BhāgavPur, 3, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वार्त्तां प्रियाश्रयाम् । (१।२)
iti bhāgavataḥ pṛṣṭaḥ kṣattrā vārttāṃ priyāśrayām |
प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात् स्मारितेश्वरः ॥ (१।३)
prativaktuṃ na cotseha autkaṇṭhyāt smāriteśvaraḥ ||
तन् नैच्छद् रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ (२।२)
tan naicchad racayan yasya saparyāṃ bālalīlayā ||
पृष्टो वार्त्तां प्रतिब्रूयाद् भर्तुः पादाव् अनुस्मरन् ॥ (३।२)
pṛṣṭo vārttāṃ pratibrūyād bhartuḥ pādāv anusmaran ||
स मुहूर्तम् अभूत् तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रिसुधया भृशम् । (४।१)
sa muhūrtam abhūt tūṣṇīṃ kṛṣṇāṅghrisudhayā bhṛśam |
तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः ॥ (४।२)
tīvreṇa bhaktiyogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ ||
पुलकोद्भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन् मीलद्दृशा शुचः । (५।१)
pulakodbhinnasarvāṅgo muñcan mīladdṛśā śucaḥ |
पूर्णार्थो लक्षितस् तेन स्नेहप्रसरसंप्लुतः ॥ (५।२)
pūrṇārtho lakṣitas tena snehaprasarasaṃplutaḥ ||
विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ (६।२)
vimṛjya netre viduraṃ prītyāhoddhava utsmayan ||
किं नु नः कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्व् अहम् ॥ (७।३)
kiṃ nu naḥ kuśalaṃ brūyāṃ gataśrīṣu gṛheṣv aham ||
इङ्गितज्ञाः पुरुप्रौढा एकारामाश् च सात्वताः । (९।१)
iṅgitajñāḥ puruprauḍhā ekārāmāś ca sātvatāḥ |
देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यद् असदाश्रिताः । (१०।१)
devasya māyayā spṛṣṭā ye cānyad asadāśritāḥ |
भ्राम्यते धीर् न तद्वाक्यैर् आत्मन्य् उप्तात्मनो हरौ ॥ (१०।२)
bhrāmyate dhīr na tadvākyair ātmany uptātmano harau ||
प्रदर्श्यातप्ततपसाम् अवितृप्तदृशां नृणाम् । (११।१)
pradarśyātaptatapasām avitṛptadṛśāṃ nṛṇām |
आदायान्तर् अधाद् यस् तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ (११।२)
ādāyāntar adhād yas tu svabimbaṃ lokalocanam ||
यन् मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोगमायाबलं दर्शयता गृहीतम् । (१२।१)
yan martyalīlaupayikaṃ svayogamāyābalaṃ darśayatā gṛhītam |
विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ (१२।२)
vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇabhūṣaṇāṅgam ||
यद् धर्मसूनोर् बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोकः । (१३।१)
yad dharmasūnor bata rājasūye nirīkṣya dṛksvastyayanaṃ trilokaḥ |
कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुर् अर्वाक्सृतौ कौशलम् इत्य् अमन्यत ॥ (१३।२)
kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātur arvāksṛtau kauśalam ity amanyata ||
व्रजस्त्रियो दृग्भिर् अनुप्रवृत्तधियो ऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः ॥ (१४।२)
vrajastriyo dṛgbhir anupravṛttadhiyo 'vatasthuḥ kila kṛtyaśeṣāḥ ||
स्वशान्तरूपेष्व् इतरैः स्वरूपैर् अभ्यर्द्यमानेष्व् अनुकम्पितात्मा । (१५।१)
svaśāntarūpeṣv itaraiḥ svarūpair abhyardyamāneṣv anukampitātmā |
परावरेशो महदंशयुक्तो ह्य् अजो ऽपि जातो भगवान् यथाग्निः ॥ (१५।२)
parāvareśo mahadaṃśayukto hy ajo 'pi jāto bhagavān yathāgniḥ ||
मां खेदयत्य् एतद् अजस्य जन्मविडम्बनं यद् वसुदेवगेहे । (१६।१)
māṃ khedayaty etad ajasya janmaviḍambanaṃ yad vasudevagehe |
व्रजे च वासो ऽरिभयाद् इव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः ॥ (१६।२)
vraje ca vāso 'ribhayād iva svayaṃ purād vyavātsīd yadanantavīryaḥ ||
दुनोति चेतः स्मरतो ममैतद् यद् आह पादाव् अभिवन्द्य पित्रोः । (१७।१)
dunoti cetaḥ smarato mamaitad yad āha pādāv abhivandya pitroḥ |
ताताम्ब कंसाद् उरुशङ्कितानां प्रसीदतं नो ऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ (१७।२)
tātāmba kaṃsād uruśaṅkitānāṃ prasīdataṃ no 'kṛtaniṣkṛtīnām ||
को वा अमुष्याङ्घ्रिसरोजरेणुं विस्मर्तुम् ईशीत पुमान् विजिघ्रन् । (१८।१)
