भागवतपुराणBhāgavatapurāṇa

BhāgavPur, 1, 5

5 of 114 · 84 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सूत उवाच । (१।१)

sūta uvāca

1.2१.२

अथ तं सुखम् आसीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः । (१।२)

atha taṃ sukham āsīna upāsīnaṃ bṛhacchravāḥ |

1.3१.३

देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्न् इव ॥ (१।३)

devarṣiḥ prāha viprarṣiṃ vīṇāpāṇiḥ smayann iva ||

2.1२.१

नारद उवाच । (२।१)

nārada uvāca

2.2२.२

पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिद् आत्मना । (२।२)

pārāśarya mahābhāga bhavataḥ kaccid ātmanā |

2.3२.३

परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ (२।३)

parituṣyati śārīra ātmā mānasa eva vā ||

3.1३.१

जिज्ञासितं सुसम्पन्नम् अपि ते महदद्भुतम् । (३।१)

jijñāsitaṃ susampannam api te mahadadbhutam |

3.2३.२

कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥ (३।२)

kṛtavān bhārataṃ yastvaṃ sarvārthaparibṛṃhitam ||

4.1४.१

जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् । (४।१)

jijñāsitam adhītaṃ ca brahma yat tat sanātanam |

4.2४.२

तथापि शोचस्यात्मानम् अकृतार्थ इव प्रभो ॥ (४।२)

tathāpi śocasyātmānam akṛtārtha iva prabho ||

5.1५.१

व्यास उवाच । (५।१)

vyāsa uvāca

5.2५.२

अस्त्येव मे सर्वम् इदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे । (५।२)

astyeva me sarvam idaṃ tvayoktaṃ tathāpi nātmā parituṣyate me |

5.3५.३

तन्मूलम् अव्यक्तम् अगाधबोधं पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥ (५।३)

tanmūlam avyaktam agādhabodhaṃ pṛcchāmahe tvātmabhavātmabhūtam ||

6.1६.१

स वै भवान् वेद समस्तगुह्यम् उपासितो यत् पुरुषः पुराणः । (६।१)

sa vai bhavān veda samastaguhyam upāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥ |

6.2६.२

परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः ॥ (६।२)

parāvareśo manasaiva viśvaṃ sṛjatyavatyatti guṇairasaṅgaḥ ||

7.1७.१

त्वं पर्यटन्न् अर्क इव त्रिलोकीम् अन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी । (७।१)

tvaṃ paryaṭann arka iva trilokīm antaścaro vāyurivātmasākṣī |

7.2७.२

परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनम् अलं विचक्ष्व ॥ (७।२)

parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṃ vicakṣva ||

8.1८.१

श्रीनारद उवाच । (८।१)

śrīnārada uvāca

8.2८.२

भवतानुदितप्रायं यशो भगवतो ऽमलम् । (८।२)

bhavatānuditaprāyaṃ yaśo bhagavato 'malam |

8.3८.३

येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥ (८।३)

yenaivāsau na tuṣyeta manye taddarśanaṃ khilam ||

9.1९.१

यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः । (९।१)

yathā dharmādayaścārthā munivaryānukīrtitāḥ |

9.2९.२

न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्य् अनुवर्णितः ॥ (९।२)

na tathā vāsudevasya mahimā hy anuvarṇitaḥ ||

10.1१०.१

न यद् वचश् चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । (१०।१)

na yad vacaś citrapadaṃ hareryaśo jagatpavitraṃ pragṛṇīta karhicit |

10.2१०.२

तद्वायसं तीर्थम् उशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्य् उशिक्क्षयाः ॥ (१०।२)

tadvāyasaṃ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṃsā niramanty uśikkṣayāḥ ||

11.1११.१

तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकम् अबद्धवत्यपि । (११।१)

tadvāgvisargo janatāghaviplavo yasmin pratiślokam abaddhavatyapi |

11.2११.२

नामान्यनन्तस्य यशो ऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ (११।२)

nāmānyanantasya yaśo 'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ ||

12.1१२.१

नैष्कर्म्यम् अप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् । (१२।१)

naiṣkarmyam apyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam |

12.2१२.२

कुतः पुनः शश्वदभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ (१२।२)

kutaḥ punaḥ śaśvadabhadram īśvare na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam ||

