मैत्रेय उवाच । (१।१)

सनकाद्या नारदश् च ऋभुर् हंसो ऽरुणिर् यतिः । (१।२)

नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्य् आवसन्नूर्ध्वरेतसः ॥ (१।३)

मृषाधर्मस्य भार्यासीद् दम्भं मायां च शत्रुहन् । (२।१)

असूत मिथुनं तत् तु निरृतिर् जगृहे ऽप्रजः ॥ (२।२)

तयोः समभवल्लोभो निकृतिश् च महामते । (३।१)

ताभ्यां क्रोधश् च हिंसा च यद् दुरुक्तिः स्वसा कलिः ॥ (३।२)

दुरुक्तौ कलिर् आधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । (४।१)

तयोश् च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस् तथा ॥ (४।२)

सङ्ग्रहेण मयाख्यातः प्रतिसर्गस् तवानघ । (५।१)

त्रिः श्रुत्वैतत् पुमान् पुण्यं विधुनोत्य् आत्मनो मलम् ॥ (५।२)

अथातः कीर्तये वंशं पुण्यकीर्तेः कुरूद्वह । (६।१)

स्वायम्भुवस्यापि मनोर् हरेर् अंशांशजन्मनः ॥ (६।२)

प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापतेः सुतौ । (७।१)

वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगतः स्थितौ ॥ (७।२)

जाये उत्तानपादस्य सुनीतिः सुरुचिस् तयोः । (८।१)

सुरुचिः प्रेयसी पत्युर् नेतरा यत्सुतो ध्रुवः ॥ (८।२)

एकदा सुरुचेः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य लालयन् । (९।१)

उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ (९।२)

तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास् तनयं ध्रुवम् । (१०।१)

सुरुचिः शृण्वतो राज्ञः सेर्ष्यम् आहातिगर्विता ॥ (१०।२)

न वत्स नृपतेर् धिष्ण्यं भवान् आरोढुम् अर्हति । (११।१)

न गृहीतो मया यत् त्वं कुक्षाव् अपि नृपात्मजः ॥ (११।२)

बालो ऽसि बत नात्मानम् अन्यस्त्रीगर्भसंभृतम् । (१२।१)

नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभे ऽर्थे मनोरथः ॥ (१२।२)

तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । (१३।१)

गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ (१३।२)

मैत्रेय उवाच । (१४।१)

मातुः सपत्न्याः स दुरुक्तिविद्धः श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहिः । (१४।२)

हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातुः प्ररुदन् सकाशम् ॥ (१४।३)

तं निःश्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिर् उत्सङ्ग उदूह्य बालम् । (१५।१)

निशम्य तत्पौरमुखान् नितान्तं सा विव्यथे यद् गदितं सपत्न्या ॥ (१५।२)

सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोकदावाग्निना दावलतेव बाला । (१६।१)

वाक्यं सपत्न्याः स्मरती सरोजश्रिया दृशा बाष्पकलाम् उवाह ॥ (१६।२)

दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पारम् अपश्यती बालकम् आह बाला । (१७।१)

मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत् परदुःखदस् तत् ॥ (१७।२)

सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान् मे यद् दुर्भगाया उदरे गृहीतः । (१८।१)

स्तन्येन वृद्धश् च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुम् इडस्पतिर् माम् ॥ (१८।२)

आतिष्ठ तत् तात विमत्सरस् त्वम् उक्तं समात्रापि यद् अव्यलीकम् । (१९।१)

आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसे ऽध्यासनम् उत्तमो यथा ॥ (१९।२)

यस्याङ्घ्रिपद्मं परिचर्य विश्वविभावनायात्तगुणाभिपत्तेः । (२०।१)

अजो ऽध्यतिष्ठत् खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ (२०।२)

तथा मनुर् वो भगवान् पितामहो यम् एकमत्या पुरुदक्षिणैर् मखैः । (२१।१)

इष्ट्वाभिपेदे दुरवापम् अन्यतो भौमं सुखं दिव्यम् अथापवर्ग्यम् ॥ (२१।२)

तम् एव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर् मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । (२२।१)

अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्य् अवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ (२२।२)

नान्यं ततः पद्मपलाशलोचनाद् दुःखच्छिदं ते मृगयामि कंचन । (२३।१)

यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैर् अङ्ग विमृग्यमाणया ॥ (२३।२)

मैत्रेय उवाच । (२४।१)

एवं संजल्पितं मातुर् आकर्ण्यार्थागमं वचः । (२४।२)

संनियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितुः पुरात् ॥ (२४।३)

नारदस् तद् उपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । (२५।१)

स्पृष्ट्वा मूर्धन्य् अघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मितः ॥ (२५।२)

अहो तेजः क्षत्रियाणां मानभङ्गम् अमृष्यताम् । (२६।१)

बालो ऽप्य् अयं हृदा धत्ते यत् समातुर् असद्वचः ॥ (२६।२)

नारद उवाच । (२७।१)

नाधुनाप्य् अवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । (२७।२)

लक्षयामः कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ (२७।३)

विकल्पे विद्यमाने ऽपि न ह्य् असंतोषहेतवः । (२८।१)

पुंसो मोहम् ऋते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभिः ॥ (२८।२)

परितुष्येत् ततस् तात तावन्मात्रेण पूरुषः । (२९।१)

दैवोपसादितं यावद् वीक्ष्येश्वरगतिं बुधः ॥ (२९।२)

अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । (३०।१)

यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ (३०।२)

मुनयः पदवीं यस्य निःसङ्गेनोरुजन्मभिः । (३१।१)

न विदुर् मृगयन्तो ऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ (३१।२)

अतो निवर्तताम् एष निर्बन्धस् तव निष्फलः । (३२।१)

यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ (३२।२)

यस्य यद् दैवविहितं स तेन सुखदुःखयोः । (३३।१)

आत्मानं तोषयन् देही तमसः पारम् ऋच्छति ॥ (३३।२)

गुणाधिकान् मुदं लिप्सेद् अनुक्रोशं गुणाधमात् । (३४।१)

मैत्रीं समानाद् अन्विच्छेन् न तापैर् अभिभूयते ॥ (३४।२)

ध्रुव उवाच । (३५।१)

सो ऽयं शमो भगवता सुखदुःखहतात्मनाम् । (३५।२)

दर्शितः कृपया पुंसां दुर्दर्शो ऽस्मद्विधैस् तु यः ॥ (३५।३)

अथापि मे ऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरम् उपेयुषः । (३६।१)

सुरुच्या दुर्वचोबाणैर् न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ (३६।२)

पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषोः साधु वर्त्म मे । (३७।१)

ब्रूह्य् अस्मत्पितृभिर् ब्रह्मन्न् अन्यैर् अप्य् अनधिष्ठितम् ॥ (३७।२)

नूनं भवान् भगवतो यो ऽङ्गजः परमेष्ठिनः । (३८।१)

वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतो ऽर्कवत् ॥ (३८।२)

मैत्रेय उवाच । (३९।१)

इत्य् उदाहृतम् आकर्ण्य भगवान् नारदस् तदा । (३९।२)

प्रीतः प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यम् अनुकम्पया ॥ (३९।३)

नारद उवाच । (४०।१)

जनन्याभिहितः पन्थाः स वै निःश्रेयसस्य ते । (४०।२)

भगवान् वासुदेवस् तं भज तं प्रवणात्मना ॥ (४०।३)

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः । (४१।१)

एकं ह्य् एव हरेस् तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ (४१।२)

तत् तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास् तटं शुचि । (४२।१)

पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरेः ॥ (४२।२)

स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्याः सलिले शिवे । (४३।१)

कृत्वोचितानि निवसन्न् आत्मनः कल्पितासनः ॥ (४३।२)

प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । (४४।१)

शनैर् व्युदस्याभिध्यायेन् मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ (४४।२)

प्रसादाभिमुखं शश्वत् प्रसन्नवदनेक्षणम् । (४५।१)

सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ (४५।२)

तरुणं रमणीयाङ्गम् अरुणोष्ठेक्षणाधरम् । (४६।१)

प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ (४६।२)

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । (४७।१)

शङ्खचक्रगदापद्मैर् अभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ (४७।२)

किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । (४८।१)

कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ (४८।२)

काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । (४९।१)

दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ (४९।२)

पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । (५०।१)

हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यम् आक्रम्यात्मन्य् अवस्थितम् ॥ (५०।२)

स्मयमानम् अभिध्यायेत् सानुरागावलोकनम् । (५१।१)

नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ (५१।२)

एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मनः । (५२।१)

निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ (५२।२)

जपश् च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृपात्मज । (५३।१)

यं सप्तरात्रं प्रपठन् पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ (५३।२)

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । (५४।१)

मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुधः । (५४।२)

सपर्यां विविधैर् द्रव्यैर् देशकालविभागवित् ॥ (५४।३)

सलिलैः शुचिभिर् माल्यैर् वन्यैर् मूलफलादिभिः । (५५।१)

शस्ताङ्कुरांशुकैश् चार्चेत् तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ (५५।२)

लब्ध्वा द्रव्यमयीम् अर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । (५६।१)

आभृतात्मा मुनिः शान्तो यतवाङ् मितवन्यभुक् ॥ (५६।२)

स्वेच्छावतारचरितैर् अचिन्त्यनिजमायया । (५७।१)

करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद्ध्यायेद्धृदयङ्गमम् ॥ (५७।२)

परिचर्या भगवतो यावत्यः पूर्वसेविताः । (५८।१)

ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान् मन्त्रमूर्तये ॥ (५८।२)

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । (५९।१)

परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ (५९।२)

पुंसाम् अमायिनां सम्यग् भजतां भाववर्धनः । (६०।१)

श्रेयो दिशत्य् अभिमतं यद् धर्मादिषु देहिनाम् ॥ (६०।२)

विरक्तश् चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । (६१।१)

तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ (६१।२)

इत्य् उक्तस् तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भकः । (६२।१)

ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश् चरणचर्चितम् ॥ (६२।२)

तपोवनं गते तस्मिन् प्रविष्टो ऽन्तःपुरं मुनिः । (६३।१)

अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ (६३।२)

नारद उवाच । (६४।१)

राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । (६४।२)

किंवा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुतः ॥ (६४।३)

राजोवाच । (६५।१)

सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । (६५।२)

निर्वासितः पञ्चवर्षः सह मात्रा महान् कविः ॥ (६५।३)

अप्य् अनाथं वने ब्रह्मन् मा स्मादन्त्य् अर्भकं वृकाः । (६६।१)

श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम् ॥ (६६।२)

अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । (६७।१)

यो ऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दम् असत्तमः ॥ (६७।२)

नारद उवाच । (६८।१)

मा मा शुचः स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । (६८।२)

तत्प्रभावम् अविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ (६८।३)

सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैर् अपि प्रभुः । (६९।१)

ऐष्यत्य् अचिरतो राजन् यशो विपुलयंस् तव ॥ (६९।२)

मैत्रेय उवाच । (७०।१)

इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपतिः । (७०।२)

राजलक्ष्मीम् अनादृत्य पुत्रम् एवान्वचिन्तयत् ॥ (७०।३)

तत्राभिषिक्तः प्रयतस् ताम् उपोष्य विभावरीम् । (७१।१)

समाहितः पर्यचरद् ऋष्यादेशेन पूरुषम् ॥ (७१।२)

त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशनः । (७२।१)

आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्ये ऽर्चयन् हरिम् ॥ (७२।२)

द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठे ऽर्भको दिने । (७३।१)

तृणपर्णादिभिः शीर्णैः कृतान्नो ऽभ्यर्चयन् विभुम् ॥ (७३।२)

तृतीयं चानयन् मासं नवमे नवमे ऽहनि । (७४।१)

अब्भक्ष उत्तमश्लोकम् उपाधावत् समाधिना ॥ (७४।२)

चतुर्थम् अपि वै मासं द्वादशे द्वादशे ऽहनि । (७५।१)

वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन् देवम् अधारयत् ॥ (७५।२)

पञ्चमे मास्य् अनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मजः । (७६।१)

ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुर् इवाचलः ॥ (७६।२)

सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । (७७।१)

ध्यायन् भगवतो रूपं नाद्राक्षीत् किंचनापरम् ॥ (७७।२)

आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । (७८।१)

ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश् चकम्पिरे ॥ (७८।२)

यदैकपादेन स पार्थिवार्भकस् तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । (७९।१)

ननाम तत्रार्धम् इभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरतः पदे पदे ॥ (७९।२)

तस्मिन्नभिध्यायति विश्वम् आत्मनो द्वारं निरुध्यासुम् अनन्यया धिया । (८०।१)

लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं सलोकपालाः शरणं ययुर् हरिम् ॥ (८०।२)

देवा ऊचुः । (८१।१)

नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्नः । (८१।२)

विधेहि तन् नो वृजिनाद् विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ (८१।३)

श्रीभगवान् उवाच । (८२।१)

मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्ययान् निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । (८२।२)

यतो हि वः प्राणनिरोध आसीद् औत्तानपादिर् मयि संगतात्मा ॥ (८२।३)