BhāgavPur, 4, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
यदाभिषिक्तो दक्षस् तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । (२।१)
yadābhiṣikto dakṣas tu brahmaṇā parameṣṭhinā |
प्रजापतीनां सर्वेषाम् आधिपत्ये स्मयो ऽभवत् ॥ (२।२)
prajāpatīnāṃ sarveṣām ādhipatye smayo 'bhavat ||
इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठान् अभिभूय च । (३।१)
iṣṭvā sa vājapeyena brahmiṣṭhān abhibhūya ca |
तस्मिन् ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः । (४।१)
tasmin brahmarṣayaḥ sarve devarṣipitṛdevatāḥ |
आसन् कृतस्वस्त्ययनास् तत्पत्न्यश् च सभर्तृकाः ॥ (४।२)
āsan kṛtasvastyayanās tatpatnyaś ca sabhartṛkāḥ ||
व्रजन्तीः सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रियः । (६।१)
vrajantīḥ sarvato digbhya upadevavarastriyaḥ |
विमानयानाः सप्रेष्ठा निष्ककण्ठीः सुवाससः ॥ (६।२)
vimānayānāḥ sapreṣṭhā niṣkakaṇṭhīḥ suvāsasaḥ ||
दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर् मृष्टकुण्डलाः । (७।१)
dṛṣṭvā svanilayābhyāśe lolākṣīr mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
पतिं भूतपतिं देवम् औत्सुक्याद् अभ्यभाषत ॥ (७।२)
patiṃ bhūtapatiṃ devam autsukyād abhyabhāṣata ||
प्रजापतेस् ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्यापितो यज्ञमहोत्सवः किल । (८।२)
prajāpates te śvaśurasya sāmprataṃ niryāpito yajñamahotsavaḥ kila |
वयं च तत्राभिसराम वाम ते यद्य् अर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ (८।३)
vayaṃ ca tatrābhisarāma vāma te yady arthitāmī vibudhā vrajanti hi ||
तस्मिन् भगिन्यो मम भर्तृभिः स्वकैर् ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिदृक्षवः । (९।१)
tasmin bhaginyo mama bhartṛbhiḥ svakair dhruvaṃ gamiṣyanti suhṛddidṛkṣavaḥ |
अहं च तस्मिन् भवताभिकामये सहोपनीतं परिबर्हम् अर्हितुम् ॥ (९।२)
ahaṃ ca tasmin bhavatābhikāmaye sahopanītaṃ paribarham arhitum ||
तत्र स्वसॄर् मे ननु भर्तृसंमिता मातृष्वसॄः क्लिन्नधियं च मातरम् । (१०।१)
tatra svasṝr me nanu bhartṛsaṃmitā mātṛṣvasṝḥ klinnadhiyaṃ ca mātaram |
द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभिर् उन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ (१०।२)
drakṣye cirotkaṇṭhamanā maharṣibhir unnīyamānaṃ ca mṛḍādhvaradhvajam ||
त्वय्य् एतद् आश्चर्यम् अजात्ममायया विनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् । (११।१)
tvayy etad āścaryam ajātmamāyayā vinirmitaṃ bhāti guṇatrayātmakam |
तथाप्य् अहं योषिद् अतत्त्वविच् च ते दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ (११।२)
tathāpy ahaṃ yoṣid atattvavic ca te dīnā didṛkṣe bhava me bhavakṣitim ||
पश्य प्रयान्तीर् अभवान्ययोषितो ऽप्य् अलंकृताः कान्तसखा वरूथशः । (१२।१)
paśya prayāntīr abhavānyayoṣito 'py alaṃkṛtāḥ kāntasakhā varūthaśaḥ |
यासां व्रजद्भिः शितिकण्ठ मण्डितं नभो विमानैः कलहंसपाण्डुभिः ॥ (१२।२)
yāsāṃ vrajadbhiḥ śitikaṇṭha maṇḍitaṃ nabho vimānaiḥ kalahaṃsapāṇḍubhiḥ ||
कथं सुतायाः पितृगेहकौतुकं निशम्य देहः सुरवर्य नेङ्गते । (१३।१)
kathaṃ sutāyāḥ pitṛgehakautukaṃ niśamya dehaḥ suravarya neṅgate |
अनाहुता अप्य् अभियन्ति सौहृदं भर्तुर् गुरोर् देहकृतश् च केतनम् ॥ (१३।२)
anāhutā apy abhiyanti sauhṛdaṃ bhartur guror dehakṛtaś ca ketanam ||
तन् मे प्रसीदेदम् अमर्त्य वाञ्छितं कर्तुं भवान् कारुणिको बतार्हति । (१४।१)
tan me prasīdedam amartya vāñchitaṃ kartuṃ bhavān kāruṇiko batārhati |
त्वयात्मनो ऽर्धे ऽहम् अदभ्रचक्षुषा निरूपिता मानुगृहाण याचितः ॥ (१४।२)
tvayātmano 'rdhe 'ham adabhracakṣuṣā nirūpitā mānugṛhāṇa yācitaḥ ||
एवं गिरित्रः प्रिययाभिभाषितः प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रियः । (१५।२)
