विष्णुपुराणViṣṇupurāṇa

ViPur, 3, 13

51 of 126 · 80 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

और्व उवाच । (१।१)

aurva uvāca

1.2१.२

सचैलस्य पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते । (१।२)

sacailasya pituḥ snānaṃ jāte putre vidhīyate |

1.3१.३

जातकर्म तथा कुर्याच्छ्राद्धम् अभ्युदये च यत् ॥ (१।३)

jātakarma tathā kuryācchrāddham abhyudaye ca yat ||

2.1२.१

युग्मान् देवांश्च पित्र्यांश्च सम्यक्सव्यक्रमाद्द्विजान् । (२।१)

yugmān devāṃśca pitryāṃśca samyaksavyakramāddvijān |

2.2२.२

पूजयेद्भोजयेच्चैव तन्मना नान्यमानसः ॥ (२।२)

pūjayedbhojayeccaiva tanmanā nānyamānasaḥ ||

3.1३.१

दध्यक्षतैः सबदरैः प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा । (३।१)

dadhyakṣataiḥ sabadaraiḥ prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā |

3.2३.२

देवतीर्थेन वै पिण्डान्दद्यात्कायेन वा नृप ॥ (३।२)

devatīrthena vai piṇḍāndadyātkāyena vā nṛpa ||

4.1४.१

नान्दीमुखः पितृगणस्तेन श्राद्धेन पार्थिव । (४।१)

nāndīmukhaḥ pitṛgaṇastena śrāddhena pārthiva |

4.2४.२

प्रीयते तत्तु कर्तव्यं पुरुषैः सर्ववृद्धिषु ॥ (४।२)

prīyate tattu kartavyaṃ puruṣaiḥ sarvavṛddhiṣu ||

5.1५.१

कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः । (५।१)

kanyāputravivāheṣu praveśe navaveśmanaḥ |

5.2५.२

नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा ॥ (५।२)

nāmakarmaṇi bālānāṃ cūḍākarmādike tathā ||

6.1६.१

सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । (६।१)

sīmantonnayane caiva putrādimukhadarśane |

6.2६.२

नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत्प्रयतो गृही ॥ (६।२)

nāndīmukhaṃ pitṛgaṇaṃ pūjayetprayato gṛhī ||

7.1७.१

पितृपूजाक्रमः प्रोक्तो वृद्धावेष समासतः । (७।१)

pitṛpūjākramaḥ prokto vṛddhāveṣa samāsataḥ |

7.2७.२

श्रूयतामवनीपाल प्रेतकर्मक्रियाविधिः ॥ (७।२)

śrūyatāmavanīpāla pretakarmakriyāvidhiḥ ||

8.1८.१

प्रेतदेहं शुभैः स्नानैः स्नापितं स्रग्विभूषितम् । (८।१)

pretadehaṃ śubhaiḥ snānaiḥ snāpitaṃ sragvibhūṣitam |

8.2८.२

दग्ध्वा ग्रामाद्बहिः स्नात्वा सचैलाः सलिलाशये ॥ (८।२)

dagdhvā grāmādbahiḥ snātvā sacailāḥ salilāśaye ||

9.1९.१

यत्र तत्र स्थितायैतदमुकायेति वादिनः । (९।१)

yatra tatra sthitāyaitadamukāyeti vādinaḥ |

9.2९.२

दक्षिणाभिमुखा दद्युर्बान्धवाः सलिलाञ्जलिम् ॥ (९।२)

dakṣiṇābhimukhā dadyurbāndhavāḥ salilāñjalim ||

10.1१०.१

प्रविष्टाश्च समं गोभिर्ग्रामं नक्षत्रदर्शने । (१०।१)

praviṣṭāśca samaṃ gobhirgrāmaṃ nakṣatradarśane |

10.2१०.२

कटधर्मांस्ततः कुर्युर्भूमौ प्रस्तरशायिनः ॥ (१०।२)

