BhāgavPur, 11, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत् प्रियतमं नॄणाम् । (१।२)
parigraho hi duḥkhāya yad yat priyatamaṃ nṝṇām |
अनन्तं सुखम् आप्नोति तद् विद्वान् यस् त्व् अकिञ्चनः ॥ (१।३)
anantaṃ sukham āpnoti tad vidvān yas tv akiñcanaḥ ||
सामिषं कुररं जघ्नुर् बलिनो ऽन्ये निरामिषाः । (२।१)
sāmiṣaṃ kuraraṃ jaghnur balino 'nye nirāmiṣāḥ |
न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । (३।१)
na me mānāpamānau sto na cintā gehaputriṇām |
द्वाव् एव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । (४।१)
dvāv eva cintayā muktau paramānanda āplutau |
यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः ॥ (४।२)
yo vimugdho jaḍo bālo yo guṇebhyaḥ paraṃ gataḥ ||
क्वचित् कुमारी त्व् आत्मानं वृणानान् गृहम् आगतान् । (५।१)
kvacit kumārī tv ātmānaṃ vṛṇānān gṛham āgatān |
स्वयं तान् अर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ (५।२)
svayaṃ tān arhayāmāsa kvāpi yāteṣu bandhuṣu ||
तेषाम् अभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । (६।१)
teṣām abhyavahārārthaṃ śālīn rahasi pārthiva |
अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाश् चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत् ॥ (६।२)
avaghnantyāḥ prakoṣṭhasthāś cakruḥ śaṅkhāḥ svanaṃ mahat ||
सा तज् जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता ततः । (७।१)
sā taj jugupsitaṃ matvā mahatī vrīḍitā tataḥ |
बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योर् अशेषयत् ॥ (७।२)
babhañjaikaikaśaḥ śaṅkhān dvau dvau pāṇyor aśeṣayat ||
उभयोर् अप्य् अभूद् घोषो ह्य् अवघ्नन्त्याः स्वशङ्खयोः । (८।१)
ubhayor apy abhūd ghoṣo hy avaghnantyāḥ svaśaṅkhayoḥ |
तत्राप्य् एकं निरभिदद् एकस्मान् नाभवद् ध्वनिः ॥ (८।२)
tatrāpy ekaṃ nirabhidad ekasmān nābhavad dhvaniḥ ||
वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्त्ता द्वयोर् अपि । (१०।१)
vāse bahūnāṃ kalaho bhaved vārttā dvayor api |
मन एकत्र संयुञ्ज्याज् जितश्वासो जितासनः । (११।१)
mana ekatra saṃyuñjyāj jitaśvāso jitāsanaḥ |
वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणम् अतन्द्रितः ॥ (११।२)
vairāgyābhyāsayogena dhriyamāṇam atandritaḥ ||
यस्मिन् मनो लब्धपदं यद् एतच् छनैः शनैर् मुञ्चति कर्मरेणून् । (१२।१)
yasmin mano labdhapadaṃ yad etac chanaiḥ śanair muñcati karmareṇūn |
सत्त्वेन वृद्धेन रजस् तमश् च विधूय निर्वाणम् उपैत्य् अनिन्धनम् ॥ (१२।२)
sattvena vṛddhena rajas tamaś ca vidhūya nirvāṇam upaity anindhanam ||
तदैवम् आत्मन्य् अवरुद्धचित्तो न वेद किंचिद् बहिर् अन्तरं वा । (१३।१)
tadaivam ātmany avaruddhacitto na veda kiṃcid bahir antaraṃ vā |
यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्तम् इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ (१३।२)
yatheṣukāro nṛpatiṃ vrajantam iṣau gatātmā na dadarśa pārśve ||
एकचार्य् अनिकेतः स्याद् अप्रमत्तो गुहाशयः । (१४।१)
ekacāry aniketaḥ syād apramatto guhāśayaḥ |
अलक्ष्यमाण आचारैर् मुनिर् एको ऽल्पभाषणः ॥ (१४।२)
alakṣyamāṇa ācārair munir eko 'lpabhāṣaṇaḥ ||
गृहारम्भो हि दुःखाय विफलश् चाध्रुवात्मनः । (१५।१)
gṛhārambho hi duḥkhāya viphalaś cādhruvātmanaḥ |
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखम् एधते ॥ (१५।२)
sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate ||
एक एवाद्वितीयो ऽभूद् आत्माधारो ऽखिलाश्रयः ॥ (१६।३)
eka evādvitīyo 'bhūd ātmādhāro 'khilāśrayaḥ ||
सत्त्वादिष्व् आदिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ (१७।२)
sattvādiṣv ādipuruṣaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ ||
केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । (१९।१)
kevalātmānubhāvena svamāyāṃ triguṇātmikām |
संक्षोभयन् सृजत्य् आदौ तया सूत्रम् अरिंदम ॥ (१९।२)
saṃkṣobhayan sṛjaty ādau tayā sūtram ariṃdama ||
ताम् आहुस् त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । (२०।१)
