BhāgavPur, 2, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं पुरा धारणयात्मयोनिर् नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । (१।२)
evaṃ purā dhāraṇayātmayonir naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt |
तथा ससर्जेदम् अमोघदृष्टिर् यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धिः ॥ (१।३)
tathā sasarjedam amoghadṛṣṭir yathāpyayāt prāg vyavasāyabuddhiḥ ||
शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन् नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः । (२।१)
śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yan nāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ |
परिभ्रमंस्तत्र न विन्दते ऽर्थान् मायामये वासनया शयानः ॥ (२।२)
paribhramaṃstatra na vindate 'rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ ||
अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः । (३।१)
ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ syādapramatto vyavasāyabuddhiḥ |
सिद्धे ऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥ (३।२)
siddhe 'nyathārthe na yateta tatra pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ ||
सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैर् बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् । (४।१)
satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsair bāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim |
सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः ॥ (४।२)
satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ ||
चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितो ऽप्यशुष्यन् । (५।१)
cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito 'pyaśuṣyan |
रुद्धा गुहाः किम् अजितो ऽवति नोपसन्नान् कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ (५।२)
ruddhā guhāḥ kim ajito 'vati nopasannān kasmādbhajanti kavayo dhanadurmadāndhān ||
एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियो ऽर्थो भगवान् अनन्तः । (६।१)
evaṃ svacitte svata eva siddha ātmā priyo 'rtho bhagavān anantaḥ |
तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ (६।२)
taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṃsārahetūparamaśca yatra ||
कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ताम् ऋते पशून् असतीं नाम कुर्यात् । (७।१)
kastāṃ tvanādṛtya parānucintām ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt |
पश्यञ् जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ् जुषाणम् ॥ (७।२)
paśyañ janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ svakarmajān paritāpāñ juṣāṇam ||
केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । (८।१)
kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam |
चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्खगदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ (८।२)
caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkhagadādharaṃ dhāraṇayā smaranti ||
रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । (९।१)
rasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasam |
लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ (९।२)
lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ sphuranmahāratnakirīṭakuṇḍalam ||
उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । (१०।१)
unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye yogeśvarāsthāpitapādapallavam |
श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरम् अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ (१०।२)
śrīlakṣaṇaṃ kaustubharatnakandharam amlānalakṣmyā vanamālayācitam ||
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकैर् महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः । (११।१)
vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakair mahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ |
स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैर् विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ (११।२)
snigdhāmalākuñcitanīlakuntalair virocamānānanahāsapeśalam ||
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । (१२।१)
adīnalīlāhasitekṣaṇollasadbhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham |
ईक्षेत चिन्तामयम् एनम् ईश्वरं यावन् मनो धारणयावतिष्ठते ॥ (१२।२)
īkṣeta cintāmayam enam īśvaraṃ yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate ||
एकैकशो ऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृतः । (१३।१)
ekaikaśo 'ṅgāni dhiyānubhāvayet pādādi yāvaddhasitaṃ gadābhṛtaḥ |
जितं जितं स्थानम् अपोह्य धारयेत् परं परं शुध्यति धीर्यथा यथा ॥ (१३।२)
jitaṃ jitaṃ sthānam apohya dhārayet paraṃ paraṃ śudhyati dhīryathā yathā ||
यावन् न जायेत परावरे ऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः । (१४।१)
yāvan na jāyeta parāvare 'smin viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ |
तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ (१४।२)
tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ kriyāvasāne prayataḥ smareta ||
स्थिरं सुखं चासनम् आस्थितो यतिर् यदा जिहासुरिमम् अङ्ग लोकम् । (१५।१)
sthiraṃ sukhaṃ cāsanam āsthito yatir yadā jihāsurimam aṅga lokam |
काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन् मनसा जितासुः ॥ (१५।२)
kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ ||
मनः स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तम् आत्मनि । (१६।१)
manaḥ svabuddhyāmalayā niyamya kṣetrajña etāṃ ninayet tam ātmani |
आत्मानम् आत्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ (१६।२)
ātmānam ātmanyavarudhya dhīro labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt ||
न यत्र कालो ऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । (१७।१)
na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire |
न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ (१७।२)
na yatra sattvaṃ na rajastamaśca na vai vikāro na mahān pradhānam ||
परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः । (१८।१)
paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netītyatadutsisṛkṣavaḥ |
विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ (१८।२)
visṛjya daurātmyam ananyasauhṛdā hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade ||
इत्थं मुनिस्तूपरमेद्व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः । (१९।१)
itthaṃ munistūparamedvyavasthito vijñānadṛgvīryasurandhitāśayaḥ |
स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततो ऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज् जितक्लमः ॥ (१९।२)
svapārṣṇināpīḍya gudaṃ tato 'nilaṃ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jitaklamaḥ ||
नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्माद् उदानगत्योरसि तं नयेन् मुनिः । (२०।१)
nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropya tasmād udānagatyorasi taṃ nayen muniḥ |
ततो ऽनुसंधाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत ॥ (२०।२)
tato 'nusaṃdhāya dhiyā manasvī svatālumūlaṃ śanakairnayeta ||
तस्माद्भ्रुवोरन्तरम् उन्नयेत निरुद्धसप्तायतनो ऽनपेक्षः । (२१।१)
tasmādbhruvorantaram unnayeta niruddhasaptāyatano 'napekṣaḥ |
स्थित्वा मुहूर्तार्धम् अकुण्ठदृष्टिर् निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत् परं गतः ॥ (२१।२)
sthitvā muhūrtārdham akuṇṭhadṛṣṭir nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ ||
यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानाम् उत यद्विहारम् । (२२।१)
yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ vaihāyasānām uta yadvihāram |
अष्टाधिपत्यं गुणसंनिवाये सहैव गच्छेन् मनसेन्द्रियैश्च ॥ (२२।२)
aṣṭādhipatyaṃ guṇasaṃnivāye sahaiva gacchen manasendriyaiśca ||
योगेश्वराणां गतिम् आहुरन्तर् बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् । (२३।१)
yogeśvarāṇāṃ gatim āhurantar bahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām |
न कर्मभिस्तां गतिम् आप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ (२३।२)
na karmabhistāṃ gatim āpnuvanti vidyātapoyogasamādhibhājām ||
वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । (२४।१)
vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ suṣumṇayā brahmapathena śociṣā |
विधूतकल्को ऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ (२४।२)
vidhūtakalko 'tha harerudastāt prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram ||
तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णोर् अणीयसा विरजेनात्मनैकः । (२५।१)
tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇor aṇīyasā virajenātmanaikaḥ |
नमस्कृतं ब्रह्मविदाम् उपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते ॥ (२५।२)
namaskṛtaṃ brahmavidām upaiti kalpāyuṣo yadvibudhā ramante ||
अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । (२६।१)
atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam |
निर्याति सिद्धेश्वरजुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तद् उ पारमेष्ठ्यम् ॥ (२६।२)
niryāti siddheśvarajuṣṭadhiṣṇyaṃ yad dvaiparārdhyaṃ tad u pārameṣṭhyam ||
न यत्र शोको न जरा न मृत्युर् नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । (२७।१)
na yatra śoko na jarā na mṛtyur nārtirna codvega ṛte kutaścit |
यच्चित् ततो ऽदः कृपयानिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात् ॥ (२७।२)
yaccit tato 'daḥ kṛpayānidaṃvidāṃ durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt ||
ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भयस् तेनात्मनापो ऽनलमूर्तिरत्वरन् । (२८।१)
tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayas tenātmanāpo 'nalamūrtiratvaran |
ज्योतिर्मयो वायुम् उपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ (२८।२)
jyotirmayo vāyum upetya kāle vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam ||
घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव । (२९।१)
ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva |
श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिम् उपैति योगी ॥ (२९।२)
śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ prāṇena cākūtim upaiti yogī ||
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । (३०।१)
sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ manomayaṃ devamayaṃ vikāryam |
संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम् ॥ (३०।२)
saṃsādya gatyā saha tena yāti vijñānatattvaṃ guṇasannirodham ||
तेनात्मनात्मानम् उपैति शान्तम् आनन्दम् आनन्दमयो ऽवसाने । (३१।१)
tenātmanātmānam upaiti śāntam ānandam ānandamayo 'vasāne |
एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जते ऽङ्ग ॥ (३१।२)
etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ sa vai punarneha viṣajjate 'ṅga ||
एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । (३२।१)
ete sṛtī te nṛpa vedagīte tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca |
ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः ॥ (३२।२)
ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ ||
न ह्यतो ऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह । (३३।१)
na hyato 'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha |
भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । (३४।१)
bhagavān brahma kārtsnyena triranvīkṣya manīṣayā |
तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ (३४।२)
tadadhyavasyat kūṭastho ratirātman yato bhavet ||
भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः । (३५।१)
bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ |
दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः ॥ (३५।२)
dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇairanumāpakaiḥ ||
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा । (३६।१)
tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā |
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम् ॥ (३६।२)
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām ||
पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु संभृतम् । (३७।१)
pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu saṃbhṛtam |
पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ (३७।२)
punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.