ब्रह्मोवाच । (१।१)

वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः । (१।२)

हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ (१।३)

सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । (२।१)

अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयोः ॥ (२।२)

रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी । (३।१)

कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रम् आकाशशब्दयोः । (३।२)

तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् ॥ (३।३)

त्वग् अस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि । (४।१)

रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु संभृतः ॥ (४।२)

केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् । (५।१)

बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ॥ (५।२)

विक्रमो भूर्भुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । (६।१)

सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ (६।२)

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः । (७।१)

पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृतेः ॥ (७।२)

पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । (८।१)

हिंसाया निरृतेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृतः ॥ (८।२)

पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः । (९।१)

नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणाम् अस्थिसंहतिः ॥ (९।२)

अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । (१०।१)

उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम् ॥ (१०।२)

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । (११।१)

विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ (११।२)

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयो ऽग्रजाः । (१२।१)

सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः ॥ (१२।२)

गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः । (१३।१)

पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः ॥ (१३।२)

अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः । (१४।१)

ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः ॥ (१४।२)

सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच् च यत् । (१५।१)

तेनेदम् आवृतं विश्वं वितस्तिम् अधितिष्ठति ॥ (१५।२)

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । (१६।१)

एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान् ॥ (१६।२)

सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यम् अन्नं यदत्यगात् । (१७।१)

महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ (१७।२)

पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । (१८।१)

अमृतं क्षेमम् अभयं त्रिमूर्ध्नो ऽधायि मूर्धसु ॥ (१८।२)

पादास्त्रयो बहिश्चासन्न् अप्रजानां य आश्रमाः । (१९।१)

अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधो ऽबृहद्व्रतः ॥ (१९।२)

सृती विचक्रमे विश्वम् साशनानशने उभे । (२०।१)

यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः ॥ (२०।२)

यस्मादण्डं विराड्जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः । (२१।१)

तद्द्रव्यम् अत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवातपन् ॥ (२१।२)

यदास्य नाभ्यान् नलिनादहम् आसं महात्मनः । (२२।१)

नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवान् ऋते ॥ (२२।२)

तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः । (२३।१)

इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वितः ॥ (२३।२)

वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । (२४।१)

ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ (२४।२)

नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । (२५।१)

देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पस्तन्त्रम् एव च ॥ (२५।२)

गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । (२६।१)

पुरुषावयवैरेते सम्भाराः संभृता मया ॥ (२६।२)

इति संभृतसम्भारः पुरुषावयवैरहम् । (२७।१)

तम् एव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजम् ईश्वरम् ॥ (२७।२)

ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । (२८।१)

अयजन् व्यक्तम् अव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः ॥ (२८।२)

ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयो ऽपरे । (२९।१)

पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम् ॥ (२९।२)

नारायणे भगवति तदिदं विश्वम् आहितम् । (३०।१)

गृहीतमायोरुगुणः सर्गादावगुणः स्वतः ॥ (३०।२)

सृजामि तन्नियुक्तो ऽहं हरो हरति तद्वशः । (३१।१)

विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ (३१।२)

इति ते ऽभिहितं तात यथेदम् अनुपृच्छसि । (३२।१)

नान्यद्भगवतः किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ (३२।२)

न भारती मे ऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन् मे मनसो मृषा गतिः । (३३।१)

न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन् मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः ॥ (३३।२)

सो ऽहं समाम्नायमयस्तपोमयः प्रजापतीनाम् अभिवन्दितः पतिः । (३४।१)

आस्थाय योगं निपुणं समाहितस्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः ॥ (३४।२)

नतो ऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । (३५।१)

यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभः स्वान्तम् अथापरे कुतः ॥ (३५।२)

नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदुर् न वामदेवः किम् उतापरे सुराः । (३६।१)

तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ (३६।२)

यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादयः । (३७।१)

न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः ॥ (३७।२)

स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः । (३८।१)

आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ (३८।२)

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यग् अवस्थितम् । (३९।१)

सत्यं पूर्णम् अनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यम् अद्वयम् ॥ (३९।२)

ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । (४०।१)

यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ (४०।२)

आद्यो ऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सदसन्मनश्च । (४१।१)

द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः ॥ (४१।२)

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । (४२।१)

स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपालाः ॥ (४२।२)

गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथाः । (४३।१)

ये वा ऋषीणाम् ऋषभाः पितॄणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः । (४३।२)

अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूतकूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशाः ॥ (४३।३)

यत् किञ्च लोके भगवन् महस्वद् ओजःसहस्वद्बलवत् क्षमावत् । (४४।१)

श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ (४४।२)

प्राधान्यतो यान् ऋष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः । (४५।१)

आपीयतां कर्णकषायशोषान् अनुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ (४५।२)