BhāgavPur, 1, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः । (१।२)
hatvā svarikthaspṛdha ātatāyino yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
सहानुजैः प्रत्यवरुद्धभोजनः कथं प्रवृत्तः किम् अकार्षीत् ततः ॥ (१।३)
sahānujaiḥ pratyavaruddhabhojanaḥ kathaṃ pravṛttaḥ kim akārṣīt tataḥ ||
वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरिः । (२।२)
vaṃśaṃ kurorvaṃśadavāgninirhṛtaṃ saṃrohayitvā bhavabhāvano hariḥ |
निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ (२।३)
niveśayitvā nijarājya īśvaro yudhiṣṭhiraṃ prītamanā babhūva ha ||
निशम्य भीष्मोक्तम् अथाच्युतोक्तं प्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रमः । (३।१)
niśamya bhīṣmoktam athācyutoktaṃ pravṛttavijñānavidhūtavibhramaḥ |
शशास गाम् इन्द्र इवाजिताश्रयः परिध्युपान्ताम् अनुजानुवर्तितः ॥ (३।२)
śaśāsa gām indra ivājitāśrayaḥ paridhyupāntām anujānuvartitaḥ ||
सिषिचुः स्म व्रजान् गावः पयसोधस्वतीर्मुदा ॥ (४।२)
siṣicuḥ sma vrajān gāvaḥ payasodhasvatīrmudā ||
फलन्त्योषधयः सर्वाः कामम् अन्वृतु तस्य वै ॥ (५।२)
phalantyoṣadhayaḥ sarvāḥ kāmam anvṛtu tasya vai ||
आमन्त्र्य चाभ्यनुज्ञातः परिष्वज्याभिवाद्य तम् । (८।१)
āmantrya cābhyanujñātaḥ pariṣvajyābhivādya tam |
आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तो ऽभिवादितः ॥ (८।२)
āruroha rathaṃ kaiścit pariṣvakto 'bhivāditaḥ ||
गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ (९।२)
gāndhārī dhṛtarāṣṭraśca yuyutsurgautamo yamau ||
वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादयः । (१०।१)
vṛkodaraśca dhaumyaśca striyo matsyasutādayaḥ |
न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वनः ॥ (१०।२)
na sehire vimuhyanto virahaṃ śārṅgadhanvanaḥ ||
सत्सङ्गान् मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः । (११।१)
satsaṅgān muktaduḥsaṅgo hātuṃ notsahate budhaḥ |
कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ (११।२)
kīrtyamānaṃ yaśo yasya sakṛdākarṇya rocanam ||
तस्मिन् न्यस्तधियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम् । (१२।१)
tasmin nyastadhiyaḥ pārthāḥ saheran virahaṃ katham |
सर्वे ते ऽनिमिषैरक्षैस्तम् अनुद्रुतचेतसः । (१३।१)
sarve te 'nimiṣairakṣaistam anudrutacetasaḥ |
वीक्षन्तः स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ (१३।२)
vīkṣantaḥ snehasambaddhā vicelustatra tatra ha ||
न्यरुन्धन्न् उद्गलद्बाष्पम् औत्कण्ठ्याद्देवकीसुते । (१४।१)
nyarundhann udgaladbāṣpam autkaṇṭhyāddevakīsute |
निर्यात्यगारान् नो ऽभद्रम् इति स्याद्बान्धवस्त्रियः ॥ (१४।२)
niryātyagārān no 'bhadram iti syādbāndhavastriyaḥ ||
धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा ॥ (१५।२)
dhundhuryānakaghaṇṭādyā nedurdundubhayastathā ||
ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः ॥ (१६।२)
vavṛṣuḥ kusumaiḥ kṛṣṇaṃ premavrīḍāsmitekṣaṇāḥ ||
रत्नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह ॥ (१७।२)
ratnadaṇḍaṃ guḍākeśaḥ priyaḥ priyatamasya ha ||
अश्रूयन्ताशिषः सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिताः । (१९।१)
aśrūyantāśiṣaḥ satyāstatra tatra dvijeritāḥ |
अन्योन्यम् आसीत् संजल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । (२०।१)
anyonyam āsīt saṃjalpa uttamaślokacetasām |
कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहरः ॥ (२०।२)
kauravendrapurastrīṇāṃ sarvaśrutimanoharaḥ ||
स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । (२१।१)
sa vai kilāyaṃ puruṣaḥ purātano ya eka āsīdaviśeṣa ātmani |
अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन् निशि सुप्तशक्तिषु ॥ (२१।२)
agre guṇebhyo jagadātmanīśvare nimīlitātman niśi suptaśaktiṣu ||
स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । (२२।१)
sa eva bhūyo nijavīryacoditāṃ svajīvamāyāṃ prakṛtiṃ sisṛkṣatīm |
अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानो ऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ (२२।२)
anāmarūpātmani rūpanāmanī vidhitsamāno 'nusasāra śāstrakṛt ||
स वा अयं यत् पदम् अत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः । (२३।१)
sa vā ayaṃ yat padam atra sūrayo jitendriyā nirjitamātariśvanaḥ |
पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुम् अर्हति ॥ (२३।२)
paśyanti bhaktyutkalitāmalātmanā nanveṣa sattvaṃ parimārṣṭum arhati ||
स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः । (२४।१)
sa vā ayaṃ sakhyanugītasatkatho vedeṣu guhyeṣu ca guhyavādibhiḥ |
य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ (२४।२)
ya eka īśo jagadātmalīlayā sṛjatyavatyatti na tatra sajjate ||
यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल । (२५।१)
yadā hyadharmeṇa tamodhiyo nṛpā jīvanti tatraiṣa hi sattvataḥ kila |
धत्ते भगं सत्यम् ऋतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ (२५।२)
dhatte bhagaṃ satyam ṛtaṃ dayāṃ yaśo bhavāya rūpāṇi dadhadyuge yuge ||
अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम् अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । (२६।१)
aho alaṃ ślāghyatamaṃ yadoḥ kulam aho alaṃ puṇyatamaṃ madhorvanam |
यदेष पुंसाम् ऋषभः श्रियः पतिः स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति ॥ (२६।२)
yadeṣa puṃsām ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥ svajanmanā caṅkramaṇena cāñcati ||
अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः । (२७।१)
aho bata svaryaśasastiraskarī kuśasthalī puṇyayaśaskarī bhuvaḥ |
पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजाः ॥ (२७।२)
paśyanti nityaṃ yadanugraheṣitaṃ smitāvalokaṃ svapatiṃ sma yatprajāḥ ||
नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः । (२८।१)
nūnaṃ vratasnānahutādineśvaraḥ samarcito hyasya gṛhītapāṇibhiḥ |
पिबन्ति याः सख्यधरामृतं मुहुर् व्रजस्त्रियः संमुमुहुर्यदाशयाः ॥ (२८।२)
pibanti yāḥ sakhyadharāmṛtaṃ muhur vrajastriyaḥ saṃmumuhuryadāśayāḥ ||
या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिणः । (२९।१)
yā vīryaśulkena hṛtāḥ svayaṃvare pramathya caidyapramukhān hi śuṣmiṇaḥ |
प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयो ऽपरा याश्चाहृता भौमवधे सहस्रशः ॥ (२९।२)
pradyumnasāmbāmbasutādayo 'parā yāścāhṛtā bhaumavadhe sahasraśaḥ ||
एताः परं स्त्रीत्वम् अपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । (३०।१)
etāḥ paraṃ strītvam apāstapeśalaṃ nirastaśaucaṃ bata sādhu kurvate |
यासां गृहात् पुष्करलोचनः पतिर् न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन् ॥ (३०।२)
yāsāṃ gṛhāt puṣkaralocanaḥ patir na jātvapaityāhṛtibhirhṛdi spṛśan ||
परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ (३२।२)
parebhyaḥ śaṅkitaḥ snehāt prāyuṅkta caturaṅgiṇīm ||
संनिवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात् स्वनगरीं प्रियैः ॥ (३३।२)
saṃnivartya dṛḍhaṃ snigdhān prāyāt svanagarīṃ priyaiḥ ||
ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतान् अथ ॥ (३४।२)
brahmāvartaṃ kurukṣetraṃ matsyān sārasvatān atha ||
मरुधन्वम् अतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् । (३५।१)
marudhanvam atikramya sauvīrābhīrayoḥ parān |
आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग् विभुः ॥ (३५।२)
ānartān bhārgavopāgācchrāntavāho manāg vibhuḥ ||
तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरिः प्रत्युद्यतार्हणः । (३६।१)
tatra tatra ha tatratyairhariḥ pratyudyatārhaṇaḥ |
सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ (३६।२)
sāyaṃ bheje diśaṃ paścādgaviṣṭho gāṃ gatastadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.