मैत्रेय उवाच । (१।१)

इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः । (१।२)

महिमा वेदगर्भो ऽथ यथास्राक्षीन् निबोध मे ॥ (१।३)

ससर्जाग्रे ऽन्धतामिस्रम् अथ तामिस्रम् आदिकृत् । (२।१)

महामोहं च मोहं च तमश् चाज्ञानवृत्तयः ॥ (२।२)

दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्व् अमन्यत । (३।१)

भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततो ऽसृजत् ॥ (३।२)

सनकं च सनन्दं च सनातनम् अथात्मभूः । (४।१)

सनत्कुमारं च मुनीन् निष्क्रियान् ऊर्ध्वरेतसः ॥ (४।२)

तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः । (५।१)

तन् नैच्छन् मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः ॥ (५।२)

सो ऽवध्यातः सुतैर् एवं प्रत्याख्यातानुशासनैः । (६।१)

क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुम् उपचक्रमे ॥ (६।२)

धिया निगृह्यमाणो ऽपि भ्रुवोर् मध्यात् प्रजापतेः । (७।१)

सद्यो ऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः ॥ (७।२)

स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भवः । (८।१)

नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो ॥ (८।२)

इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् । (९।१)

अभ्यधाद् भद्रया वाचा मा रोदीस् तत् करोमि ते ॥ (९।२)

यद् अरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः । (१०।१)

ततस् त्वाम् अभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः ॥ (१०।२)

हृद् इन्द्रियाण्य् असुर् व्योम वायुर् अग्निर् जलं मही । (११।१)

सूर्यश् चन्द्रस् तपश् चैव स्थानान्य् अग्रे कृतानि ते ॥ (११।२)

मन्युर् मनुर् महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वजः । (१२।१)

उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः ॥ (१२।२)

धीर् धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिर् इलाम्बिका । (१३।१)

इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः ॥ (१३।२)

गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः । (१४।१)

एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानाम् असि यत् पतिः ॥ (१४।२)

इत्य् आदिष्टः स्वगुरुणा भगवान् नीललोहितः । (१५।१)

सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाः प्रजाः ॥ (१५।२)

रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । (१६।१)

निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिर् अशङ्कत ॥ (१६।२)

अलं प्रजाभिः सृष्टाभिर् ईदृशीभिः सुरोत्तम । (१७।१)

मया सह दहन्तीभिर् दिशश् चक्षुर्भिर् उल्बणैः ॥ (१७।२)

तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । (१८।१)

तपसैव यथा पूर्वं स्रष्टा विश्वम् इदं भवान् ॥ (१८।२)

तपसैव परं ज्योतिर् भगवन्तम् अधोक्षजम् । (१९।१)

सर्वभूतगुहावासम् अञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ (१९।२)

मैत्रेय उवाच । (२०।१)

एवम् आत्मभुवादिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् । (२०।२)

बाढम् इत्य् अमुम् आमन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ (२०।३)

अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्ञिरे । (२१।१)

भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसंतानहेतवः ॥ (२१।२)

मरीचिर् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । (२२।१)

भृगुर् वसिष्ठो दक्षश् च दशमस् तत्र नारदः ॥ (२२।२)

उत्सङ्गान् नारदो जज्ञे दक्षो ऽङ्गुष्ठात् स्वयम्भुवः । (२३।१)

प्राणाद् वसिष्ठः संजातो भृगुस् त्वचि करात् क्रतुः ॥ (२३।२)

पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोर् ऋषिः । (२४।१)

अङ्गिरा मुखतो ऽक्ष्णो ऽत्रिर् मरीचिर् मनसो ऽभवत् ॥ (२४।२)

धर्मः स्तनाद् दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् । (२५।१)

अधर्मः पृष्ठतो यस्मान् मृत्युर् लोकभयंकरः ॥ (२५।२)

हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश् चाधरदच्छदात् । (२६।१)

आस्याद् वाक् सिन्धवो मेढ्रान् निरृतिः पायोर् अघाश्रयः ॥ (२६।२)

छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः । (२७।१)

मनसो देहतश् चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ (२७।२)

वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर् हरतीं मनः । (२८।१)

अकामां चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम् ॥ (२८।२)

तम् अधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः । (२९।१)

मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात् प्रत्यबोधयन् ॥ (२९।२)

