भागवतपुराणBhāgavatapurāṇa

BhāgavPur, 2, 2

21 of 114 · 75 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

श्रीशुक उवाच । (१।१)

śrīśuka uvāca

1.2१.२

एवं पुरा धारणयात्मयोनिर् नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । (१।२)

evaṃ purā dhāraṇayātmayonir naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt |

1.3१.३

तथा ससर्जेदम् अमोघदृष्टिर् यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धिः ॥ (१।३)

tathā sasarjedam amoghadṛṣṭir yathāpyayāt prāg vyavasāyabuddhiḥ ||

2.1२.१

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन् नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः । (२।१)

śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yan nāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ |

2.2२.२

परिभ्रमंस्तत्र न विन्दते ऽर्थान् मायामये वासनया शयानः ॥ (२।२)

paribhramaṃstatra na vindate 'rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ ||

3.1३.१

अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः । (३।१)

ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ syādapramatto vyavasāyabuddhiḥ |

3.2३.२

सिद्धे ऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥ (३।२)

siddhe 'nyathārthe na yateta tatra pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ ||

4.1४.१

सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैर् बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् । (४।१)

satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsair bāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim |

4.2४.२

सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः ॥ (४।२)

satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ ||

5.1५.१

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितो ऽप्यशुष्यन् । (५।१)

cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito 'pyaśuṣyan |

5.2५.२

रुद्धा गुहाः किम् अजितो ऽवति नोपसन्नान् कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ (५।२)

ruddhā guhāḥ kim ajito 'vati nopasannān kasmādbhajanti kavayo dhanadurmadāndhān ||

6.1६.१

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियो ऽर्थो भगवान् अनन्तः । (६।१)

evaṃ svacitte svata eva siddha ātmā priyo 'rtho bhagavān anantaḥ |

6.2६.२

तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ (६।२)

taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṃsārahetūparamaśca yatra ||

7.1७.१

कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ताम् ऋते पशून् असतीं नाम कुर्यात् । (७।१)

kastāṃ tvanādṛtya parānucintām ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt |

7.2७.२

पश्यञ् जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ् जुषाणम् ॥ (७।२)

paśyañ janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ svakarmajān paritāpāñ juṣāṇam ||

8.1८.१

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । (८।१)

kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam |

8.2८.२

चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्खगदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ (८।२)

caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkhagadādharaṃ dhāraṇayā smaranti ||

9.1९.१

रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । (९।१)

rasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasam |

9.2९.२

लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ (९।२)

lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ sphuranmahāratnakirīṭakuṇḍalam ||

10.1१०.१

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । (१०।१)

unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye yogeśvarāsthāpitapādapallavam |

10.2१०.२

श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरम् अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ (१०।२)

śrīlakṣaṇaṃ kaustubharatnakandharam amlānalakṣmyā vanamālayācitam ||

11.1११.१

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकैर् महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः । (११।१)

vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakair mahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ |

11.2११.२

स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैर् विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ (११।२)

snigdhāmalākuñcitanīlakuntalair virocamānānanahāsapeśalam ||

12.1१२.१

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । (१२।१)

adīnalīlāhasitekṣaṇollasadbhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham |

12.2१२.२

ईक्षेत चिन्तामयम् एनम् ईश्वरं यावन् मनो धारणयावतिष्ठते ॥ (१२।२)

īkṣeta cintāmayam enam īśvaraṃ yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate ||

13.1१३.१

एकैकशो ऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृतः । (१३।१)

ekaikaśo 'ṅgāni dhiyānubhāvayet pādādi yāvaddhasitaṃ gadābhṛtaḥ |

13.2१३.२

जितं जितं स्थानम् अपोह्य धारयेत् परं परं शुध्यति धीर्यथा यथा ॥ (१३।२)

jitaṃ jitaṃ sthānam apohya dhārayet paraṃ paraṃ śudhyati dhīryathā yathā ||

14.1१४.१

यावन् न जायेत परावरे ऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः । (१४।१)

yāvan na jāyeta parāvare 'smin viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ |

14.2१४.२

तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ (१४।२)

tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ kriyāvasāne prayataḥ smareta ||

15.1१५.१

स्थिरं सुखं चासनम् आस्थितो यतिर् यदा जिहासुरिमम् अङ्ग लोकम् । (१५।१)

sthiraṃ sukhaṃ cāsanam āsthito yatir yadā jihāsurimam aṅga lokam |

15.2१५.२

काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन् मनसा जितासुः ॥ (१५।२)

kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ ||

16.1१६.१

मनः स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तम् आत्मनि । (१६।१)

manaḥ svabuddhyāmalayā niyamya kṣetrajña etāṃ ninayet tam ātmani |

16.2१६.२

आत्मानम् आत्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ (१६।२)

ātmānam ātmanyavarudhya dhīro labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt ||

17.1१७.१

न यत्र कालो ऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । (१७।१)

na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire |

17.2१७.२

न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ (१७।२)

na yatra sattvaṃ na rajastamaśca na vai vikāro na mahān pradhānam ||

18.1१८.१

परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः । (१८।१)

paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netītyatadutsisṛkṣavaḥ |

18.2१८.२

विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ (१८।२)

visṛjya daurātmyam ananyasauhṛdā hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade ||

19.1१९.१

इत्थं मुनिस्तूपरमेद्व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः । (१९।१)

itthaṃ munistūparamedvyavasthito vijñānadṛgvīryasurandhitāśayaḥ |

19.2१९.२

स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततो ऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज् जितक्लमः ॥ (१९।२)

svapārṣṇināpīḍya gudaṃ tato 'nilaṃ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jitaklamaḥ ||

20.1२०.१

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्माद् उदानगत्योरसि तं नयेन् मुनिः । (२०।१)

nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropya tasmād udānagatyorasi taṃ nayen muniḥ |

20.2२०.२

ततो ऽनुसंधाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत ॥ (२०।२)

tato 'nusaṃdhāya dhiyā manasvī svatālumūlaṃ śanakairnayeta ||

21.1२१.१

तस्माद्भ्रुवोरन्तरम् उन्नयेत निरुद्धसप्तायतनो ऽनपेक्षः । (२१।१)

tasmādbhruvorantaram unnayeta niruddhasaptāyatano 'napekṣaḥ |

21.2२१.२

स्थित्वा मुहूर्तार्धम् अकुण्ठदृष्टिर् निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत् परं गतः ॥ (२१।२)

sthitvā muhūrtārdham akuṇṭhadṛṣṭir nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ ||

22.1२२.१

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानाम् उत यद्विहारम् । (२२।१)

yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ vaihāyasānām uta yadvihāram |

22.2२२.२

अष्टाधिपत्यं गुणसंनिवाये सहैव गच्छेन् मनसेन्द्रियैश्च ॥ (२२।२)

aṣṭādhipatyaṃ guṇasaṃnivāye sahaiva gacchen manasendriyaiśca ||

23.1२३.१

योगेश्वराणां गतिम् आहुरन्तर् बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् । (२३।१)

yogeśvarāṇāṃ gatim āhurantar bahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām |

23.2२३.२

न कर्मभिस्तां गतिम् आप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ (२३।२)

na karmabhistāṃ gatim āpnuvanti vidyātapoyogasamādhibhājām ||

24.1२४.१

वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । (२४।१)

vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ suṣumṇayā brahmapathena śociṣā |

24.2२४.२

विधूतकल्को ऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ (२४।२)

vidhūtakalko 'tha harerudastāt prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram ||

25.1२५.१

तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णोर् अणीयसा विरजेनात्मनैकः । (२५।१)

tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇor aṇīyasā virajenātmanaikaḥ |

25.2२५.२

नमस्कृतं ब्रह्मविदाम् उपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते ॥ (२५।२)

namaskṛtaṃ brahmavidām upaiti kalpāyuṣo yadvibudhā ramante ||

26.1२६.१

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । (२६।१)

atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam |

26.2२६.२

निर्याति सिद्धेश्वरजुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तद् उ पारमेष्ठ्यम् ॥ (२६।२)

niryāti siddheśvarajuṣṭadhiṣṇyaṃ yad dvaiparārdhyaṃ tad u pārameṣṭhyam ||

27.1२७.१

न यत्र शोको न जरा न मृत्युर् नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । (२७।१)

na yatra śoko na jarā na mṛtyur nārtirna codvega ṛte kutaścit |

27.2२७.२

यच्चित् ततो ऽदः कृपयानिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात् ॥ (२७।२)

yaccit tato 'daḥ kṛpayānidaṃvidāṃ durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt ||

28.1२८.१

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भयस् तेनात्मनापो ऽनलमूर्तिरत्वरन् । (२८।१)

tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayas tenātmanāpo 'nalamūrtiratvaran |

28.2२८.२

ज्योतिर्मयो वायुम् उपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ (२८।२)

jyotirmayo vāyum upetya kāle vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam ||

29.1२९.१

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव । (२९।१)

ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva |

29.2२९.२

श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिम् उपैति योगी ॥ (२९।२)

śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ prāṇena cākūtim upaiti yogī ||

30.1३०.१

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । (३०।१)

sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ manomayaṃ devamayaṃ vikāryam |

30.2३०.२

संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम् ॥ (३०।२)

saṃsādya gatyā saha tena yāti vijñānatattvaṃ guṇasannirodham ||

31.1३१.१

तेनात्मनात्मानम् उपैति शान्तम् आनन्दम् आनन्दमयो ऽवसाने । (३१।१)

tenātmanātmānam upaiti śāntam ānandam ānandamayo 'vasāne |

31.2३१.२

एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जते ऽङ्ग ॥ (३१।२)

etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ sa vai punarneha viṣajjate 'ṅga ||

32.1३२.१

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । (३२।१)

ete sṛtī te nṛpa vedagīte tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca |

32.2३२.२

ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः ॥ (३२।२)

ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ ||

33.1३३.१

न ह्यतो ऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह । (३३।१)

na hyato 'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha |

33.2३३.२

वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ (३३।२)

vāsudeve bhagavati bhaktiyogo yato bhavet ||

34.1३४.१

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । (३४।१)

bhagavān brahma kārtsnyena triranvīkṣya manīṣayā |

34.2३४.२

तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ (३४।२)

tadadhyavasyat kūṭastho ratirātman yato bhavet ||

35.1३५.१

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः । (३५।१)

bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ |

35.2३५.२

दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः ॥ (३५।२)

dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇairanumāpakaiḥ ||

36.1३६.१

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा । (३६।१)

tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā |

36.2३६.२

श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम् ॥ (३६।२)

śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām ||

37.1३७.१

पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु संभृतम् । (३७।१)

pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu saṃbhṛtam |

37.2३७.२

पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ (३७।२)

punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

BhāgavPur, 2, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit