श्र्युद्धव उवाच । (१।१)

यस् त्वयाभिहितः पूर्वं धर्मस् त्वद्भक्तिलक्षणः । (१।२)

वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदाम् अपि ॥ (१।३)

यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर् नृणां भवेत् । (२।१)

स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥ (२।२)

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । (३।१)

यत् तेन हंसरूपेण ब्रह्मणे ऽभ्यात्थ माधव ॥ (३।२)

स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । (४।१)

न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्राग् अनुशासितः ॥ (४।२)

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । (५।१)

सभायाम् अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ (५।२)

कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । (६।१)

त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ (६।२)

तत् त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मस् त्वद्भक्तिलक्षणः । (७।१)

यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ (७।२)

श्रीशुक उवाच । (८।१)

इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः । (८।२)

प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान् ॥ (८।३)

श्रीभगवान् उवाच । (९।१)

धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् । (९।२)

वर्णाश्रमाचारवतां तम् उद्धव निबोध मे ॥ (९।३)

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः । (१०।१)

कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदुः ॥ (१०।२)

वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मो ऽहं वृषरूपधृक् । (११।१)

उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ (११।२)

त्रेतामुखे महाभाग प्राणान् मे हृदयात् त्रयी । (१२।१)

विद्या प्रादुरभूत् तस्या अहम् आसं त्रिवृन् मखः ॥ (१२।२)

विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः । (१३।१)

वैराजात् पुरुषाज् जाता य आत्माचारलक्षणाः ॥ (१३।२)

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । (१४।१)

वक्षःस्थलाद् वनेवासः संन्यासः शिरसि स्थितः ॥ (१४।२)

वर्णानाम् आश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः । (१५।१)

आसन् प्रकृतयो नॄणां नीचैर् नीचोत्तमोत्तमाः ॥ (१५।२)

शमो दमस् तपः शौचं संतोषः क्षान्तिर् आर्जवम् । (१६।१)

मद्भक्तिश् च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस् त्व् इमाः ॥ (१६।२)

तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यम् उद्यमः । (१७।१)

स्थैर्यं ब्रह्मण्यम् ऐश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस् त्व् इमाः ॥ (१७।२)

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । (१८।१)

अतुष्टिर् अर्थोपचयैर् वैश्यप्रकृतयस् त्व् इमाः ॥ (१८।२)

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्य् अमायया । (१९।१)

तत्र लब्धेन संतोषः शूद्रप्रकृतयस् त्व् इमाः ॥ (१९।२)

अशौचम् अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः । (२०।१)

कामः क्रोधश् च तर्षश् च स भावो ऽन्त्यावसायिनाम् ॥ (२०।२)

अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् अकामक्रोधलोभता । (२१।१)

भूतप्रियहिते हा च धर्मो ऽयं सार्ववर्णिकः ॥ (२१।२)

द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज् जन्मोपनयनं द्विजः । (२२।१)

वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूतः ॥ (२२।२)

मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । (२३।१)

जटिलो ऽधौतदद्वासो ऽरक्तपीठः कुशान् दधत् ॥ (२३।२)

स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः । (२४।१)

न छिन्द्यान् नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्य् अपि ॥ (२४।२)

रेतो नावकिरेज् जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् । (२५।१)

अवकीर्णे ऽवगाह्याप्सु यतासुस् त्रिपदां जपेत् ॥ (२५।२)

अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ् शुचिः । (२६।१)

समाहित उपासीत संध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ (२६।२)

आचार्यं मां विजानीयान् नावमन्येत कर्हिचित् । (२७।१)

न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥ (२७।२)

सायं प्रातर् उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । (२८।१)

यच् चान्यद् अप्य् अनुज्ञातम् उपयुञ्जीत संयतः ॥ (२८।२)

शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । (२९।१)

यानशय्यासनस्थानैर् नातिदूरे कृताञ्जलिः ॥ (२९।२)

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जितः । (३०।१)

विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतम् अखण्डितम् ॥ (३०।२)

यद्य् असौ छन्दसां लोकम् आरोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । (३१।१)

गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रतः ॥ (३१।२)

अग्नौ गुराव् आत्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । (३२।१)

अपृथग्धीर् उपासीत ब्रह्मवर्चस्व्य् अकल्मषः ॥ (३२।२)

स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । (३३।१)

प्राणिनो मिथुनीभूतान् अगृहस्थो ऽग्रतस् त्यजेत् ॥ (३३।२)

शौचम् आचमनं स्नानं संध्योपास्तिर् ममार्चनम् । (३४।१)

तीर्थसेवा जपो ऽस्पृश्याभक्ष्यासंभाष्यवर्जनम् ॥ (३४।२)

सर्वाश्रमप्रयुक्तो ऽयं नियमः कुलनन्दन । (३५।१)

मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः ॥ (३५।२)

एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणो ऽग्निर् इव ज्वलन् । (३६।१)

मद्भक्तस् तीव्रतपसा दग्धकर्माशयो ऽमलः ॥ (३६।२)

अथानन्तरम् आवेक्ष्यन् यथाजिज्ञासितागमः । (३७।१)

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदितः ॥ (३७।२)

गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तमः । (३८।१)

आश्रमाद् आश्रमं गच्छेन् नान्यथामत्परश् चरेत् ॥ (३८।२)

गृहार्थी सदृशीं भार्याम् उद्वहेद् अजुगुप्सिताम् । (३९।१)

यवीयसीं तु वयसा यं सवर्णाम् अनु क्रमात् ॥ (३९।२)

इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । (४०।१)

प्रतिग्रहो ऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ (४०।२)

प्रतिग्रहं मन्यमानस् तपस्तेजोयशोनुदम् । (४१।१)

अन्याभ्याम् एव जीवेत शिलैर् वा दोषदृक् तयोः ॥ (४१।२)

ब्राह्मणस्य हि देहो ऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । (४२।१)

कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ (४२।२)

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः । (४३।१)

मय्य् अर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन् नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥ (४३।२)

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । (४४।१)

तान् उद्धरिष्ये न चिराद् आपद्भ्यो नौर् इवार्णवात् ॥ (४४।२)

सर्वाः समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजाः । (४५।१)

आत्मानम् आत्मना धीरो यथा गजपतिर् गजान् ॥ (४५।२)

एवंविधो नरपतिर् विमानेनार्कवर्चसा । (४६।१)

विधूयेहाशुभं कृत्स्नम् इन्द्रेण सह मोदते ॥ (४६।२)

सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैर् एवापदं तरेत् । (४७।१)

खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथंचन ॥ (४७।२)

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन् मृगययापदि । (४८।१)

चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथंचन ॥ (४८।२)

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् । (४९।१)

कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ (४९।२)

वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर् यथोदयम् । (५०।१)

देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्य् अन्वहं यजेत् ॥ (५०।२)

यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । (५१।१)

धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ (५१।२)

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्य् अपि । (५२।१)

विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्टवत् ॥ (५२।२)

पुत्रदाराप्तबन्धूनां संगमः पान्थसंगमः । (५३।१)

अनुदेहं वियन्त्य् एते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ (५३।२)

इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेष्व् अतिथिवद् वसन् । (५४।१)

न गृहैर् अनुबध्येत निर्ममो निरहंकृतः ॥ (५४।२)

कर्मभिर् गृहमेधीयैर् इष्ट्वा माम् एव भक्तिमान् । (५५।१)

तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ (५५।२)

यस् त्व् आसक्तमतिर् गेहे पुत्रवित्तैषणातुरः । (५६।१)

स्त्रैणः कृपणधीर् मूढो ममाहम् इति बध्यते ॥ (५६।२)

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजाः । (५७।१)

अनाथा माम् ऋते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ (५७।२)

एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीर् अयम् । (५८।१)

अतृप्तस् तान् अनुध्यायन् मृतो ऽन्धं विशते तमः ॥ (५८।२)