kaṭadharmāṃstataḥ kuryurbhūmau prastaraśāyinaḥ ||

11.1११.१

दातव्यो ऽनुदिनं पिण्डः प्रेताय भुवि पार्थिव । (११।१)

dātavyo 'nudinaṃ piṇḍaḥ pretāya bhuvi pārthiva |

11.2११.२

दिवा च भक्तं भोक्तव्यममांसं मनुजर्षभ ॥ (११।२)

divā ca bhaktaṃ bhoktavyamamāṃsaṃ manujarṣabha ||

12.1१२.१

दिनानि तानि चेच्छातः कर्तव्यं विप्रभोजनम् । (१२।१)

dināni tāni cecchātaḥ kartavyaṃ viprabhojanam |

12.2१२.२

प्रेतस्तृप्तिं तथा याति बन्धुवर्गेण भुञ्जता ॥ (१२।२)

pretastṛptiṃ tathā yāti bandhuvargeṇa bhuñjatā ||

13.1१३.१

प्रथमे ऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा । (१३।१)

prathame 'hni tṛtīye ca saptame navame tathā |

13.2१३.२

वस्त्रत्यागं बहिःस्नानं कृत्वा दद्यात्तिलोदकम् ॥ (१३।२)

vastratyāgaṃ bahiḥsnānaṃ kṛtvā dadyāttilodakam ||

14.1१४.१

चतुर्थे ऽह्नि च कर्तव्यं भस्मास्थिचयनं नृप । (१४।१)

caturthe 'hni ca kartavyaṃ bhasmāsthicayanaṃ nṛpa |

14.2१४.२

तदूर्ध्वमङ्गस्पर्शश्च सपिण्डानामपीष्यते ॥ (१४।२)

tadūrdhvamaṅgasparśaśca sapiṇḍānāmapīṣyate ||

15.1१५.१

योग्याः सर्वक्रियाणां तु समानसलिलास्तथा । (१५।१)

yogyāḥ sarvakriyāṇāṃ tu samānasalilāstathā |

15.2१५.२

अनुलेपनपुष्पादिभोगादन्यत्र पार्थिव ॥ (१५।२)

anulepanapuṣpādibhogādanyatra pārthiva ||

16.1१६.१

शय्यासनोपभोगश्च सपिण्डानामपीष्यते । (१६।१)

śayyāsanopabhogaśca sapiṇḍānāmapīṣyate |

16.2१६.२

भस्मास्थिचयनादूर्ध्वं संयोगो न तु योषिताम् ॥ (१६।२)

bhasmāsthicayanādūrdhvaṃ saṃyogo na tu yoṣitām ||

17.1१७.१

बाले देशान्तरस्थे च पतिते च मुनौ मृते । (१७।१)

bāle deśāntarasthe ca patite ca munau mṛte |

17.2१७.२

सद्यः शौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बन्धनादिषु ॥ (१७।२)

sadyaḥ śaucaṃ tathecchāto jalāgnyudbandhanādiṣu ||

18.1१८.१

मृतबन्धोर्दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । (१८।१)

mṛtabandhordaśāhāni kulasyānnaṃ na bhujyate |

18.2१८.२

दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥ (१८।२)

dānaṃ pratigraho yajñaḥ svādhyāyaśca nivartate ||

19.1१९.१

विप्रस्यैतद्द्वादशाहं राजन्यस्याप्यशौचकम् । (१९।१)

viprasyaitaddvādaśāhaṃ rājanyasyāpyaśaucakam |

19.2१९.२

अर्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य शुद्धये ॥ (१९।२)

ardhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya śuddhaye ||

20.1२०.१

अयुजो भोजयेत्कामं द्विजानाद्ये ततो दिने । (२०।१)

ayujo bhojayetkāmaṃ dvijānādye tato dine |

20.2२०.२

दद्याद्दर्भेषु पिण्डं च प्रेतायोच्छिष्टसंनिधौ ॥ (२०।२)

