश्च पूजिता । (८६।१)

नॄणामशेषकामांस्त्वं प्रसन्ना सम्प्रदास्यसि ॥ (८६।२)

ते सर्वे सर्वदा भद्रे मत्प्रसादादसंशयम् । (८७।१)

असंदिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम् ॥ (८७।२)