मैत्रेय उवाच । (१।१)

चरमः सद्विशेषाणाम् अनेको ऽसंयुतः सदा । (१।२)

परमाणुः स विज्ञेयो नृणाम् ऐक्यभ्रमो यतः ॥ (१।३)

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । (२।१)

कैवल्यं परममहान् अविशेषो निरन्तरः ॥ (२।२)

एवं कालो ऽप्य् अनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । (३।१)

संस्थानभुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्तभुग् विभुः ॥ (३।२)

स कालः परमाणुर् वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । (४।१)

सतो ऽविशेषभुग् यस् तु स कालः परमो महान् ॥ (४।२)

अणुर् द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस् त्रयः स्मृतः । (५।१)

जालार्करश्म्यवगतः खम् एवानुपतन्न् अगात् ॥ (५।२)

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः । (६।१)

शतभागस् तु वेधः स्यात् तैस् त्रिभिस् तु लवः स्मृतः ॥ (६।२)

निमेषस् त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस् ते त्रयः क्षणः । (७।१)

क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ (७।२)

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । (८।१)

ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड् यामः सप्त वा नृणाम् ॥ (८।२)

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः । (९।१)

स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत् प्रस्थजलप्लुतम् ॥ (९।२)

यामाश् चत्वारश् चत्वारो मर्त्यानाम् अहनी उभे । (१०।१)

पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश् च मानद ॥ (१०।२)

तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तद् अहर्निशम् । (११।१)

द्वौ ताव् ऋतुः षड् अयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ (११।२)

अयने चाहनी प्राहुर् वत्सरो द्वादश स्मृतः । (१२।१)

संवत्सरशतं नृणां परमायुर् निरूपितम् ॥ (१२।२)

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् । (१३।१)

संवत्सरावसानेन पर्येत्य् अनिमिषो विभुः ॥ (१३।२)

संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च । (१४।१)

अनुवत्सरो वत्सरश् च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ (१४।२)

यः सृज्यशक्तिम् उरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या । (१५।१)

पुंसो ऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ॥ (१५।२)

कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर् वितन्वन् । (१६।१)

तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ (१६।२)

विदुर उवाच । (१७।१)

पितृदेवमनुष्याणाम् आयुः परम् इदं स्मृतम् । (१७।२)

परेषां गतिम् आचक्ष्व ये स्युः कल्पाद् बहिर् विदः ॥ (१७।३)

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । (१८।१)

विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ (१८।२)

मैत्रेय उवाच । (१९।१)

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चेति चतुर्युगम् । (१९।२)

दिव्यैर् द्वादशभिर् वर्षैः सावधानं निरूपितम् ॥ (१९।३)

चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । (२०।१)

संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ (२०।२)

संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर् यः कालः शतसंख्ययोः । (२१।१)

तम् एवाहुर् युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ (२१।२)

धर्मश् चतुष्पान् मनुजान् कृते समनुवर्तते । (२२।१)

स एवान्येष्व् अधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ (२२।२)

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिर् आ ब्रह्मणो दिनम् । (२३।१)

तावत्य् एव निशा तात यन् निमीलति विश्वसृक् ॥ (२३।२)

निशावसान आरब्धो लोककल्पो ऽनुवर्तते । (२४।१)

यावद् दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश् चतुर्दश ॥ (२४।२)

स्वं स्वं कालं मनुर् भुङ्क्ते साधिकां ह्य् एकसप्ततिम् । (२५।१)

मन्वन्तरेषु मनवस् तद्वंश्या ऋषयः सुराः । (२५।२)

भवन्ति चैव युगपत् सुरेशाश् चानु ये च तान् ॥ (२५।३)

एष दैनंदिनः सर्गो ब्राह्मस् त्रैलोक्यवर्तनः । (२६।१)

तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः ॥ (२६।२)

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत् सत्त्वं स्वमूर्तिभिः । (२७।१)

मन्वादिभिर् इदं विश्वम् अवत्य् उदितपौरुषः ॥ (२७।२)

तमोमात्राम् उपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः । (२८।१)

कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ (२८।२)

तम् एवान्व् अपि धीयन्ते लोका भूर् आदयस् त्रयः । (२९।१)

निशायाम् अनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ (२९।२)

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या संकर्षणाग्निना । (३०।१)

यान्त्य् ऊष्मणा महर्लोकाज् जनं भृग्वादयो ऽर्दिताः ॥ (३०।२)

तावत् त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तैधितसिन्धवः । (३१।१)

प्लावयन्त्य् उत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मयः ॥ (३१।२)

अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्ते ऽनन्तासनो हरिः । (३२।१)

योगनिद्रानिमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः ॥ (३२।२)

एवंविधैर् अहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः । (३३।१)

अपक्षितम् इवास्यापि परमायुर् वयःशतम् ॥ (३३।२)

यद् अर्धम् आयुषस् तस्य परार्धम् अभिधीयते । (३४।१)

पूर्वः परार्धो ऽपक्रान्तो ह्य् अपरो ऽद्य प्रवर्तते ॥ (३४।२)

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महान् अभूत् । (३५।१)

कल्पो यत्राभवद् ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदुः ॥ (३५।२)

तस्यैव चान्ते कल्पो ऽभूद् यं पाद्मम् अभिचक्षते । (३६।१)

यद्धरेर् नाभिसरस आसील् लोकसरोरुहम् ॥ (३६।२)

अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । (३७।१)

वाराह इति विख्यातो यत्रासीच् छूकरो हरिः ॥ (३७।२)

कालो ऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । (३८।१)

अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्य् अनादेर् जगदात्मनः ॥ (३८।२)

कालो ऽयं परमाण्वादिर् द्विपरार्धान्त ईश्वरः । (३९।१)

नैवेशितुं प्रभुर् भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ (३९।२)

विकारैः सहितो युक्तैर् विशेषादिभिर् आवृतः । (४०।१)

आण्डकोशो बहिर् अयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः ॥ (४०।२)

दशोत्तराधिकैर् यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् । (४१।१)

लक्ष्यते ऽन्तर्गताश् चान्ये कोटिशो ह्य् अण्डराशयः ॥ (४१।२)

तद् आहुर् अक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । (४२।१)

विष्णोर् धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ॥ (४२।२)