नैतत् पूर्वैः कृतं त्वद् ये न करिष्यन्ति चापरे । (३०।१)

यस् त्वं दुहितरं गच्छेर् अनिगृह्याङ्गजं प्रभुः ॥ (३०।२)

तेजीयसाम् अपि ह्य् एतन् न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । (३१।१)

यद्वृत्तम् अनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते ॥ (३१।२)

तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । (३२।१)

आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुम् अर्हति ॥ (३२।२)

स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । (३३।१)

प्रजापतिपतिस् तन्वं तत्याज व्रीडितस् तदा । (३३।२)

तां दिशो जगृहुर् घोरां नीहारं यद् विदुस् तमः ॥ (३३।३)

कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुर् वेदा आसंश् चतुर्मुखात् । (३४।१)

कथं स्रक्ष्याम्य् अहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ (३४।२)

चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रम् उपवेदनयैः सह । (३५।१)

धर्मस्य पादाश् चत्वारस् तथैवाश्रमवृत्तयः ॥ (३५।२)

विदुर उवाच । (३६।१)

स वै विश्वसृजाम् ईशो वेदादीन् मुखतो ऽसृजत् । (३६।२)

यद् यद् येनासृजद् देवस् तन् मे ब्रूहि तपोधन ॥ (३६।३)

मैत्रेय उवाच । (३७।१)

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर् मुखैः । (३७।२)

शास्त्रम् इज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात् क्रमात् ॥ (३७।३)

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदम् आत्मनः । (३८।१)

स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर् मुखैः ॥ (३८।२)

इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदम् ईश्वरः । (३९।१)

सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥ (३९।२)

षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात् पुरीष्यग्निष्टुताव् अथ । (४०।१)

आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ (४०।२)

विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च । (४१।१)

आश्रमांश् च यथासंख्यम् असृजत् सह वृत्तिभिः ॥ (४१।२)

सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत् तथा । (४२।१)

वार्त्ता संचयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ (४२।२)

वैखानसा वालखिल्यौदुम्बराः फेनपा वने । (४३।१)

न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ (४३।२)

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस् तथैव च । (४४।१)

एवं व्याहृतयश् चासन् प्रणवो ह्य् अस्य दह्रतः ॥ (४४।२)

तस्योष्णिग् आसील् लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः । (४५।१)

त्रिष्टुम् मांसात् स्नुतो ऽनुष्टुब् जगत्य् अस्थ्नः प्रजापतेः ॥ (४५।२)

मज्जायाः पङ्क्तिर् उत्पन्ना बृहती प्राणतो ऽभवत् । (४६।१)

स्पर्शस् तस्याभवज् जीवः स्वरो देह उदाहृतः ॥ (४६।२)

ऊष्माणम् इन्द्रियाण्य् आहुर् अन्तःस्था बलम् आत्मनः । (४७।१)

स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ॥ (४७।२)

शब्दब्रह्मात्मनस् तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः । (४८।१)

ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः ॥ (४८।२)

ततो ऽपराम् उपादाय स सर्गाय मनो दधे । (४९।१)

ऋषीणां भूरिवीर्याणाम् अपि सर्गम् अविस्तृतम् ॥ (४९।२)

ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश् चिन्तयामास कौरव । (५०।१)

अहो अद्भुतम् एतन् मे व्यापृतस्यापि नित्यदा ॥ (५०।२)

न ह्य् एधन्ते प्रजा नूनं दैवम् अत्र विघातकम् । (५१।१)

एवं युक्तकृतस् तस्य दैवं चावेक्षतस् तदा ॥ (५१।२)

कस्य रूपम् अभूद् द्वेधा यत् कायम् अभिचक्षते । (५२।१)

ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ (५२।२)

यस् तु तत्र पुमान् सो ऽभून् मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् । (५३।१)

स्त्री यासीच् छतरूपाख्या महिष्य् अस्य महात्मनः ॥ (५३।२)

तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्य् एधांबभूविरे । (५४।१)

स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्य् अजीजनत् ॥ (५४।२)

प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश् च भारत । (५५।१)

आकूतिर् देवहूतिश् च प्रसूतिर् इति सत्तम ॥ (५५।२)

आकूतिं रुचये प्रादात् कर्दमाय तु मध्यमाम् । (५६।१)

दक्षायादात् प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ (५६।२)