ko vā amuṣyāṅghrisarojareṇuṃ vismartum īśīta pumān vijighran |
यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमेर् भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ (१८।२)
yo visphuradbhrūviṭapena bhūmer bhāraṃ kṛtāntena tiraścakāra ||
दृष्टा भवद्भिर् ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतो ऽपि सिद्धिः । (१९।१)
dṛṣṭā bhavadbhir nanu rājasūye caidyasya kṛṣṇaṃ dviṣato 'pi siddhiḥ |
यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस् तद्विरहं सहेत ॥ (१९।२)
yāṃ yoginaḥ saṃspṛhayanti samyag yogena kas tadvirahaṃ saheta ||
तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । (२०।१)
tathaiva cānye naralokavīrā ya āhave kṛṣṇamukhāravindam |
नेत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूतः पदम् आपुर् अस्य ॥ (२०।२)
netraiḥ pibanto nayanābhirāmaṃ pārthāstrapūtaḥ padam āpur asya ||
स्वयं त्व् असाम्यातिशयस् त्र्यधीशः स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकामः । (२१।१)
svayaṃ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥ svārājyalakṣmyāptasamastakāmaḥ |
बलिं हरद्भिश् चिरलोकपालैः किरीटकोट्येडितपादपीठः ॥ (२१।२)
baliṃ haradbhiś ciralokapālaiḥ kirīṭakoṭyeḍitapādapīṭhaḥ ||
तत् तस्य कैंकर्यम् अलं भृतान् नो विग्लापयत्य् अङ्ग यद् उग्रसेनम् । (२२।१)
tat tasya kaiṃkaryam alaṃ bhṛtān no viglāpayaty aṅga yad ugrasenam |
तिष्ठन् निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद् देव निधारयेति ॥ (२२।२)
tiṣṭhan niṣaṇṇaṃ parameṣṭhidhiṣṇye nyabodhayad deva nidhārayeti ||
अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययद् अप्य् असाध्वी । (२३।१)
aho bakī yaṃ stanakālakūṭaṃ jighāṃsayāpāyayad apy asādhvī |
लेभे गतिं धात्र्युचितां ततो ऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ (२३।२)
lebhe gatiṃ dhātryucitāṃ tato 'nyaṃ kaṃ vā dayāluṃ śaraṇaṃ vrajema ||
मन्ये ऽसुरान् भागवतांस् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । (२४।१)
manye 'surān bhāgavatāṃs tryadhīśe saṃrambhamārgābhiniviṣṭacittān |
ये संयुगे ऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्रम् अंसे सुनाभायुधम् आपतन्तम् ॥ (२४।२)
ye saṃyuge 'cakṣata tārkṣyaputram aṃse sunābhāyudham āpatantam ||
वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । (२५।१)
vasudevasya devakyāṃ jāto bhojendrabandhane |
चिकीर्षुर् भगवान् अस्याः शम् अजेनाभियाचितः ॥ (२५।२)
cikīrṣur bhagavān asyāḥ śam ajenābhiyācitaḥ ||
ततो नन्दव्रजम् इतः पित्रा कंसाद् विबिभ्यता । (२६।१)
tato nandavrajam itaḥ pitrā kaṃsād vibibhyatā |
एकादश समास् तत्र गूढार्चिः सबलो ऽवसत् ॥ (२६।२)
ekādaśa samās tatra gūḍhārciḥ sabalo 'vasat ||
परीतो वत्सपैर् वत्सांश् चारयन् व्यहरद् विभुः । (२७।१)
parīto vatsapair vatsāṃś cārayan vyaharad vibhuḥ |
कौमारीं दर्शयंश् चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । (२८।१)
kaumārīṃ darśayaṃś ceṣṭāṃ prekṣaṇīyāṃ vrajaukasām |
स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । (२९।१)
sa eva godhanaṃ lakṣmyā niketaṃ sitagovṛṣam |
चारयन्न् अनुगान् गोपान् रणद्वेणुर् अरीरमत् ॥ (२९।२)
cārayann anugān gopān raṇadveṇur arīramat ||
लीलया व्यनुदत् तांस् तान् बालः क्रीडनकान् इव ॥ (३०।२)
līlayā vyanudat tāṃs tān bālaḥ krīḍanakān iva ||
उत्थाप्यापाययद् गावस् तत् तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ (३१।२)
utthāpyāpāyayad gāvas tat toyaṃ prakṛtisthitam ||
वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्व्ययं विभुः ॥ (३२।२)
vittasya corubhārasya cikīrṣan sadvyayaṃ vibhuḥ ||
वर्षतीन्द्रे व्रजः कोपाद् भग्नमाने ऽतिविह्वलः । (३३।१)
varṣatīndre vrajaḥ kopād bhagnamāne 'tivihvalaḥ |
गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डनः ॥ (३४।२)
gāyan kalapadaṃ reme strīṇāṃ maṇḍalamaṇḍanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.