tām āhus triguṇavyaktiṃ sṛjantīṃ viśvatomukham |
यस्मिन् प्रोतम् इदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ (२०।२)
yasmin protam idaṃ viśvaṃ yena saṃsarate pumān ||
यथोर्णनाभिर् हृदयाद् ऊर्णां संतत्य वक्त्रतः । (२१।१)
yathorṇanābhir hṛdayād ūrṇāṃ saṃtatya vaktrataḥ |
तया विहृत्य भूयस् तां ग्रसत्य् एवं महेश्वरः ॥ (२१।२)
tayā vihṛtya bhūyas tāṃ grasaty evaṃ maheśvaraḥ ||
स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ (२२।२)
snehād dveṣād bhayād vāpi yāti tattatsvarūpatām ||
कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः । (२३।१)
kīṭaḥ peśaskṛtaṃ dhyāyan kuḍyāṃ tena praveśitaḥ |
याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपम् असंत्यजन् ॥ (२३।२)
yāti tatsātmatāṃ rājan pūrvarūpam asaṃtyajan ||
एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः । (२४।१)
evaṃ gurubhya etebhya eṣā me śikṣitā matiḥ |
स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदतः प्रभो ॥ (२४।२)
svātmopaśikṣitāṃ buddhiṃ śṛṇu me vadataḥ prabho ||
देहो गुरुर् मम विरक्तिविवेकहेतुर् बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । (२५।१)
deho gurur mama viraktivivekahetur bibhrat sma sattvanidhanaṃ satatārtyudarkam |
तत्त्वान्य् अनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यम् इत्य् अवसितो विचराम्य् असङ्गः ॥ (२५।२)
tattvāny anena vimṛśāmi yathā tathāpi pārakyam ity avasito vicarāmy asaṅgaḥ ||
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । (२६।१)
jāyātmajārthapaśubhṛtyagṛhāptavargān puṣṇāti yatpriyacikīrṣayā vitanvan |
स्वान्ते सकृच्छ्रम् अवरुद्धधनः स देहः सृष्ट्वास्य बीजम् अवसीदति वृक्षधर्मः ॥ (२६।२)
svānte sakṛcchram avaruddhadhanaḥ sa dehaḥ sṛṣṭvāsya bījam avasīdati vṛkṣadharmaḥ ||
जिह्वैकतो ऽमुम् अपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नो ऽन्यतस् त्वग् उदरं श्रवणं कुतश्चित् । (२७।१)
jihvaikato 'mum apakarṣati karhi tarṣā śiśno 'nyatas tvag udaraṃ śravaṇaṃ kutaścit |
घ्राणो ऽन्यतश् चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिर् बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ (२७।२)
ghrāṇo 'nyataś capaladṛk kva ca karmaśaktir bahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti ||
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्य् अजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । (२८।१)
sṛṣṭvā purāṇi vividhāny ajayātmaśaktyā vṛkṣān sarīsṛpapaśūn khagadandaśūkān |
तैस् तैर् अतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदम् आप देवः ॥ (२८।२)
tais tair atuṣṭahṛdayaḥ puruṣaṃ vidhāya brahmāvalokadhiṣaṇaṃ mudam āpa devaḥ ||
लब्ध्वा सुदुर्लभम् इदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यम् अर्थदम् अनित्यम् अपीह धीरः । (२९।१)
labdhvā sudurlabham idaṃ bahusambhavānte mānuṣyam arthadam anityam apīha dhīraḥ |
तूर्णं यतेत न पतेद् अनुमृत्यु यावन् निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥ (२९।२)
tūrṇaṃ yateta na pated anumṛtyu yāvan niḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt ||
विचरामि महीम् एतां मुक्तसङ्गो ऽनहंकृतः ॥ (३०।२)
vicarāmi mahīm etāṃ muktasaṅgo 'nahaṃkṛtaḥ ||
न ह्य् एकस्माद् गुरोर् ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । (३१।१)
na hy ekasmād guror jñānaṃ susthiraṃ syāt supuṣkalam |
ब्रह्मैतद् अद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥ (३१।२)
brahmaitad advitīyaṃ vai gīyate bahudharṣibhiḥ ||
इत्य् उक्त्वा स यदुं विप्रस् तम् आमन्त्र्य गभीरधीः । (३२।२)
ity uktvā sa yaduṃ vipras tam āmantrya gabhīradhīḥ |
वन्दितः स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ (३२।३)
vanditaḥ svarcito rājñā yayau prīto yathāgatam ||
अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः । (३३।१)
avadhūtavacaḥ śrutvā pūrveṣāṃ naḥ sa pūrvajaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.