BhāgavPur, 4, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
भवो भवान्या निधनं प्रजापतेर् असत्कृताया अवगम्य नारदात् । (१।२)
bhavo bhavānyā nidhanaṃ prajāpater asatkṛtāyā avagamya nāradāt |
स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभिर् विद्रावितं क्रोधम् अपारम् आदधे ॥ (१।३)
svapārṣadasainyaṃ ca tadadhvararbhubhir vidrāvitaṃ krodham apāram ādadhe ||
क्रुद्धः सुदष्टौष्ठपुटः स धूर्जटिर् जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । (२।१)
kruddhaḥ sudaṣṭauṣṭhapuṭaḥ sa dhūrjaṭir jaṭāṃ taḍidvahnisaṭograrociṣam |
उत्कृत्य रुद्रः सहसोत्थितो हसन् गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ (२।२)
utkṛtya rudraḥ sahasotthito hasan gambhīranādo visasarja tāṃ bhuvi ||
ततो ऽतिकायस् तनुवा स्पृशन् दिवं सहस्रबाहुर् घनरुक् त्रिसूर्यदृक् । (३।१)
tato 'tikāyas tanuvā spṛśan divaṃ sahasrabāhur ghanaruk trisūryadṛk |
करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धजः कपालमाली विविधोद्यतायुधः ॥ (३।२)
karāladaṃṣṭro jvaladagnimūrdhajaḥ kapālamālī vividhodyatāyudhaḥ ||
तं किं करोमीति गृणन्तम् आह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथः । (४।१)
taṃ kiṃ karomīti gṛṇantam āha baddhāñjaliṃ bhagavān bhūtanāthaḥ |
दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वम् अग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ (४।२)
dakṣaṃ sayajñaṃ jahi madbhaṭānāṃ tvam agraṇī rudra bhaṭāṃśako me ||
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । (५।१)
ājñapta evaṃ kupitena manyunā sa devadevaṃ paricakrame vibhum |
मेने तदात्मानम् असङ्गरंहसा महीयसां तात सहः सहिष्णुम् ॥ (५।२)
mene tadātmānam asaṅgaraṃhasā mahīyasāṃ tāta sahaḥ sahiṣṇum ||
अन्वीयमानः स तु रुद्रपार्षदैर् भृशं नदद्भिर् व्यनदत् सुभैरवम् । (६।१)
anvīyamānaḥ sa tu rudrapārṣadair bhṛśaṃ nadadbhir vyanadat subhairavam |
उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रिः ॥ (६।२)
udyamya śūlaṃ jagadantakāntakaṃ samprādravad ghoṣaṇabhūṣaṇāṅghriḥ ||
अथर्त्विजो यजमानः सदस्याः ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । (७।१)
athartvijo yajamānaḥ sadasyāḥ kakubhyudīcyāṃ prasamīkṣya reṇum |
तमः किमेतत्कुत एतद्रजो ऽभूदिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्युः ॥ (७।२)
tamaḥ kimetatkuta etadrajo 'bhūditi dvijā dvijapatnyaśca dadhyuḥ ||
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यवः प्राचीनबर्हिर् जीवति होग्रदण्डः । (८।१)
vātā na vānti na hi santi dasyavaḥ prācīnabarhir jīvati hogradaṇḍaḥ |
गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोको ऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ (८।२)
gāvo na kālyanta idaṃ kuto rajo loko 'dhunā kiṃ pralayāya kalpate ||
प्रसूतिमिश्राः स्त्रिय उद्विग्नचित्ता ऊचुर् विपाको वृजिनस्यैव तस्य । (९।१)
prasūtimiśrāḥ striya udvignacittā ūcur vipāko vṛjinasyaiva tasya |
यत् पश्यन्तीनां दुहितॄणां प्रजेशः सुतां सतीम् अवदध्यावनागाम् ॥ (९।२)
yat paśyantīnāṃ duhitṝṇāṃ prajeśaḥ sutāṃ satīm avadadhyāvanāgām ||
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलापः स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्रः । (१०।१)
yastvantakāle vyuptajaṭākalāpaḥ svaśūlasūcyarpitadiggajendraḥ |
वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान् उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ (१०।२)
vitatya nṛtyatyuditāstradordhvajān uccāṭṭahāsastanayitnubhinnadik ||
अमर्षयित्वा तम् असह्यतेजसं मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । (११।१)
amarṣayitvā tam asahyatejasaṃ manyuplutaṃ durnirīkṣyaṃ bhrukuṭyā |
करालदंष्ट्राभिर् उदस्तभागणं स्यात् स्वस्ति किं कोपयतो विधातुः ॥ (११।२)
karāladaṃṣṭrābhir udastabhāgaṇaṃ syāt svasti kiṃ kopayato vidhātuḥ ||
बह्व् एवम् उद्विग्नदृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर् महात्मनः । (१२।१)
bahv evam udvignadṛśocyamāne janena dakṣasya muhur mahātmanaḥ |
उत्पेतुर् उत्पाततमाः सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ (१२।२)
utpetur utpātatamāḥ sahasraśo bhayāvahā divi bhūmau ca paryak ||
तावत् स रुद्रानुचरैर् महामखो नानायुधैर् वामनकैर् उदायुधैः । (१३।१)
tāvat sa rudrānucarair mahāmakho nānāyudhair vāmanakair udāyudhaiḥ |
पिङ्गैः पिशङ्गैर् मकरोदराननैः पर्याद्रवद्भिर् विदुरान्वरुध्यत ॥ (१३।२)
piṅgaiḥ piśaṅgair makarodarānanaiḥ paryādravadbhir vidurānvarudhyata ||
केचिद् बभञ्जुः प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । (१४।१)
kecid babhañjuḥ prāgvaṃśaṃ patnīśālāṃ tathāpare |
रुरुजुर् यज्ञपात्राणि तथैके ऽग्नीन् अनाशयन् । (१५।१)
rurujur yajñapātrāṇi tathaike 'gnīn anāśayan |
कुण्डेष्व् अमूत्रयन् केचिद् बिभिदुर् वेदिमेखलाः ॥ (१५।२)
kuṇḍeṣv amūtrayan kecid bibhidur vedimekhalāḥ ||
अबाधन्त मुनीन् अन्ये एके पत्नीर् अतर्जयन् । (१६।१)
abādhanta munīn anye eke patnīr atarjayan |
अपरे जगृहुर् देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ (१६।२)
apare jagṛhur devān pratyāsannān palāyitān ||
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्रः प्रजापतिम् । (१७।१)
bhṛguṃ babandha maṇimān vīrabhadraḥ prajāpatim |
चण्डेशः पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरो ऽग्रहीत् ॥ (१७।२)
caṇḍeśaḥ pūṣaṇaṃ devaṃ bhagaṃ nandīśvaro 'grahīt ||
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्याः सदिवौकसः । (१८।१)
sarva evartvijo dṛṣṭvā sadasyāḥ sadivaukasaḥ |
तैर् अर्द्यमानाः सुभृशं ग्रावभिर् नैकधाद्रवन् ॥ (१८।२)
tair ardyamānāḥ subhṛśaṃ grāvabhir naikadhādravan ||
जुह्वतः स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भवः । (१९।१)
juhvataḥ sruvahastasya śmaśrūṇi bhagavān bhavaḥ |
भृगोर् लुलुञ्चे सदसि यो ऽहसच्छ्मश्रु दर्शयन् ॥ (१९।२)
bhṛgor luluñce sadasi yo 'hasacchmaśru darśayan ||
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । (२०।१)
bhagasya netre bhagavān pātitasya ruṣā bhuvi |
उज्जहार सदस्थो ऽक्ष्णा यः शपन्तम् असूसुचत् ॥ (२०।२)
ujjahāra sadastho 'kṣṇā yaḥ śapantam asūsucat ||
पूष्णो ह्य् अपातयद् दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बलः । (२१।१)
pūṣṇo hy apātayad dantān kāliṅgasya yathā balaḥ |
छिन्दन्न् अपि तद् उद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस् तदा ॥ (२२।२)
chindann api tad uddhartuṃ nāśaknot tryambakas tadā ||
शस्त्रैर् अस्त्रान्वितैर् एवम् अनिर्भिन्नत्वचं हरः । (२३।१)
śastrair astrānvitair evam anirbhinnatvacaṃ haraḥ |
विस्मयं परम् आपन्नो दध्यौ पशुपतिश् चिरम् ॥ (२३।२)
vismayaṃ param āpanno dadhyau paśupatiś ciram ||
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर् मखे । (२४।१)
dṛṣṭvā saṃjñapanaṃ yogaṃ paśūnāṃ sa patir makhe |
साधुवादस् तदा तेषां कर्म तत् तस्य पश्यताम् । (२५।१)
sādhuvādas tadā teṣāṃ karma tat tasya paśyatām |
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन् दक्षिणाग्नाव् अमर्षितः । (२६।१)
juhāvaitacchirastasmin dakṣiṇāgnāv amarṣitaḥ |
तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ (२६।२)
taddevayajanaṃ dagdhvā prātiṣṭhad guhyakālayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.