evaṃ giritraḥ priyayābhibhāṣitaḥ pratyabhyadhatta prahasan suhṛtpriyaḥ |
संस्मारितो मर्मभिदः कुवागिषून् यान् आह को विश्वसृजां समक्षतः ॥ (१५।३)
saṃsmārito marmabhidaḥ kuvāgiṣūn yān āha ko viśvasṛjāṃ samakṣataḥ ||
त्वयोदितं शोभनम् एव शोभने अनाहुता अप्य् अभियन्ति बन्धुषु । (१६।२)
tvayoditaṃ śobhanam eva śobhane anāhutā apy abhiyanti bandhuṣu |
ते यद्य् अनुत्पादितदोषदृष्टयो बलीयसानात्म्यमदेन मन्युना ॥ (१६।३)
te yady anutpāditadoṣadṛṣṭayo balīyasānātmyamadena manyunā ||
विद्यातपोवित्तवपुर्वयःकुलैः सतां गुणैः षड्भिर् असत्तमेतरैः । (१७।१)
vidyātapovittavapurvayaḥkulaiḥ satāṃ guṇaiḥ ṣaḍbhir asattametaraiḥ |
स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृशः स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ (१७।२)
smṛtau hatāyāṃ bhṛtamānadurdṛśaḥ stabdhā na paśyanti hi dhāma bhūyasām ||
नैतादृशानां स्वजनव्यपेक्षया गृहान् प्रतीयाद् अनवस्थितात्मनाम् । (१८।१)
naitādṛśānāṃ svajanavyapekṣayā gṛhān pratīyād anavasthitātmanām |
ये ऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते आरोपितभ्रूभिर् अमर्षणाक्षिभिः ॥ (१८।२)
ye 'bhyāgatān vakradhiyābhicakṣate āropitabhrūbhir amarṣaṇākṣibhiḥ ||
तथारिभिर् न व्यथते शिलीमुखैः शेते ऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता । (१९।१)
tathāribhir na vyathate śilīmukhaiḥ śete 'rditāṅgo hṛdayena dūyatā |
स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभिर् दिवानिशं तप्यति मर्मताडितः ॥ (१९।२)
svānāṃ yathā vakradhiyāṃ duruktibhir divāniśaṃ tapyati marmatāḍitaḥ ||
व्यक्तं त्वम् उत्कृष्टगतेः प्रजापतेः प्रियात्मजानाम् असि सुभ्रु मे मता । (२०।१)
vyaktaṃ tvam utkṛṣṭagateḥ prajāpateḥ priyātmajānām asi subhru me matā |
तथापि मानं न पितुः प्रपत्स्यसे मदाश्रयात् कः परितप्यते यतः ॥ (२०।२)
tathāpi mānaṃ na pituḥ prapatsyase madāśrayāt kaḥ paritapyate yataḥ ||
पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रियः समृद्धिभिः पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् । (२१।१)
pāpacyamānena hṛdāturendriyaḥ samṛddhibhiḥ pūruṣabuddhisākṣiṇām |
अकल्प एषाम् अधिरोढुम् अञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ (२१।२)
akalpa eṣām adhiroḍhum añjasā paraṃ padaṃ dveṣṭi yathāsurā harim ||
प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथः सुमध्यमे । (२२।१)
pratyudgamapraśrayaṇābhivādanaṃ vidhīyate sādhu mithaḥ sumadhyame |
प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥ (२२।२)
prājñaiḥ parasmai puruṣāya cetasā guhāśayāyaiva na dehamānine ||
सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यद् ईयते तत्र पुमान् अपावृतः । (२३।१)
sattvaṃ viśuddhaṃ vasudevaśabditaṃ yad īyate tatra pumān apāvṛtaḥ |
सत्त्वे च तस्मिन् भगवान् वासुदेवो ह्य् अधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ (२३।२)
sattve ca tasmin bhagavān vāsudevo hy adhokṣajo me namasā vidhīyate ||
तत् ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद् दक्षो मम द्विट् तदनुव्रताश् च ये । (२४।१)
tat te nirīkṣyo na pitāpi dehakṛd dakṣo mama dviṭ tadanuvratāś ca ye |
यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु माम् अनागसं दुर्वचसाकरोत् तिरः ॥ (२४।२)
yo viśvasṛgyajñagataṃ varoru mām anāgasaṃ durvacasākarot tiraḥ ||
यदि व्रजिष्यस्य् अतिहाय मद्वचो भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति । (२५।१)
yadi vrajiṣyasy atihāya madvaco bhadraṃ bhavatyā na tato bhaviṣyati |
संभावितस्य स्वजनात् पराभवो यदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ (२५।२)
saṃbhāvitasya svajanāt parābhavo yadā sa sadyo maraṇāya kalpate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.