श्रीभगवान् उवाच । (१।१)

सत्त्वं रजस् तम इति गुणा बुद्धेर् न चात्मनः । (१।२)

सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ (१।३)

सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः । (२।१)

सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते ॥ (२।२)

धर्मो रजस् तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिर् अनुत्तमः । (३।१)

आशु नश्यति तन्मूलो ह्य् अधर्म उभये हते ॥ (३।२)

आगमो ऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च । (४।१)

ध्यानं मन्त्रो ऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः ॥ (४।२)

तत् तत् सात्त्विकम् एवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षते । (५।१)

निन्दन्ति तामसं तत् तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ (५।२)

सात्त्विकान्य् एव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । (६।१)

ततो धर्मस् ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिर् अपोहनम् ॥ (६।२)

वेणुसंघर्षजो वह्निर् दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । (७।१)

एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः ॥ (७।२)

श्रीउद्धव उवाच । (८।१)

विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदम् आपदाम् । (८।२)

तथापि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्वखराजवत् ॥ (८।३)

श्रीभगवान् उवाच । (९।१)

अहम् इत्य् अन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि । (९।२)

उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ॥ (९।३)

रजोयुक्तस्य मनसः संकल्पः सविकल्पकः । (१०।१)

ततः कामो गुणध्यानाद् दुःसहः स्याद्धि दुर्मतेः ॥ (१०।२)

करोति कामवशगः कर्माण्य् अविजितेन्द्रियः । (११।१)

दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ॥ (११।२)

रजस्तमोभ्यां यद् अपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः । (१२।१)

अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर् न सज्जते ॥ (१२।२)

अप्रमत्तो ऽनुयुञ्जीत मनो मय्य् अर्पयञ्छनैः । (१३।१)

अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः ॥ (१३।२)

एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः । (१४।१)

सर्वतो मन आकृष्य मय्य् अद्धावेश्यते यथा ॥ (१४।२)

श्रीउद्धव उवाच । (१५।१)

यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । (१५।२)

योगम् आदिष्टवान् एतद् रूपम् इच्छामि वेदितुम् ॥ (१५।३)

श्रीभगवान् उवाच । (१६।१)

पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः । (१६।२)

पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीम् गतिम् ॥ (१६।३)

सनकादय ऊचुः । (१७।१)

गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश् चेतसि च प्रभो । (१७।२)

कथम् अन्योन्यसंत्यागो मुमुक्षोर् अतितितीर्षोः ॥ (१७।३)

श्रीभगवान् उवाच । (१८।१)

एवं पृष्टो महादेवः स्वयम्भूर् भूतभावनः । (१८।२)

ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ (१८।३)

स माम् अचिन्तयद् देवः प्रश्नपारतितीर्षया । (१९।१)

तस्याहं हंसरूपेण सकाशम् अगमं तदा ॥ (१९।२)

दृष्ट्वा माम् त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । (२०।१)

ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवान् इति ॥ (२०।२)

इत्य् अहं मुनिभिः पृष्टस् तत्त्वजिज्ञासुभिस् तदा । (२१।१)

यद् अवोचम् अहं तेभ्यस् तद् उद्धव निबोध मे ॥ (२१।२)

वस्तुनो यद्य् अनानात्व आत्मनः प्रश्न ईदृशः । (२२।१)

कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर् वा मे क आश्रयः ॥ (२२।२)

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः । (२३।१)

को भवान् इति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्य् अनर्थकः ॥ (२३।२)

मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते ऽन्यैर् अपीन्द्रियैः । (२४।१)

अहम् एव न मत्तो ऽन्यद् इति बुध्यध्वम् अञ्जसा ॥ (२४।२)

गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश् चेतसि च प्रजाः । (२५।१)

जीवस्य देह उभयं गुणाश् चेतो मदात्मनः ॥ (२५।२)

गुणेषु चाविशच् चित्तम् अभीक्ष्णं गुणसेवया । (२६।१)

गुणाश् च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ (२६।२)

जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः । (२७।१)

तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ (२७।२)

यर्हि संसृतिबन्धो ऽयम् आत्मनो गुणवृत्तिदः । (२८।१)

मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस् तद् गुणचेतसाम् ॥ (२८।२)

अहंकारकृतं बन्धम् आत्मनो ऽर्थविपर्ययम् । (२९।१)

विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस् त्यजेत् ॥ (२९।२)

यावन् नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः । (३०।१)

जागर्त्य् अपि स्वपन्न् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ (३०।२)

असत्त्वाद् आत्मनो ऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । (३१।१)

गतयो हेतवश् चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ (३१।२)

यो जागरे बहिर् अनुक्षणधर्मिणो ऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर् हृदि तत्सदृक्षान् । (३२।१)

स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः स्मृत्यन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृग् इन्द्रियेशः ॥ (३२।२)

एवं विमृश्य गुणतो मनसस् त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः । (३३।१)

संछिद्य हार्दम् अनुमानसदुक्तितीक्ष्णज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ (३३।२)

ईक्षेत विभ्रमम् इदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टम् अतिलोलम् अलातचक्रम् । (३४।१)

विज्ञानम् एकम् उरुधेव विभाति माया स्वप्नस् त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः ॥ (३४।२)

दृष्टिम् ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णस् तूष्णीं भवेन् निजसुखानुभवो निरीहः । (३५।१)

संदृश्यते क्व च यदीदम् अवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिर् आनिपातात् ॥ (३५।२)

देहं च नश्वरम् अवस्थितम् उत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् । (३६।१)

दैवाद् अपेतम् अथ दैववशाद् उपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ (३६।२)

देहो ऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । (३७।१)

तं सप्रपञ्चम् अधिरूढसमाधियोगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ (३७।२)

मयैतद् उक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् सांख्ययोगयोः । (३८।१)

जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ (३८।२)

अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः । (३९।१)

परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर् दमस्य च ॥ (३९।२)

मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । (४०।१)

सुहृदं प्रियम् आत्मानं साम्यासङ्गादयो ऽगुणाः ॥ (४०।२)

इति मे छिन्नसंदेहा मुनयः सनकादयः । (४१।१)

सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः ॥ (४१।२)

तैर् अहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः । (४२।१)

प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ (४२।२)