श्रीभगवान् उवाच । (१।१)

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । (१।२)

यद् विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर् गुणैः ॥ (१।३)

ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । (२।१)

यद् आहुर् वर्णये तत् ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ (२।२)

अनादिर् आत्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः । (३।१)

प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर् विश्वं येन समन्वितम् ॥ (३।२)

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः । (४।१)

यदृच्छयैवोपगताम् अभ्यपद्यत लीलया ॥ (४।२)

गुणैर् विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः । (५।१)

विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया ॥ (५।२)

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् । (६।१)

कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैर् आत्मनि मन्यते ॥ (६।२)

तद् अस्य संसृतिर् बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् । (७।१)

भवत्य् अकर्तुर् ईशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः ॥ (७।२)

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः । (८।१)

भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥ (८।२)

देवहूतिर् उवाच । (९।१)

प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । (९।२)

ब्रूहि कारणयोर् अस्य सदसच् च यदात्मकम् ॥ (९।३)

श्रीभगवान् उवाच । (१०।१)

यत् तत् त्रिगुणम् अव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । (१०।२)

प्रधानं प्रकृतिं प्राहुर् अविशेषं विशेषवत् ॥ (१०।३)

पञ्चभिः पञ्चभिर् ब्रह्म चतुर्भिर् दशभिस् तथा । (११।१)

एतच् चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः ॥ (११।२)

महाभूतानि पञ्चैव भूर् आपो ऽग्निर् मरुन् नभः । (१२।१)

तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ (१२।२)

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृग् रसननासिकाः । (१३।१)

वाक् करौ चरणौ मेढ्रं पायुर् दशम उच्यते ॥ (१३।२)

मनो बुद्धिर् अहंकारश् चित्तम् इत्य् अन्तरात्मकम् । (१४।१)

चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ (१४।२)

एतावान् एव संख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह । (१५।१)

संनिवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः ॥ (१५।२)

प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालम् एके यतो भयम् । (१६।१)

अहंकारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिम् ईयुषः ॥ (१६।२)

प्रकृतेर् गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । (१७।१)

चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्य् उपलक्षितः ॥ (१७।२)

अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहिः । (१८।१)

समन्वेत्य् एष सत्त्वानां भगवान् आत्ममायया ॥ (१८।२)

दैवात् क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् । (१९।१)

आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ (१९।२)

विश्वम् आत्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः । (२०।१)

स्वतेजसापिबत् तीव्रम् आत्मप्रस्वापनं तमः ॥ (२०।२)

यत् तत् सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् । (२१।१)

यद् आहुर् वासुदेवाख्यं चित्तं तन् महदात्मकम् ॥ (२१।२)

स्वच्छत्वम् अविकारित्वं शान्तत्वम् इति चेतसः । (२२।१)

वृत्तिभिर् लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा ॥ (२२।२)

महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यसम्भवात् । (२३।१)

क्रियाशक्तिर् अहंकारस् त्रिविधः समपद्यत ॥ (२३।२)

वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् च यतो भवः । (२४।१)

मनसश् चेन्द्रियाणां च भूतानां महताम् अपि ॥ (२४।२)

सहस्रशिरसं साक्षाद् यम् अनन्तं प्रचक्षते । (२५।१)

संकर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ (२५।२)

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । (२६।१)

शान्तघोरविमूढत्वम् इति वा स्याद् अहंकृतेः ॥ (२६।२)

वैकारिकाद् विकुर्वाणान् मनस्तत्त्वम् अजायत । (२७।१)

यत् संकल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः ॥ (२७।२)

यद् विदुर् ह्य् अनिरुद्धाख्यं हृषीकाणाम् अधीश्वरम् । (२८।१)

शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः ॥ (२८।२)

तैजसात् तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वम् अभूत् सति । (२९।१)

द्रव्यस्फुरणविज्ञानम् इन्द्रियाणाम् अनुग्रहः ॥ (२९।२)

संशयो ऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिर् एव च । (३०।१)

स्वाप इत्य् उच्यते बुद्धेर् लक्षणं वृत्तितः पृथक् ॥ (३०।२)

तैजसानीन्द्रियाण्य् एव क्रियाज्ञानविभागशः । (३१।१)

प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर् बुद्धेर् विज्ञानशक्तिता ॥ (३१।२)

तामसाच् च विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यचोदितात् । (३२।१)

शब्दमात्रम् अभूत् तस्मान् नभः श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ (३२।२)

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर् लिङ्गत्वम् एव च । (३३।१)

तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥ (३३।२)

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिर् अन्तरम् एव च । (३४।१)

प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ (३४।२)

नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः । (३५।१)

स्पर्शो ऽभवत् ततो वायुस् त्वक् स्पर्शस्य च संग्रहः ॥ (३५।२)

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यम् उष्णत्वम् एव च । (३६।१)

एतत् स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः ॥ (३६।२)

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर् नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः । (३७।१)

सर्वेन्द्रियाणाम् आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम् ॥ (३७।२)

वायोश् च स्पर्शतन्मात्राद् रूपं दैवेरिताद् अभूत् । (३८।१)

समुत्थितं ततस् तेजश् चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ (३८।२)

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वम् एव च । (३९।१)

तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः ॥ (३९।२)

द्योतनं पचनं पानम् अदनं हिममर्दनम् । (४०।१)

तेजसो वृत्तयस् त्व् एताः शोषणं क्षुत् तृड् एव च ॥ (४०।२)

रूपमात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् । (४१।१)

रसमात्रम् अभूत् तस्माद् अम्भो जिह्वा रसग्रहः ॥ (४१।२)

कषायो मधुरस् तिक्तः कट्व् अम्ल इति नैकधा । (४२।१)

भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ (४२।२)

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् । (४३।१)

तापापनोदो भूयस्त्वम् अम्भसो वृत्तयस् त्व् इमाः ॥ (४३।२)

रसमात्राद् विकुर्वाणाद् अम्भसो दैवचोदितात् । (४४।१)

गन्धमात्रम् अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस् तु गन्धगः ॥ (४४।२)

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । (४५।१)

द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते ॥ (४५।२)

भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । (४६।१)

सर्वसत्त्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ (४६।२)

नभोगुणविशेषो ऽर्थो यस्य तच् छ्रोत्रम् उच्यते । (४७।१)

वायोर् गुणविशेषो ऽर्थो यस्य तत् स्पर्शनं विदुः ॥ (४७।२)

तेजोगुणविशेषो ऽर्थो यस्य तच् चक्षुर् उच्यते । (४८।१)

अम्भोगुणविशेषो ऽर्थो यस्य तद् रसनं विदुः । (४८।२)

भूमेर् गुणविशेषो ऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ (४८।३)

परस्य दृश्यते धर्मो ह्य् अपरस्मिन् समन्वयात् । (४९।१)

अतो विशेषो भावानां भूमाव् एवोपलक्ष्यते ॥ (४९।२)

एतान्य् असंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । (५०।१)

कालकर्मगुणोपेतो जगदादिर् उपाविशत् ॥ (५०।२)

ततस् तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्यो ऽण्डम् अचेतनम् । (५१।१)

उत्थितं पुरुषो यस्माद् उदतिष्ठद् असौ विराट् ॥ (५१।२)

एतद् अण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर् दशोत्तरैः । (५२।१)

तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर् बहिः । (५२।२)

यत्र लोकवितानो ऽयं रूपं भगवतो हरेः ॥ (५२।३)

हिरण्मयाद् अण्डकोशाद् उत्थाय सलिले शयात् । (५३।१)

तम् आविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ (५३।२)

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततो ऽभवत् । (५४।१)

वाण्या वह्निर् अथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः ॥ (५४।२)

घ्राणाद् वायुर् अभिद्येताम् अक्षिणी चक्षुर् एतयोः । (५५।१)

तस्मात् सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः ॥ (५५।२)

निर्बिभेद विराजस् त्वग्रोमश्मश्र्वादयस् ततः । (५६।१)

तत ओषधयश् चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः ॥ (५६।२)

रेतस् तस्माद् आप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् । (५७।१)

गुदाद् अपानो ऽपानाच् च मृत्युर् लोकभयंकरः ॥ (५७।२)

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् । (५८।१)

पादौ च निरभिद्येतां गतिस् ताभ्यां ततो हरिः ॥ (५८।२)

नाड्यो ऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितम् आभृतम् । (५९।१)

नद्यस् ततः समभवन्न् उदरं निरभिद्यत ॥ (५९।२)

क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस् त्व् एतयोर् अभूत् । (६०।१)

अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान् मन उत्थितम् ॥ (६०।२)

मनसश् चन्द्रमा जातो बुद्धिर् बुद्धेर् गिरां पतिः । (६१।१)

अहंकारस् ततो रुद्रश् चित्तं चैत्यस् ततो ऽभवत् ॥ (६१।२)

एते ह्य् अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापने ऽशकन् । (६२।१)

पुनर् आविविशुः खानि तम् उत्थापयितुं क्रमात् ॥ (६२।२)

वह्निर् वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् । (६३।१)

घ्राणेन नासिके वायुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ (६३।२)

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । (६४।१)

श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ (६४।२)

त्वचं रोमभिर् ओषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । (६५।१)

रेतसा शिश्नम् आपस् तु नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ (६५।२)

गुदं मृत्युर् अपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् । (६६।१)

हस्ताव् इन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ (६६।२)

विष्णुर् गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् । (६७।१)

नाडीर् नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ (६७।२)

क्षुत्तृड्भ्याम् उदरं सिन्धुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट् । (६८।१)

हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ (६८।२)

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् । (६९।१)

रुद्रो ऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ (६९।२)

चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद् यदा । (७०।१)

विराट् तदैव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत ॥ (७०।२)

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः । (७१।१)

प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुम् ओजसा ॥ (७१।२)

तम् अस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । (७२।१)

भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ (७२।२)