13.1१३.१

अथो महाभाग भवान् अमोघदृक् शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः । (१३।१)

atho mahābhāga bhavān amoghadṛk śuciśravāḥ satyarato dhṛtavrataḥ |

13.2१३.२

उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ (१३।२)

urukramasyākhilabandhamuktaye samādhinānusmara tadviceṣṭitam ||

14.1१४.१

ततो ऽन्यथा किंचन यद्विवक्षतः पृथग् दृशस्तत्कृतरूपनामभिः । (१४।१)

tato 'nyathā kiṃcana yadvivakṣataḥ pṛthag dṛśastatkṛtarūpanāmabhiḥ |

14.2१४.२

न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मतिर् लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥ (१४।२)

na karhicit kvāpi ca duḥsthitā matir labheta vātāhatanaurivāspadam ||

15.1१५.१

जुगुप्सितं धर्मकृते ऽनुशासतः स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः । (१५।१)

jugupsitaṃ dharmakṛte 'nuśāsataḥ svabhāvaraktasya mahān vyatikramaḥ |

15.2१५.२

यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ (१५।२)

yadvākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ ||

16.1१६.१

विचक्षणो ऽस्यार्हति वेदितुं विभोर् अनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् । (१६।१)

vicakṣaṇo 'syārhati vedituṃ vibhor anantapārasya nivṛttitaḥ sukham |

16.2१६.२

प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनस् ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः ॥ (१६।२)

pravartamānasya guṇairanātmanas tato bhavān darśaya ceṣṭitaṃ vibhoḥ ||

17.1१७.१

त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेर् भजन्न् अपक्वो ऽथ पतेत् ततो यदि । (१७।१)

tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujaṃ harer bhajann apakvo 'tha patet tato yadi |

17.2१७.२

यत्र क्व वाभद्रम् अभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तो ऽभजतां स्वधर्मतः ॥ (१७।२)

yatra kva vābhadram abhūdamuṣya kiṃ ko vārtha āpto 'bhajatāṃ svadharmataḥ ||

18.1१८.१

तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमताम् उपर्यधः । (१८।१)

tasyaiva hetoḥ prayateta kovido na labhyate yadbhramatām uparyadhaḥ |

18.2१८.२

तल् लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ (१८।२)

tal labhyate duḥkhavadanyataḥ sukhaṃ kālena sarvatra gabhīraraṃhasā ||

19.1१९.१

न वै जनो जातु कथंचनाव्रजेन् मुकुन्दसेव्यन्यवद् अङ्ग संसृतिम् । (१९।१)

na vai jano jātu kathaṃcanāvrajen mukundasevyanyavad aṅga saṃsṛtim |

19.2१९.२

स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रसग्रहो जनः ॥ (१९।२)

smaran mukundāṅghryupagūhanaṃ punar vihātum icchen na rasagraho janaḥ ||

20.1२०.१

इदं हि विश्वं भगवान् इवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः । (२०।१)

idaṃ hi viśvaṃ bhagavān ivetaro yato jagatsthānanirodhasambhavāḥ |

20.2२०.२

तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि ते प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम् ॥ (२०।२)

taddhi svayaṃ veda bhavāṃstathāpi te prādeśamātraṃ bhavataḥ pradarśitam ||

21.1२१.१

त्वम् आत्मनात्मानम् अवेह्य् अमोघदृक् परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् । (२१।१)

tvam ātmanātmānam avehy amoghadṛk parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ kalām |

21.2२१.२

अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन् महानुभावाभ्युदयो ऽधिगण्यताम् ॥ (२१।२)

ajaṃ prajātaṃ jagataḥ śivāya tan mahānubhāvābhyudayo 'dhigaṇyatām ||

22.1२२.१

इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः । (२२।१)

idaṃ hi puṃsastapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhidattayoḥ |

22.2२२.२

अविच्युतो ऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥ (२२।२)

avicyuto 'rthaḥ kavibhirnirūpito yaduttamaślokaguṇānuvarṇanam ||

23.1२३.१

अहं पुरातीतभवे ऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् । (२३।१)

ahaṃ purātītabhave 'bhavaṃ mune dāsyāstu kasyāścana vedavādinām |

23.2२३.२

निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥ (२३।२)

nirūpito bālaka eva yogināṃ śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām ||

24.1२४.१

ते मय्यपेताखिलचापले ऽर्भके दान्ते ऽधृतक्रीडनके ऽनुवर्तिनि । (२४।१)

te mayyapetākhilacāpale 'rbhake dānte 'dhṛtakrīḍanake 'nuvartini |

24.2२४.२

चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः शुश्रूषमाणे मुनयो ऽल्पभाषिणि ॥ (२४।२)

cakruḥ kṛpāṃ yadyapi tulyadarśanāḥ śuśrūṣamāṇe munayo 'lpabhāṣiṇi ||

25.1२५.१

उच्छिष्टलेपान् अनुमोदितो द्विजैः सकृत् स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिषः । (२५।१)

ucchiṣṭalepān anumodito dvijaiḥ sakṛt sma bhuñje tadapāstakilbiṣaḥ |

25.2२५.२

एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसस् तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते ॥ (२५।२)

evaṃ pravṛttasya viśuddhacetasas taddharma evātmaruciḥ prajāyate ||

26.1२६.१

तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः । (२६।१)

tatrānvahaṃ kṛṣṇakathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ |

26.2२६.२

ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचिः ॥ (२६।२)

tāḥ śraddhayā me 'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasyaṅga mamābhavadruciḥ ||

27.1२७.१

तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । (२७।१)

tasmiṃstadā labdharucermahāmate priyaśravasyaskhalitā matirmama |

27.2२७.२

ययाहम् एतत् सदसत् स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ (२७।२)

yayāham etat sadasat svamāyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare ||

28.1२८.१

इत्थं शरत्प्रावृषिकाव् ऋतू हरेर् विशृण्वतो मे ऽनुसवं यशो ऽमलम् । (२८।१)

itthaṃ śaratprāvṛṣikāv ṛtū harer viśṛṇvato me 'nusavaṃ yaśo 'malam |

28.2२८.२

संकीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिर् भक्तिः प्रवृत्तात्मरजस्तमोऽपहा ॥ (२८।२)

saṃkīrtyamānaṃ munibhirmahātmabhir bhaktiḥ pravṛttātmarajastamo'pahā ||

29.1२९.१

तस्यैवं मे ऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः । (२९।१)

tasyaivaṃ me 'nuraktasya praśritasya hatainasaḥ |

29.2२९.२

श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ (२९।२)

śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca ||

30.1३०.१

ज्ञानं गुह्यतमं यत् तत् साक्षाद्भगवतोदितम् । (३०।१)

jñānaṃ guhyatamaṃ yat tat sākṣādbhagavatoditam |

30.2३०.२

अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥ (३०।२)

anvavocan gamiṣyantaḥ kṛpayā dīnavatsalāḥ ||

31.1३१.१

येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः । (३१।१)

yenaivāhaṃ bhagavato vāsudevasya vedhasaḥ |

31.2३१.२

मायानुभावम् अविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ (३१।२)

māyānubhāvam avidaṃ yena gacchanti tatpadam ||

32.1३२.१

एतत् संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् । (३२।१)

etat saṃsūcitaṃ brahmaṃstāpatrayacikitsitam |

32.2३२.२

यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥ (३२।२)

yadīśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam ||

33.1३३.१

आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत । (३३।१)

āmayo yaśca bhūtānāṃ jāyate yena suvrata |

33.2३३.२

तदेव ह्य् आमयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ (३३।२)

tadeva hy āmayaṃ dravyaṃ na punāti cikitsitam ||

34.1३४.१

एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः । (३४।१)

evaṃ nṛṇāṃ kriyāyogāḥ sarve saṃsṛtihetavaḥ |

34.2३४.२

त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥ (३४।२)

ta evātmavināśāya kalpante kalpitāḥ pare ||

35.1३५.१

यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् । (३५।१)

yadatra kriyate karma bhagavatparitoṣaṇam |

35.2३५.२

ज्ञानं यत् तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ (३५।२)

jñānaṃ yat tadadhīnaṃ hi bhaktiyogasamanvitam ||

36.1३६.१

कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् । (३६।१)

kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavacchikṣayāsakṛt |

36.2३६.२

गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥ (३६।२)

gṛṇanti guṇanāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca ||

37.1३७.१

ॐ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । (३७।१)

oṃ namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya dhīmahi |

37.2३७.२

प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च ॥ (३७।२)

pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca ||

38.1३८.१

इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिम् अमूर्तिकम् । (३८।१)

iti mūrtyabhidhānena mantramūrtim amūrtikam |

38.2३८.२

यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान् ॥ (३८।२)

yajate yajñapuruṣaṃ sa samyag darśanaḥ pumān ||

39.1३९.१

इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्न् अवेत्य मदनुष्ठितम् । (३९।१)

imaṃ svanigamaṃ brahmann avetya madanuṣṭhitam |

39.2३९.२

अदान् मे ज्ञानम् ऐश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः ॥ (३९।२)

adān me jñānam aiśvaryaṃ svasmin bhāvaṃ ca keśavaḥ ||

40.1४०.१

त्वम् अप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । (४०।१)

tvam apyadabhraśruta viśrutaṃ vibhoḥ samāpyate yena vidāṃ bubhutsitam |

40.2४०.२

प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां संक्लेशनिर्वाणम् उशन्ति नान्यथा ॥ (४०।२)

prākhyāhi duḥkhairmuhurarditātmanāṃ saṃkleśanirvāṇam uśanti nānyathā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

BhāgavPur, 1, 5

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit