भागवतपुराणBhāgavatapurāṇa

BhāgavPur, 11, 9

102 of 114 · 69 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

श्रीब्राह्मण उवाच । (१।१)

śrībrāhmaṇa uvāca

1.2१.२

परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत् प्रियतमं नॄणाम् । (१।२)

parigraho hi duḥkhāya yad yat priyatamaṃ nṝṇām |

1.3१.३

अनन्तं सुखम् आप्नोति तद् विद्वान् यस् त्व् अकिञ्चनः ॥ (१।३)

anantaṃ sukham āpnoti tad vidvān yas tv akiñcanaḥ ||

2.1२.१

सामिषं कुररं जघ्नुर् बलिनो ऽन्ये निरामिषाः । (२।१)

sāmiṣaṃ kuraraṃ jaghnur balino 'nye nirāmiṣāḥ |

2.2२.२

तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ (२।२)

tadāmiṣaṃ parityajya sa sukhaṃ samavindata ||

3.1३.१

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । (३।१)

na me mānāpamānau sto na cintā gehaputriṇām |

3.2३.२

आत्मक्रीड आत्मरतिर् विचरामीह बालवत् ॥ (३।२)

ātmakrīḍa ātmaratir vicarāmīha bālavat ||

4.1४.१

द्वाव् एव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । (४।१)

dvāv eva cintayā muktau paramānanda āplutau |

4.2४.२

यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः ॥ (४।२)

yo vimugdho jaḍo bālo yo guṇebhyaḥ paraṃ gataḥ ||

5.1५.१

क्वचित् कुमारी त्व् आत्मानं वृणानान् गृहम् आगतान् । (५।१)

kvacit kumārī tv ātmānaṃ vṛṇānān gṛham āgatān |

5.2५.२

स्वयं तान् अर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ (५।२)

svayaṃ tān arhayāmāsa kvāpi yāteṣu bandhuṣu ||

6.1६.१

तेषाम् अभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । (६।१)

teṣām abhyavahārārthaṃ śālīn rahasi pārthiva |

6.2६.२

अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाश् चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत् ॥ (६।२)

avaghnantyāḥ prakoṣṭhasthāś cakruḥ śaṅkhāḥ svanaṃ mahat ||

7.1७.१

सा तज् जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता ततः । (७।१)

sā taj jugupsitaṃ matvā mahatī vrīḍitā tataḥ |

7.2७.२

बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योर् अशेषयत् ॥ (७।२)

babhañjaikaikaśaḥ śaṅkhān dvau dvau pāṇyor aśeṣayat ||

8.1८.१

उभयोर् अप्य् अभूद् घोषो ह्य् अवघ्नन्त्याः स्वशङ्खयोः । (८।१)

ubhayor apy abhūd ghoṣo hy avaghnantyāḥ svaśaṅkhayoḥ |

8.2८.२

तत्राप्य् एकं निरभिदद् एकस्मान् नाभवद् ध्वनिः ॥ (८।२)

tatrāpy ekaṃ nirabhidad ekasmān nābhavad dhvaniḥ ||

9.1९.१

अन्वशिक्षम् इमं तस्या उपदेशम् अरिंदम । (९।१)

anvaśikṣam imaṃ tasyā upadeśam ariṃdama |

9.2९.२

लोकान् अनुचरन्न् एतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ (९।२)

lokān anucarann etān lokatattvavivitsayā ||

10.1१०.१

वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्त्ता द्वयोर् अपि । (१०।१)

vāse bahūnāṃ kalaho bhaved vārttā dvayor api |

10.2१०.२

एक एव वसेत् तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः ॥ (१०।२)

eka eva vaset tasmāt kumāryā iva kaṅkaṇaḥ ||

11.1११.१

मन एकत्र संयुञ्ज्याज् जितश्वासो जितासनः । (११।१)

mana ekatra saṃyuñjyāj jitaśvāso jitāsanaḥ |

11.2११.२

वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणम् अतन्द्रितः ॥ (११।२)

vairāgyābhyāsayogena dhriyamāṇam atandritaḥ ||

12.1१२.१

यस्मिन् मनो लब्धपदं यद् एतच् छनैः शनैर् मुञ्चति कर्मरेणून् । (१२।१)

yasmin mano labdhapadaṃ yad etac chanaiḥ śanair muñcati karmareṇūn |

12.2१२.२

सत्त्वेन वृद्धेन रजस् तमश् च विधूय निर्वाणम् उपैत्य् अनिन्धनम् ॥ (१२।२)

sattvena vṛddhena rajas tamaś ca vidhūya nirvāṇam upaity anindhanam ||

13.1१३.१

तदैवम् आत्मन्य् अवरुद्धचित्तो न वेद किंचिद् बहिर् अन्तरं वा । (१३।१)

tadaivam ātmany avaruddhacitto na veda kiṃcid bahir antaraṃ vā |

13.2१३.२

यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्तम् इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ (१३।२)

yatheṣukāro nṛpatiṃ vrajantam iṣau gatātmā na dadarśa pārśve ||

14.1१४.१

एकचार्य् अनिकेतः स्याद् अप्रमत्तो गुहाशयः । (१४।१)

ekacāry aniketaḥ syād apramatto guhāśayaḥ |

14.2१४.२

अलक्ष्यमाण आचारैर् मुनिर् एको ऽल्पभाषणः ॥ (१४।२)

alakṣyamāṇa ācārair munir eko 'lpabhāṣaṇaḥ ||

15.1१५.१

गृहारम्भो हि दुःखाय विफलश् चाध्रुवात्मनः । (१५।१)

gṛhārambho hi duḥkhāya viphalaś cādhruvātmanaḥ |

15.2१५.२

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखम् एधते ॥ (१५।२)

sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate ||

16.1१६.१

एको नारायणो देवः पूर्वसृष्टं स्वमायया । (१६।१)

eko nārāyaṇo devaḥ pūrvasṛṣṭaṃ svamāyayā |

16.2१६.२

संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदम् ईश्वरः । (१६।२)

saṃhṛtya kālakalayā kalpānta idam īśvaraḥ |

16.3१६.३

एक एवाद्वितीयो ऽभूद् आत्माधारो ऽखिलाश्रयः ॥ (१६।३)

eka evādvitīyo 'bhūd ātmādhāro 'khilāśrayaḥ ||

17.1१७.१

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । (१७।१)

kālenātmānubhāvena sāmyaṃ nītāsu śaktiṣu |

17.2१७.२

सत्त्वादिष्व् आदिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ (१७।२)

sattvādiṣv ādipuruṣaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ ||

18.1१८.१

परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः । (१८।१)

parāvarāṇāṃ parama āste kaivalyasaṃjñitaḥ |

18.2१८.२

केवलानुभवानन्दसंदोहो निरुपाधिकः ॥ (१८।२)

kevalānubhavānandasaṃdoho nirupādhikaḥ ||

19.1१९.१

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । (१९।१)

kevalātmānubhāvena svamāyāṃ triguṇātmikām |

19.2१९.२

संक्षोभयन् सृजत्य् आदौ तया सूत्रम् अरिंदम ॥ (१९।२)

saṃkṣobhayan sṛjaty ādau tayā sūtram ariṃdama ||

20.1२०.१

ताम् आहुस् त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । (२०।१)

tām āhus triguṇavyaktiṃ sṛjantīṃ viśvatomukham |

20.2२०.२

यस्मिन् प्रोतम् इदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ (२०।२)

yasmin protam idaṃ viśvaṃ yena saṃsarate pumān ||

21.1२१.१

यथोर्णनाभिर् हृदयाद् ऊर्णां संतत्य वक्त्रतः । (२१।१)

yathorṇanābhir hṛdayād ūrṇāṃ saṃtatya vaktrataḥ |

21.2२१.२

तया विहृत्य भूयस् तां ग्रसत्य् एवं महेश्वरः ॥ (२१।२)

tayā vihṛtya bhūyas tāṃ grasaty evaṃ maheśvaraḥ ||

22.1२२.१

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । (२२।१)

yatra yatra mano dehī dhārayet sakalaṃ dhiyā |

22.2२२.२

स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ (२२।२)

snehād dveṣād bhayād vāpi yāti tattatsvarūpatām ||

23.1२३.१

कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः । (२३।१)

kīṭaḥ peśaskṛtaṃ dhyāyan kuḍyāṃ tena praveśitaḥ |

23.2२३.२

याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपम् असंत्यजन् ॥ (२३।२)

yāti tatsātmatāṃ rājan pūrvarūpam asaṃtyajan ||

24.1२४.१

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः । (२४।१)

evaṃ gurubhya etebhya eṣā me śikṣitā matiḥ |

24.2२४.२

स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदतः प्रभो ॥ (२४।२)

svātmopaśikṣitāṃ buddhiṃ śṛṇu me vadataḥ prabho ||

25.1२५.१

देहो गुरुर् मम विरक्तिविवेकहेतुर् बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । (२५।१)

deho gurur mama viraktivivekahetur bibhrat sma sattvanidhanaṃ satatārtyudarkam |

25.2२५.२

तत्त्वान्य् अनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यम् इत्य् अवसितो विचराम्य् असङ्गः ॥ (२५।२)

tattvāny anena vimṛśāmi yathā tathāpi pārakyam ity avasito vicarāmy asaṅgaḥ ||

26.1२६.१

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । (२६।१)

jāyātmajārthapaśubhṛtyagṛhāptavargān puṣṇāti yatpriyacikīrṣayā vitanvan |

26.2२६.२

स्वान्ते सकृच्छ्रम् अवरुद्धधनः स देहः सृष्ट्वास्य बीजम् अवसीदति वृक्षधर्मः ॥ (२६।२)

svānte sakṛcchram avaruddhadhanaḥ sa dehaḥ sṛṣṭvāsya bījam avasīdati vṛkṣadharmaḥ ||

27.1२७.१

जिह्वैकतो ऽमुम् अपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नो ऽन्यतस् त्वग् उदरं श्रवणं कुतश्चित् । (२७।१)

jihvaikato 'mum apakarṣati karhi tarṣā śiśno 'nyatas tvag udaraṃ śravaṇaṃ kutaścit |

27.2२७.२

घ्राणो ऽन्यतश् चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिर् बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ (२७।२)

ghrāṇo 'nyataś capaladṛk kva ca karmaśaktir bahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti ||

28.1२८.१

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्य् अजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । (२८।१)

sṛṣṭvā purāṇi vividhāny ajayātmaśaktyā vṛkṣān sarīsṛpapaśūn khagadandaśūkān |

28.2२८.२

तैस् तैर् अतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदम् आप देवः ॥ (२८।२)

tais tair atuṣṭahṛdayaḥ puruṣaṃ vidhāya brahmāvalokadhiṣaṇaṃ mudam āpa devaḥ ||

29.1२९.१

लब्ध्वा सुदुर्लभम् इदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यम् अर्थदम् अनित्यम् अपीह धीरः । (२९।१)

labdhvā sudurlabham idaṃ bahusambhavānte mānuṣyam arthadam anityam apīha dhīraḥ |

29.2२९.२

तूर्णं यतेत न पतेद् अनुमृत्यु यावन् निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥ (२९।२)

tūrṇaṃ yateta na pated anumṛtyu yāvan niḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt ||

30.1३०.१

एवं संजातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । (३०।१)

evaṃ saṃjātavairāgyo vijñānāloka ātmani |

30.2३०.२

विचरामि महीम् एतां मुक्तसङ्गो ऽनहंकृतः ॥ (३०।२)

vicarāmi mahīm etāṃ muktasaṅgo 'nahaṃkṛtaḥ ||

31.1३१.१

न ह्य् एकस्माद् गुरोर् ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । (३१।१)

na hy ekasmād guror jñānaṃ susthiraṃ syāt supuṣkalam |

31.2३१.२

ब्रह्मैतद् अद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥ (३१।२)

brahmaitad advitīyaṃ vai gīyate bahudharṣibhiḥ ||

32.1३२.१

श्रीभगवान् उवाच । (३२।१)

śrībhagavān uvāca

32.2३२.२

इत्य् उक्त्वा स यदुं विप्रस् तम् आमन्त्र्य गभीरधीः । (३२।२)

ity uktvā sa yaduṃ vipras tam āmantrya gabhīradhīḥ |

32.3३२.३

वन्दितः स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ (३२।३)

vanditaḥ svarcito rājñā yayau prīto yathāgatam ||

33.1३३.१

अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः । (३३।१)

avadhūtavacaḥ śrutvā pūrveṣāṃ naḥ sa pūrvajaḥ |

33.2३३.२

सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह ॥ (३३।२)

sarvasaṅgavinirmuktaḥ samacitto babhūva ha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

BhāgavPur, 11, 9

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit