BhāgavPur, 3, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
पूर्णे वर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ ॥ (२।२)
pūrṇe varṣaśate sādhvī putrau prasuṣuve yamau ||
दिवि भुव्य् अन्तरिक्षे च लोकस्योरुभयावहाः ॥ (३।२)
divi bhuvy antarikṣe ca lokasyorubhayāvahāḥ ||
सहाचला भुवश् चेलुर् दिशः सर्वाः प्रजज्वलुः । (४।१)
sahācalā bhuvaś celur diśaḥ sarvāḥ prajajvaluḥ |
सोल्काश् चाशनयः पेतुः केतवश् चार्तिहेतवः ॥ (४।२)
solkāś cāśanayaḥ petuḥ ketavaś cārtihetavaḥ ||
ववौ वायुः सुदुःस्पर्शः फूत्कारान् ईरयन् मुहुः । (५।१)
vavau vāyuḥ suduḥsparśaḥ phūtkārān īrayan muhuḥ |
व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्यादृश्यते पदम् ॥ (६।२)
vyomni praviṣṭatamasā na sma vyādṛśyate padam ||
चुक्रोश विमना वार्धिर् उदूर्मिः क्षुभितोदरः । (७।१)
cukrośa vimanā vārdhir udūrmiḥ kṣubhitodaraḥ |
सोदपानाश् च सरितश् चुक्षुभुः शुष्कपङ्कजाः ॥ (७।२)
sodapānāś ca saritaś cukṣubhuḥ śuṣkapaṅkajāḥ ||
मुहुः परिधयो ऽभूवन् सराह्वोः शशिसूर्ययोः । (८।१)
muhuḥ paridhayo 'bhūvan sarāhvoḥ śaśisūryayoḥ |
निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्यः प्रजज्ञिरे ॥ (८।२)
nirghātā rathanirhrādā vivarebhyaḥ prajajñire ||
अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निम् उल्बणम् । (९।१)
antargrāmeṣu mukhato vamantyo vahnim ulbaṇam |
व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहास् ततस् ततः ॥ (१०।२)
vyamuñcan vividhā vāco grāmasiṃhās tatas tataḥ ||
खराश् च कर्कशैः क्षत्तः खुरैर् घ्नन्तो धरातलम् । (११।१)
kharāś ca karkaśaiḥ kṣattaḥ khurair ghnanto dharātalam |
खार्काररभसा मत्ताः पर्यधावन् वरूथशः ॥ (११।२)
khārkārarabhasā mattāḥ paryadhāvan varūthaśaḥ ||
रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडाद् उदपतन् खगाः । (१२।१)
rudanto rāsabhatrastā nīḍād udapatan khagāḥ |
घोषे ऽरण्ये च पशवः शकृन्मूत्रम् अकुर्वत ॥ (१२।२)
ghoṣe 'raṇye ca paśavaḥ śakṛnmūtram akurvata ||
गावो ऽत्रसन्न् असृग्दोहास् तोयदाः पूयवर्षिणः । (१३।१)
gāvo 'trasann asṛgdohās toyadāḥ pūyavarṣiṇaḥ |
व्यरुदन् देवलिङ्गानि द्रुमाः पेतुर् विनानिलम् ॥ (१३।२)
vyarudan devaliṅgāni drumāḥ petur vinānilam ||
ग्रहान् पुण्यतमान् अन्ये भगणांश् चापि दीपिताः । (१४।१)
grahān puṇyatamān anye bhagaṇāṃś cāpi dīpitāḥ |
अतिचेरुर् वक्रगत्या युयुधुश् च परस्परम् ॥ (१४।२)
aticerur vakragatyā yuyudhuś ca parasparam ||
दृष्ट्वान्यांश्च महोत्पातान् अतत्तत्त्वविदः प्रजाः । (१५।१)
dṛṣṭvānyāṃśca mahotpātān atattattvavidaḥ prajāḥ |
ब्रह्मपुत्रान् ऋते भीता मेनिरे विश्वसम्प्लवम् ॥ (१५।२)
brahmaputrān ṛte bhītā menire viśvasamplavam ||
ताव् आदिदैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषौ । (१६।१)
tāv ādidaityau sahasā vyajyamānātmapauruṣau |
दिविस्पृशौ हेमकिरीटकोटिभिर् निरुद्धकाष्ठौ स्फुरदङ्गदाभुजौ । (१७।१)
divispṛśau hemakirīṭakoṭibhir niruddhakāṣṭhau sphuradaṅgadābhujau |
गां कम्पयन्तौ चरणैः पदे पदे कट्या सुकाञ्च्यार्कम् अतीत्य तस्थतुः ॥ (१७।२)
gāṃ kampayantau caraṇaiḥ pade pade kaṭyā sukāñcyārkam atītya tasthatuḥ ||
प्रजापतिर् नाम तयोर् अकार्षीद् यः प्राक् स्वदेहाद् यमयोर् अजायत । (१८।१)
prajāpatir nāma tayor akārṣīd yaḥ prāk svadehād yamayor ajāyata |
तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा यं तं हिरण्याक्षम् असूत साग्रतः ॥ (१८।२)
taṃ vai hiraṇyakaśipuṃ viduḥ prajā yaṃ taṃ hiraṇyākṣam asūta sāgrataḥ ||
चक्रे हिरण्यकशिपुर् दोर्भ्यां ब्रह्मवरेण च । (१९।१)