dadyāddarbheṣu piṇḍaṃ ca pretāyocchiṣṭasaṃnidhau ||

21.1२१.१

वार्यायुधप्रतोदास्तु दण्डश्च द्विजभोजनात् । (२१।१)

vāryāyudhapratodāstu daṇḍaśca dvijabhojanāt |

21.2२१.२

स्प्रष्टव्यो ऽनन्तरं वर्णैः शुध्येरंस्ते ततः क्रमात् ॥ (२१।२)

spraṣṭavyo 'nantaraṃ varṇaiḥ śudhyeraṃste tataḥ kramāt ||

22.1२२.१

ततः स्ववर्णधर्मा ये विप्रादीनाम् उदाहृताः । (२२।१)

tataḥ svavarṇadharmā ye viprādīnām udāhṛtāḥ |

22.2२२.२

तान्कुर्वीत पुमाञ्जीवेन्निजधर्मार्जनैस्तथा ॥ (२२।२)

tānkurvīta pumāñjīvennijadharmārjanaistathā ||

23.1२३.१

मृते ऽहनि च कर्तव्यमेकोद्दिष्टमतः परम् । (२३।१)

mṛte 'hani ca kartavyamekoddiṣṭamataḥ param |

23.2२३.२

आह्वानादिक्रिया दैवनियोगरहितं हि तत् ॥ (२३।२)

āhvānādikriyā daivaniyogarahitaṃ hi tat ||

24.1२४.१

एको ऽर्घ्यस्तत्र दातव्यस्तथैवैकं पवित्रकम् । (२४।१)

eko 'rghyastatra dātavyastathaivaikaṃ pavitrakam |

24.2२४.२

प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु ॥ (२४।२)

pretāya piṇḍo dātavyo bhuktavatsu dvijātiṣu ||

25.1२५.१

प्रश्नश्च तत्राभिरतिर्यजमानद्विजन्मनाम् । (२५।१)

praśnaśca tatrābhiratiryajamānadvijanmanām |

25.2२५.२

अक्षय्यममुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा ॥ (२५।२)

akṣayyamamukasyeti vaktavyaṃ viratau tathā ||

26.1२६.१

एकोद्दिष्टमयो धर्म इत्थम् आवत्सरात् स्मृतः । (२६।१)

ekoddiṣṭamayo dharma ittham āvatsarāt smṛtaḥ |

26.2२६.२

सपिण्डीकरणं तस्मिन्काले राजेन्द्र तच्छृणु ॥ (२६।२)

sapiṇḍīkaraṇaṃ tasminkāle rājendra tacchṛṇu ||

27.1२७.१

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि पार्थिव । (२७।१)

ekoddiṣṭavidhānena kāryaṃ tadapi pārthiva |

27.2२७.२

तिलगन्धोदकैर्युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् ॥ (२७।२)

tilagandhodakairyuktaṃ tatra pātracatuṣṭayam ||

28.1२८.१

पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पैत्रं पात्रत्रयं तथा । (२८।१)

pātraṃ pretasya tatraikaṃ paitraṃ pātratrayaṃ tathā |

28.2२८.२

सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं नृप त्रिषु ॥ (२८।२)

secayetpitṛpātreṣu pretapātraṃ nṛpa triṣu ||

29.1२९.१

ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते महीपते । (२९।१)

tataḥ pitṛtvamāpanne tasminprete mahīpate |

29.2२९.२

श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत् पितॄन् ॥ (२९।२)

śrāddhadharmairaśeṣaistu tatpūrvānarcayet pitṝn ||

30.1३०.१

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा बन्धुर्वा भ्रातृसंततिः । (३०।१)

putraḥ pautraḥ prapautro vā bandhurvā bhrātṛsaṃtatiḥ |

30.2३०.२

सपिण्डसंततिर्वापि क्रियार्हो नृप जायते ॥ (३०।२)

sapiṇḍasaṃtatirvāpi kriyārho nṛpa jāyate ||

31.1३१.१

तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसंततिः । (३१।१)

teṣāmabhāve sarveṣāṃ samānodakasaṃtatiḥ |

31.2३१.२

मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धा ये जलेन वा ॥ (३१।२)

mātṛpakṣasya piṇḍena sambaddhā ye jalena vā ||

32.1३२.१

कुलद्वये ऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप । (३२।१)

kuladvaye 'pi cocchinne strībhiḥ kāryāḥ kriyā nṛpa |

32.2३२.२

संघातान्तर्गतैर्वापि कार्याः प्रेतस्य याः क्रियाः । (३२।२)

saṃghātāntargatairvāpi kāryāḥ pretasya yāḥ kriyāḥ |

32.3३२.३

उत्सन्नबन्धुरिक्थानां कारयेदवनीपतिः ॥ (३२।३)

utsannabandhurikthānāṃ kārayedavanīpatiḥ ||

33.1३३.१

पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः । (३३।१)

pūrvāḥ kriyā madhyamāśca tathā caivottarāḥ kriyāḥ |

33.2३३.२

त्रिःप्रकाराः क्रिया ह्येतास्तासां भेदं शृणुष्व मे ॥ (३३।२)

triḥprakārāḥ kriyā hyetāstāsāṃ bhedaṃ śṛṇuṣva me ||

34.1३४.१

आदाहवार्यायुधादिस्पर्शाद्यन्तास् तु याः क्रियाः । (३४।१)

ādāhavāryāyudhādisparśādyantās tu yāḥ kriyāḥ |

34.2३४.२

ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्येकोद्दिष्टसंज्ञिताः ॥ (३४।२)

tāḥ pūrvā madhyamā māsi māsyekoddiṣṭasaṃjñitāḥ ||

35.1३५.१

प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिण्डीकरणादनु । (३५।१)

prete pitṛtvamāpanne sapiṇḍīkaraṇādanu |

35.2३५.२

क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः ॥ (३५।२)

kriyante yāḥ kriyāḥ pitryāḥ procyante tā nṛpottarāḥ ||

36.1३६.१

पितृमातृसपिण्डैस्तु समानसलिलैस्तथा । (३६।१)

pitṛmātṛsapiṇḍaistu samānasalilaistathā |

36.2३६.२

तत्संघातगतैश्चैव राज्ञा वा धनहारिणा ॥ (३६।२)

tatsaṃghātagataiścaiva rājñā vā dhanahāriṇā ||

37.1३७.१

पूर्वाः क्रियास्तु कर्तव्याः पुत्राद्यैरेव चोत्तराः । (३७।१)

pūrvāḥ kriyāstu kartavyāḥ putrādyaireva cottarāḥ |

37.2३७.२

दौहित्रैर्वा नरश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयैस्तथा ॥ (३७।२)

dauhitrairvā naraśreṣṭha kāryāstattanayaistathā ||

38.1३८.१

मृताहनि च कर्तव्याः स्त्रीणामप्युत्तराः क्रियाः । (३८।१)

mṛtāhani ca kartavyāḥ strīṇāmapyuttarāḥ kriyāḥ |

38.2३८.२

प्रतिसंवत्सरं राजन्नेकोद्दिष्टविधानतः ॥ (३८।२)

pratisaṃvatsaraṃ rājannekoddiṣṭavidhānataḥ ||

39.1३९.१

तस्मादुत्तरसंज्ञा याः क्रियास्ताः शृणु पार्थिव । (३९।१)

tasmāduttarasaṃjñā yāḥ kriyāstāḥ śṛṇu pārthiva |

39.2३९.२

यदा यदा च कर्तव्या विधिना येन चानघ ॥ (३९।२)

yadā yadā ca kartavyā vidhinā yena cānagha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ViPur, 3, 13

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit