BhāgavPur, 11, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
अवात्सीन् नारदो ऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः ॥ (१।३)
avātsīn nārado 'bhīkṣṇaṃ kṛṣṇopāsanalālasaḥ ||
को नु राजन्न् इन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । (२।१)
ko nu rājann indriyavān mukundacaraṇāmbujam |
न भजेत् सर्वतोमृत्युर् उपास्यम् अमरोत्तमैः ॥ (२।२)
na bhajet sarvatomṛtyur upāsyam amarottamaiḥ ||
अर्चितं सुखम् आसीनम् अभिवाद्येदम् अब्रवीत् ॥ (३।२)
arcitaṃ sukham āsīnam abhivādyedam abravīt ||
कृपणानां यथा पित्रोर् उत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ (४।३)
kṛpaṇānāṃ yathā pitror uttamaślokavartmanām ||
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशाम् अच्युतात्मनाम् ॥ (५।२)
sukhāyaiva hi sādhūnāṃ tvādṛśām acyutātmanām ||
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । (६।१)
bhajanti ye yathā devān devā api tathaiva tān |
ब्रह्मंस् तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस् तव । (७।१)
brahmaṃs tathāpi pṛcchāmo dharmān bhāgavatāṃs tava |
यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात् ॥ (७।२)
yān śrutvā śraddhayā martyo mucyate sarvato bhayāt ||
अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । (८।१)
ahaṃ kila purānantaṃ prajārtho bhuvi muktidam |
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर् विश्वतोभयात् । (९।१)
yathā vicitravyasanād bhavadbhir viśvatobhayāt |
मुच्येम ह्य् अञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥ (९।२)
mucyema hy añjasaivāddhā tathā naḥ śādhi suvrata ||
प्रीतस् तम् आह देवर्षिर् हरेः संस्मारितो गुणैः ॥ (१०।३)
prītas tam āha devarṣir hareḥ saṃsmārito guṇaiḥ ||
यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस् त्वं विश्वभावनान् ॥ (११।३)
yat pṛcchase bhāgavatān dharmāṃs tvaṃ viśvabhāvanān ||
सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहो ऽपि हि ॥ (१२।२)
sadyaḥ punāti saddharmo devaviśvadruho 'pi hi ||
प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः । (१५।१)
priyavrato nāma suto manoḥ svāyambhuvasya yaḥ |
तस्याग्नीध्रस् ततो नाभिर् ऋषभस् तत्सुतः स्मृतः ॥ (१५।२)
tasyāgnīdhras tato nābhir ṛṣabhas tatsutaḥ smṛtaḥ ||
तम् आहुर् वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । (१६।१)
tam āhur vāsudevāṃśaṃ mokṣadharmavivakṣayā |
अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ (१६।२)
avatīrṇaṃ sutaśataṃ tasyāsīd brahmapāragam ||
विख्यातं वर्षम् एतद् यन् नाम्ना भारतम् अद्भुतम् ॥ (१७।२)
vikhyātaṃ varṣam etad yan nāmnā bhāratam adbhutam ||
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस् तपसा हरिम् । (१८।१)
sa bhuktabhogāṃ tyaktvemāṃ nirgatas tapasā harim |
उपासीनस् तत्पदवीं लेभे वै जनृनभिस् त्रिभिः ॥ (१८।२)
upāsīnas tatpadavīṃ lebhe vai janṛnabhis tribhiḥ ||
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्य् अर्थशंसिनः । (२०।१)
navābhavan mahābhāgā munayo hy arthaśaṃsinaḥ |
कविर् हविर् अन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः । (२१।१)
kavir havir antarīkṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ |
आविर्होत्रो ऽथ द्रुमिलश् चमसः करभाजनः ॥ (२१।२)
āvirhotro 'tha drumilaś camasaḥ karabhājanaḥ ||
आत्मनो ऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ (२२।२)
ātmano 'vyatirekeṇa paśyanto vyacaran mahīm ||
अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्यगन्धर्वयक्षनरकिंनरनागलोकान् । (२३।१)
avyāhateṣṭagatayaḥ surasiddhasādhyagandharvayakṣanarakiṃnaranāgalokān |
मुक्ताश् चरन्ति मुनिचारणभूतनाथविद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ (२३।२)
muktāś caranti municāraṇabhūtanāthavidyādharadvijagavāṃ bhuvanāni kāmam ||
त एकदा निमेः सत्त्रम् उपजग्मुर् यदृच्छया । (२४।१)
ta ekadā nimeḥ sattram upajagmur yadṛcchayā |
तान् दृष्ट्वा सूर्यसंकाशान् महाभागवतान् नृप । (२५।१)
tān dṛṣṭvā sūryasaṃkāśān mahābhāgavatān nṛpa |
यजमानो ऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥ (२५।२)
yajamāno 'gnayo viprāḥ sarva evopatasthire ||
प्रीतः संपूजयांचक्रे आसनस्थान् यथार्हतः ॥ (२६।२)
prītaḥ saṃpūjayāṃcakre āsanasthān yathārhataḥ ||
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । (२७।१)
tān rocamānān svarucā brahmaputropamān nava |
मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विषः । (२८।२)
manye bhagavataḥ sākṣāt pārṣadān vo madhudviṣaḥ |
विष्णोर् भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ (२८।३)
viṣṇor bhūtāni lokānāṃ pāvanāya caranti hi ||
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः । (२९।१)
durlabho mānuṣo deho dehināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ |
तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ (२९।२)
tatrāpi durlabhaṃ manye vaikuṇṭhapriyadarśanam ||
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतो ऽनघाः । (३०।१)
ata ātyantikaṃ kṣemaṃ pṛcchāmo bhavato 'naghāḥ |
संसारे ऽस्मिन् क्षणार्धो ऽपि सत्सङ्गः शेवधिर् नृणाम् ॥ (३०।२)
saṃsāre 'smin kṣaṇārdho 'pi satsaṅgaḥ śevadhir nṛṇām ||
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् । (३१।१)
dharmān bhāgavatān brūta yadi naḥ śrutaye kṣamam |
यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्य् आत्मानम् अप्य् अजः ॥ (३१।२)
yaiḥ prasannaḥ prapannāya dāsyaty ātmānam apy ajaḥ ||
प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ (३२।३)
pratipūjyābruvan prītyā sasadasyartvijaṃ nṛpam ||
मन्ये ऽकुतश्चिद्भयम् अच्युतस्य पादाम्बुजोपासनम् अत्र नित्यम् । (३३।२)
manye 'kutaścidbhayam acyutasya pādāmbujopāsanam atra nityam |
उद्विग्नबुद्धेर् असदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ (३३।३)
udvignabuddher asadātmabhāvād viśvātmanā yatra nivartate bhīḥ ||
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्य् आत्मलब्धये । (३४।१)
ye vai bhagavatā proktā upāyā hy ātmalabdhaye |
अञ्जः पुंसाम् अविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ (३४।२)
añjaḥ puṃsām aviduṣāṃ viddhi bhāgavatān hi tān ||
यान् आस्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । (३५।१)
yān āsthāya naro rājan na pramādyeta karhicit |
धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन् न पतेद् इह ॥ (३५।२)
dhāvan nimīlya vā netre na skhalen na pated iha ||
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर् वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । (३६।१)
kāyena vācā manasendriyair vā buddhyātmanā vānusṛtasvabhāvāt |
करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत् तत् ॥ (३६।२)
karoti yad yat sakalaṃ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayet tat ||
भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्याद् ईशाद् अपेतस्य विपर्ययो ऽस्मृतिः । (३७।१)
bhayaṃ dvitīyābhiniveśataḥ syād īśād apetasya viparyayo 'smṛtiḥ |
तन्माययातो बुध आभजेत् तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ (३७।२)
tanmāyayāto budha ābhajet taṃ bhaktyaikayeśaṃ gurudevatātmā ||
अविद्यमानो ऽप्य् अवभाति हि द्वयो ध्यातुर् धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । (३८।१)
avidyamāno 'py avabhāti hi dvayo dhyātur dhiyā svapnamanorathau yathā |
तत् कर्मसंकल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्याद् अभयं ततः स्यात् ॥ (३८।२)
tat karmasaṃkalpavikalpakaṃ mano budho nirundhyād abhayaṃ tataḥ syāt ||
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणेर् जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । (३९।१)
śṛṇvan subhadrāṇi rathāṅgapāṇer janmāni karmāṇi ca yāni loke |
गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेद् असङ्गः ॥ (३९।२)
gītāni nāmāni tadarthakāni gāyan vilajjo vicared asaṅgaḥ ||
एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः । (४०।१)
evaṃvrataḥ svapriyanāmakīrtyā jātānurāgo drutacitta uccaiḥ |
हसत्य् अथो रोदिति रौति गायत्य् उन्मादवन् नृत्यति लोकबाह्यः ॥ (४०।२)
hasaty atho roditi rauti gāyaty unmādavan nṛtyati lokabāhyaḥ ||
खं वायुम् अग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । (४१।१)
khaṃ vāyum agniṃ salilaṃ mahīṃ ca jyotīṃṣi sattvāni diśo drumādīn |
सरित्समुद्रांश् च हरेः शरीरं यत् किं च भूतं प्रणमेद् अनन्यः ॥ (४१।२)
saritsamudrāṃś ca hareḥ śarīraṃ yat kiṃ ca bhūtaṃ praṇamed ananyaḥ ||
भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिर् अन्यत्र चैष त्रिक एककालः । (४२।१)
bhaktiḥ pareśānubhavo viraktir anyatra caiṣa trika ekakālaḥ |
प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युस् तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायो ऽनुघासम् ॥ (४२।२)
prapadyamānasya yathāśnataḥ syus tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo 'nughāsam ||
इत्य् अच्युताङ्घ्रिं भजतो ऽनुवृत्त्या भक्तिर् विरक्तिर् भगवत्प्रबोधः । (४३।१)
ity acyutāṅghriṃ bhajato 'nuvṛttyā bhaktir viraktir bhagavatprabodhaḥ |
भवन्ति वै भागवतस्य राजंस् ततः परां शान्तिम् उपैति साक्षात् ॥ (४३।२)
bhavanti vai bhāgavatasya rājaṃs tataḥ parāṃ śāntim upaiti sākṣāt ||
अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् । (४४।२)
atha bhāgavataṃ brūta yaddharmo yādṛśo nṛṇām |
यथाचरति यद् ब्रूते यैर् लिङ्गैर् भगवत्प्रियः ॥ (४४।३)
yathācarati yad brūte yair liṅgair bhagavatpriyaḥ ||
सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावम् आत्मनः । (४५।२)
sarvabhūteṣu yaḥ paśyed bhagavadbhāvam ātmanaḥ |
भूतानि भगवत्य् आत्मन्य् एष भागवतोत्तमः ॥ (४५।३)
bhūtāni bhagavaty ātmany eṣa bhāgavatottamaḥ ||
प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ (४६।२)
premamaitrīkṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ ||
न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ (४७।२)
na tadbhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ ||
गृहीत्वापीन्द्रियैर् अर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति । (४८।१)
gṛhītvāpīndriyair arthān yo na dveṣṭi na hṛṣyati |
विष्णोर् मायाम् इदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥ (४८।२)
viṣṇor māyām idaṃ paśyan sa vai bhāgavatottamaḥ ||
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रैः । (४९।१)
dehendriyaprāṇamanodhiyāṃ yo janmāpyayakṣudbhayatarṣakṛcchraiḥ |
संसारधर्मैर् अविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर् भागवतप्रधानः ॥ (४९।२)
saṃsāradharmair avimuhyamānaḥ smṛtyā harer bhāgavatapradhānaḥ ||
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः । (५१।१)
na yasya janmakarmabhyāṃ na varṇāśramajātibhiḥ |
सज्जते ऽस्मिन्न् अहम्भावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥ (५१।२)
sajjate 'sminn ahambhāvo dehe vai sa hareḥ priyaḥ ||
न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्व् आत्मनि वा भिदा । (५२।१)
na yasya svaḥ para iti vitteṣv ātmani vā bhidā |
त्रिभुवनविभवहेतवे ऽप्य् अकुण्ठस्मृतिर् अजितात्मसुरादिभिर् विमृग्यात् । (५३।१)
tribhuvanavibhavahetave 'py akuṇṭhasmṛtir ajitātmasurādibhir vimṛgyāt |
न चलति भगवत्पदारविन्दाल् लवनिमिषार्धम् अपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥ (५३।२)
na calati bhagavatpadāravindāl lavanimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ ||
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखानखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । (५४।१)
bhagavata uruvikramāṅghriśākhānakhamaṇicandrikayā nirastatāpe |
हृदि कथम् उपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इवोदिते ऽर्कतापः ॥ (५४।२)
hṛdi katham upasīdatāṃ punaḥ sa prabhavati candra ivodite 'rkatāpaḥ ||
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद्धरिर् अवशाभिहितो ऽप्य् अघौघनाशः । (५५।१)
visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣāddharir avaśābhihito 'py aghaughanāśaḥ |
प्रणयरशनया धृताङ्घ्रिपद्मः स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ (५५।२)
praṇayaraśanayā dhṛtāṅghripadmaḥ sa bhavati bhāgavatapradhāna uktaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.