cakre hiraṇyakaśipur dorbhyāṃ brahmavareṇa ca |
वशे सपालान् लोकांस् त्रीन् अकुतोमृत्युर् उद्धतः ॥ (१९।२)
vaśe sapālān lokāṃs trīn akutomṛtyur uddhataḥ ||
हिरण्याक्षो ऽनुजस् तस्य प्रियः प्रीतिकृद् अन्वहम् । (२०।१)
hiraṇyākṣo 'nujas tasya priyaḥ prītikṛd anvaham |
गदापाणिर् दिवं यातो युयुत्सुर् मृगयन् रणम् ॥ (२०।२)
gadāpāṇir divaṃ yāto yuyutsur mṛgayan raṇam ||
वैजयन्त्या स्रजा जुष्टम् अंसन्यस्तमहागदम् ॥ (२१।२)
vaijayantyā srajā juṣṭam aṃsanyastamahāgadam ||
भीता निलिल्यिरे देवास् तार्क्ष्यत्रस्ता इवाहयः ॥ (२२।२)
bhītā nililyire devās tārkṣyatrastā ivāhayaḥ ||
स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् । (२३।१)
sa vai tirohitān dṛṣṭvā mahasā svena daityarāṭ |
सेन्द्रान् देवगणान् क्षीबान् अपश्यन् व्यनदद् भृशम् ॥ (२३।२)
sendrān devagaṇān kṣībān apaśyan vyanadad bhṛśam ||
ततो निवृत्तः क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् । (२४।१)
tato nivṛttaḥ krīḍiṣyan gambhīraṃ bhīmanisvanam |
विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विपः ॥ (२४।२)
vijagāhe mahāsattvo vārdhiṃ matta iva dvipaḥ ||
तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादोगणाः सन्नधियः ससाध्वसाः । (२५।१)
tasmin praviṣṭe varuṇasya sainikā yādogaṇāḥ sannadhiyaḥ sasādhvasāḥ |
अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवुः ॥ (२५।२)
ahanyamānā api tasya varcasā pradharṣitā dūrataraṃ pradudruvuḥ ||
स वर्षपूगान् उदधौ महाबलश् चरन् महोर्मीञ्छ्वसनेरितान् मुहुः । (२६।१)
sa varṣapūgān udadhau mahābalaś caran mahormīñchvasaneritān muhuḥ |
मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरीम् आसेदिवांस् तात पुरीं प्रचेतसः ॥ (२६।२)
maurvyābhijaghne gadayā vibhāvarīm āsedivāṃs tāta purīṃ pracetasaḥ ||
तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकं यादोगणानाम् ऋषभं प्रचेतसम् । (२७।१)
tatropalabhyāsuralokapālakaṃ yādogaṇānām ṛṣabhaṃ pracetasam |
स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचवज् जगाद मे देह्य् अधिराज संयुगम् ॥ (२७।२)
smayan pralabdhuṃ praṇipatya nīcavaj jagāda me dehy adhirāja saṃyugam ||
त्वं लोकपालो ऽधिपतिर् बृहच्छ्रवा वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् । (२८।१)
tvaṃ lokapālo 'dhipatir bṛhacchravā vīryāpaho durmadavīramāninām |
विजित्य लोके ऽखिलदैत्यदानवान् यद् राजसूयेन पुरायजत् प्रभो ॥ (२८।२)
vijitya loke 'khiladaityadānavān yad rājasūyena purāyajat prabho ||
स एवम् उत्सिक्तमदेन विद्विषा दृढं प्रलब्धो भगवान् अपां पतिः । (२९।१)
sa evam utsiktamadena vidviṣā dṛḍhaṃ pralabdho bhagavān apāṃ patiḥ |
रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया व्यवोचद् अङ्गोपशमं गता वयम् ॥ (२९।२)
roṣaṃ samutthaṃ śamayan svayā dhiyā vyavocad aṅgopaśamaṃ gatā vayam ||
पश्यामि नान्यं पुरुषात् पुरातनाद् यः संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् । (३०।१)
paśyāmi nānyaṃ puruṣāt purātanād yaḥ saṃyuge tvāṃ raṇamārgakovidam |
आराधयिष्यत्य् असुरर्षभेहि तं मनस्विनो यं गृणते भवादृशाः ॥ (३०।२)
ārādhayiṣyaty asurarṣabhehi taṃ manasvino yaṃ gṛṇate bhavādṛśāḥ ||
तं वीरम् आराद् अभिपद्य विस्मयः शयिष्यसे वीरशये श्वभिर् वृतः । (३१।१)
taṃ vīram ārād abhipadya vismayaḥ śayiṣyase vīraśaye śvabhir vṛtaḥ |
यस् त्वद्विधानाम् असतां प्रशान्तये रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ (३१।२)
yas tvadvidhānām asatāṃ praśāntaye rūpāṇi dhatte sadanugrahecchayā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.