कपिल उवाच । (१।१)

तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् । (१।२)

काल्यमानो ऽपि बलिनो वायोर् इव घनावलिः ॥ (१।३)

यं यम् अर्थम् उपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे । (२।१)

तं तं धुनोति भगवान् पुमान् शोचति यत्कृते ॥ (२।२)

यद् अध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः । (३।१)

ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृहक्षेत्रवसूनि च ॥ (३।२)

जन्तुर् वै भव एतस्मिन् यां यां योनिम् अनुव्रजेत् । (४।१)

तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते ॥ (४।२)

नरकस्थो ऽपि देहं वै न पुमांस् त्यक्तुम् इच्छति । (५।१)

नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहितः ॥ (५।२)

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । (६।१)

निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥ (६।२)

संदह्यमानसर्वाङ्ग एषाम् उद्वहनाधिना । (७।१)

करोत्य् अविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः ॥ (७।२)

आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणाम् असतीनां च मायया । (८।१)

रहो रचितयालापैः शिशूनां कलभाषिणाम् ॥ (८।२)

गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेष्व् अतन्द्रितः । (९।१)

कुर्वन् दुःखप्रतीकारं सुखवन् मन्यते गृही ॥ (९।२)

अर्थैर् आपादितैर् गुर्व्या हिंसयेतस्ततश् च तान् । (१०।१)

पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग् यात्य् अधः स्वयम् ॥ (१०।२)

वार्त्तायां लुप्यमानायाम् आरब्धायां पुनः पुनः । (११।१)

लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ (११।२)

कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यमः । (१२।१)

श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् श्वसिति मूढधीः ॥ (१२।२)

एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस् तथा । (१३।१)

नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाशा इव गोजरम् ॥ (१३।२)

तत्राप्य् अजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम् भृतैः । (१४।१)

जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ (१४।२)

आस्ते ऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् । (१५।१)

आमयाव्य् अप्रदीप्ताग्निर् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः ॥ (१५।२)

वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः । (१६।१)

कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते ॥ (१६।२)

शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबन्धुभिः । (१७।१)

वाच्यमानो ऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गतः ॥ (१७।२)

एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः । (१८।१)

म्रियते रुदतां स्वानाम् उरुवेदनयास्तधीः ॥ (१८।२)

यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ । (१९।१)

स दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः शकृन्मूत्रं विमुञ्चति ॥ (१९।२)

यातनादेह आवृत्य पाशैर् बद्ध्वा गले बलात् । (२०।१)

नयतो दीर्घम् अध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा ॥ (२०।२)

तयोर् निर्भिन्नहृदयस् तर्जनैर् जातवेपथुः । (२१।१)

पथि श्वभिर् भक्ष्यमाण आर्तो ऽघं स्वम् अनुस्मरन् ॥ (२१।२)

क्षुत्तृट्परीतो ऽर्कदवानलानिलैः संतप्यमानः पथि तप्तवालुके । (२२।१)

कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश् चलत्य् अशक्तो ऽपि निराश्रमोदके ॥ (२२।२)

तत्र तत्र पतन् श्रान्तो मूर्छितः पुनर् उत्थितः । (२३।१)

पथा पापीयसा नीतस् तरसा यमसादनम् ॥ (२३।२)

योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः । (२४।१)

त्रिभिर् मुहूर्तैर् द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः ॥ (२४।२)

आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः । (२५।१)

आत्ममांसादनं क्वापि स्वकृत्तं परतो ऽपि वा ॥ (२५।२)

जीवतश् चान्त्राभ्युद्धारः श्वगृध्रैर् यमसादने । (२६।१)

सर्पवृश्चिकदंशाद्यैर् दशद्भिश् चात्मवैशसम् ॥ (२६।२)

कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् । (२७।१)

पातनं गिरिशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बुगर्तयोः ॥ (२७।२)

यास् तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश् च यातनाः । (२८।१)

भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः ॥ (२८।२)

अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते । (२९।१)

या यातना वै नारक्यस् ता इहाप्य् उपलक्षिताः ॥ (२९।२)

एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम् भर एव वा । (३०।१)

विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलम् ईदृशम् ॥ (३०।२)

एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् । (३१।१)

कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद् भृतम् ॥ (३१।२)

दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् । (३२।१)

भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुरः ॥ (३२।२)

केवलेन ह्य् अधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुकः । (३३।१)

याति जीवो ऽन्धतामिस्रं चरमं तमसः पदम् ॥ (३३।२)

अधस्तान् नरलोकस्य यावतीर् यातनादयः । (३४।१)

क्रमशः समनुक्रम्य पुनर् अत्राव्रजेच् छुचिः ॥ (३४।२)