BhāgavPur, 1, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्न् इव ॥ (१।३)
devarṣiḥ prāha viprarṣiṃ vīṇāpāṇiḥ smayann iva ||
कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥ (३।२)
kṛtavān bhārataṃ yastvaṃ sarvārthaparibṛṃhitam ||
जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् । (४।१)
jijñāsitam adhītaṃ ca brahma yat tat sanātanam |
अस्त्येव मे सर्वम् इदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे । (५।२)
astyeva me sarvam idaṃ tvayoktaṃ tathāpi nātmā parituṣyate me |
तन्मूलम् अव्यक्तम् अगाधबोधं पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥ (५।३)
tanmūlam avyaktam agādhabodhaṃ pṛcchāmahe tvātmabhavātmabhūtam ||
स वै भवान् वेद समस्तगुह्यम् उपासितो यत् पुरुषः पुराणः । (६।१)
sa vai bhavān veda samastaguhyam upāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥ |
परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः ॥ (६।२)
parāvareśo manasaiva viśvaṃ sṛjatyavatyatti guṇairasaṅgaḥ ||
त्वं पर्यटन्न् अर्क इव त्रिलोकीम् अन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी । (७।१)
tvaṃ paryaṭann arka iva trilokīm antaścaro vāyurivātmasākṣī |
परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनम् अलं विचक्ष्व ॥ (७।२)
parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṃ vicakṣva ||
येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥ (८।३)
yenaivāsau na tuṣyeta manye taddarśanaṃ khilam ||
न यद् वचश् चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । (१०।१)
na yad vacaś citrapadaṃ hareryaśo jagatpavitraṃ pragṛṇīta karhicit |
तद्वायसं तीर्थम् उशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्य् उशिक्क्षयाः ॥ (१०।२)
tadvāyasaṃ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṃsā niramanty uśikkṣayāḥ ||
तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकम् अबद्धवत्यपि । (११।१)
tadvāgvisargo janatāghaviplavo yasmin pratiślokam abaddhavatyapi |
नामान्यनन्तस्य यशो ऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ (११।२)
nāmānyanantasya yaśo 'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ ||
नैष्कर्म्यम् अप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् । (१२।१)
naiṣkarmyam apyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam |
कुतः पुनः शश्वदभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ (१२।२)
kutaḥ punaḥ śaśvadabhadram īśvare na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam ||
अथो महाभाग भवान् अमोघदृक् शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः । (१३।१)
atho mahābhāga bhavān amoghadṛk śuciśravāḥ satyarato dhṛtavrataḥ |
उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ (१३।२)
urukramasyākhilabandhamuktaye samādhinānusmara tadviceṣṭitam ||
ततो ऽन्यथा किंचन यद्विवक्षतः पृथग् दृशस्तत्कृतरूपनामभिः । (१४।१)
tato 'nyathā kiṃcana yadvivakṣataḥ pṛthag dṛśastatkṛtarūpanāmabhiḥ |
न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मतिर् लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥ (१४।२)
na karhicit kvāpi ca duḥsthitā matir labheta vātāhatanaurivāspadam ||
जुगुप्सितं धर्मकृते ऽनुशासतः स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः । (१५।१)
jugupsitaṃ dharmakṛte 'nuśāsataḥ svabhāvaraktasya mahān vyatikramaḥ |
यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ (१५।२)
yadvākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ ||
विचक्षणो ऽस्यार्हति वेदितुं विभोर् अनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् । (१६।१)
vicakṣaṇo 'syārhati vedituṃ vibhor anantapārasya nivṛttitaḥ sukham |
प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनस् ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः ॥ (१६।२)
pravartamānasya guṇairanātmanas tato bhavān darśaya ceṣṭitaṃ vibhoḥ ||
त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेर् भजन्न् अपक्वो ऽथ पतेत् ततो यदि । (१७।१)
tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujaṃ harer bhajann apakvo 'tha patet tato yadi |
यत्र क्व वाभद्रम् अभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तो ऽभजतां स्वधर्मतः ॥ (१७।२)
yatra kva vābhadram abhūdamuṣya kiṃ ko vārtha āpto 'bhajatāṃ svadharmataḥ ||
तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमताम् उपर्यधः । (१८।१)
tasyaiva hetoḥ prayateta kovido na labhyate yadbhramatām uparyadhaḥ |
तल् लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ (१८।२)
tal labhyate duḥkhavadanyataḥ sukhaṃ kālena sarvatra gabhīraraṃhasā ||
न वै जनो जातु कथंचनाव्रजेन् मुकुन्दसेव्यन्यवद् अङ्ग संसृतिम् । (१९।१)
na vai jano jātu kathaṃcanāvrajen mukundasevyanyavad aṅga saṃsṛtim |
स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रसग्रहो जनः ॥ (१९।२)
smaran mukundāṅghryupagūhanaṃ punar vihātum icchen na rasagraho janaḥ ||
इदं हि विश्वं भगवान् इवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः । (२०।१)
idaṃ hi viśvaṃ bhagavān ivetaro yato jagatsthānanirodhasambhavāḥ |
तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि ते प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम् ॥ (२०।२)
taddhi svayaṃ veda bhavāṃstathāpi te prādeśamātraṃ bhavataḥ pradarśitam ||
त्वम् आत्मनात्मानम् अवेह्य् अमोघदृक् परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् । (२१।१)
tvam ātmanātmānam avehy amoghadṛk parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ kalām |
अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन् महानुभावाभ्युदयो ऽधिगण्यताम् ॥ (२१।२)
ajaṃ prajātaṃ jagataḥ śivāya tan mahānubhāvābhyudayo 'dhigaṇyatām ||
इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः । (२२।१)
idaṃ hi puṃsastapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhidattayoḥ |
अविच्युतो ऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥ (२२।२)
avicyuto 'rthaḥ kavibhirnirūpito yaduttamaślokaguṇānuvarṇanam ||
अहं पुरातीतभवे ऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् । (२३।१)
ahaṃ purātītabhave 'bhavaṃ mune dāsyāstu kasyāścana vedavādinām |
निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥ (२३।२)
nirūpito bālaka eva yogināṃ śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām ||
ते मय्यपेताखिलचापले ऽर्भके दान्ते ऽधृतक्रीडनके ऽनुवर्तिनि । (२४।१)
te mayyapetākhilacāpale 'rbhake dānte 'dhṛtakrīḍanake 'nuvartini |
चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः शुश्रूषमाणे मुनयो ऽल्पभाषिणि ॥ (२४।२)
cakruḥ kṛpāṃ yadyapi tulyadarśanāḥ śuśrūṣamāṇe munayo 'lpabhāṣiṇi ||
उच्छिष्टलेपान् अनुमोदितो द्विजैः सकृत् स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिषः । (२५।१)
ucchiṣṭalepān anumodito dvijaiḥ sakṛt sma bhuñje tadapāstakilbiṣaḥ |
एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसस् तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते ॥ (२५।२)
evaṃ pravṛttasya viśuddhacetasas taddharma evātmaruciḥ prajāyate ||
तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः । (२६।१)
tatrānvahaṃ kṛṣṇakathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ |
ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचिः ॥ (२६।२)
tāḥ śraddhayā me 'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasyaṅga mamābhavadruciḥ ||
तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । (२७।१)
tasmiṃstadā labdharucermahāmate priyaśravasyaskhalitā matirmama |
ययाहम् एतत् सदसत् स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ (२७।२)
yayāham etat sadasat svamāyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare ||
इत्थं शरत्प्रावृषिकाव् ऋतू हरेर् विशृण्वतो मे ऽनुसवं यशो ऽमलम् । (२८।१)
itthaṃ śaratprāvṛṣikāv ṛtū harer viśṛṇvato me 'nusavaṃ yaśo 'malam |
संकीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिर् भक्तिः प्रवृत्तात्मरजस्तमोऽपहा ॥ (२८।२)
saṃkīrtyamānaṃ munibhirmahātmabhir bhaktiḥ pravṛttātmarajastamo'pahā ||
तस्यैवं मे ऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः । (२९।१)
tasyaivaṃ me 'nuraktasya praśritasya hatainasaḥ |
श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ (२९।२)
śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca ||
ज्ञानं गुह्यतमं यत् तत् साक्षाद्भगवतोदितम् । (३०।१)
jñānaṃ guhyatamaṃ yat tat sākṣādbhagavatoditam |
मायानुभावम् अविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ (३१।२)
māyānubhāvam avidaṃ yena gacchanti tatpadam ||
एतत् संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् । (३२।१)
etat saṃsūcitaṃ brahmaṃstāpatrayacikitsitam |
तदेव ह्य् आमयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ (३३।२)
tadeva hy āmayaṃ dravyaṃ na punāti cikitsitam ||
एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः । (३४।१)
evaṃ nṛṇāṃ kriyāyogāḥ sarve saṃsṛtihetavaḥ |
ज्ञानं यत् तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ (३५।२)
jñānaṃ yat tadadhīnaṃ hi bhaktiyogasamanvitam ||
कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् । (३६।१)
kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavacchikṣayāsakṛt |
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च ॥ (३७।२)
pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca ||
इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिम् अमूर्तिकम् । (३८।१)
iti mūrtyabhidhānena mantramūrtim amūrtikam |
यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान् ॥ (३८।२)
yajate yajñapuruṣaṃ sa samyag darśanaḥ pumān ||
इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्न् अवेत्य मदनुष्ठितम् । (३९।१)
imaṃ svanigamaṃ brahmann avetya madanuṣṭhitam |
अदान् मे ज्ञानम् ऐश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः ॥ (३९।२)
adān me jñānam aiśvaryaṃ svasmin bhāvaṃ ca keśavaḥ ||
त्वम् अप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । (४०।१)
tvam apyadabhraśruta viśrutaṃ vibhoḥ samāpyate yena vidāṃ bubhutsitam |
प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां संक्लेशनिर्वाणम् उशन्ति नान्यथा ॥ (४०।२)
prākhyāhi duḥkhairmuhurarditātmanāṃ saṃkleśanirvāṇam uśanti nānyathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.