विदुर उवाच । (१।१)

अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः । (१।२)

प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर् मानसीर् विभुः ॥ (१।३)

ये च मे भगवन् पृष्टास् त्वय्य् अर्था बहुवित्तम । (२।१)

तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्द्धि नः सर्वसंशयान् ॥ (२।२)

सूत उवाच । (३।१)

एवं संचोदितस् तेन क्षत्त्रा कौषारविर् मुनिः । (३।२)

प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थान् अथ भार्गव ॥ (३।३)

मैत्रेय उवाच । (४।१)

विरिञ्चो ऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः । (४।२)

आत्मन्य् आत्मानम् आवेश्य यथाह भगवान् अजः ॥ (४।३)

तद् विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठितः । (५।१)

पद्मम् अम्भश् च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ (५।२)

तपसा ह्य् एधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । (६।१)

विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ (६।२)

तद् विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । (७।१)

अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्य् अचिन्तयत् ॥ (७।२)

पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदितः । (८।१)

एकं व्यभाङ्क्षीद् उरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ (८।२)

एतावाञ् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः । (९।१)

धर्मस्य ह्य् अनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्य् असौ ॥ (९।२)

विदुर उवाच । (१०।१)

यथात्थ बहुरूपस्य हरेर् अद्भुतकर्मणः । (१०।२)

कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो ॥ (१०।३)

मैत्रेय उवाच । (११।१)

गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषो ऽप्रतिष्ठितः । (११।२)

पुरुषस् तदुपादानम् आत्मानं लीलयासृजत् ॥ (११।३)

विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । (१२।१)

ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ (१२।२)

यथेदानीं तथाग्रे च पश्चाद् अप्य् एतद् ईदृशम् । (१३।१)

सर्गो नवविधस् तस्य प्राकृतो वैकृतस् तु यः ॥ (१३।२)

कालद्रव्यगुणैर् अस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः । (१४।१)

आद्यस् तु महतः सर्गो गुणवैषम्यम् आत्मनः ॥ (१४।२)

द्वितीयस् त्व् अहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः । (१५।१)

भूतसर्गस् तृतीयस् तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् ॥ (१५।२)

चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस् तु ज्ञानक्रियात्मकः । (१६।१)

वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः ॥ (१६।२)

षष्ठस् तु तमसः सर्गो यस् त्व् अबुद्धिकृतः प्रभोः । (१७।१)

षड् इमे प्राकृताः सर्गा वैकृतान् अपि मे शृणु ॥ (१७।२)

रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः । (१८।१)

सप्तमो मुख्यसर्गस् तु षड्विधस् तस्थुषां च यः ॥ (१८।२)

वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः । (१९।१)

उत्स्रोतसस् तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः ॥ (१९।२)

तिरश्चाम् अष्टमः सर्गः सो ऽष्टाविंशद्विधो मतः । (२०।१)

अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्य् अवेदिनः ॥ (२०।२)

गौर् अजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः । (२१।१)

द्विशफाः पशवश् चेमे अविर् उष्ट्रश् च सत्तम ॥ (२१।२)

खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश् चमरी तथा । (२२।१)

एते चैकशफाः क्षत्तः शृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ (२२।२)

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ । (२३।१)

सिंहः कपिर् गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः ॥ (२३।२)

कङ्कगृध्रबकश्येनभासभल्लूकबर्हिणः । (२४।१)

हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः ॥ (२४।२)

अर्वाक्स्रोतस् तु नवमः क्षत्तर् एकविधो नृणाम् । (२५।१)

रजो ऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥ (२५।२)

वैकृतास् त्रय एवैते देवसर्गश् च सत्तम । (२६।१)

वैकारिकस् तु यः प्रोक्तः कौमारस् तूभयात्मकः ॥ (२६।२)

देवसर्गश् चाष्टविधो विबुधाः पितरो ऽसुराः । (२७।१)

गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ॥ (२७।२)

भूतप्रेतपिशाचाश् च विद्याध्राः किंनरादयः । (२८।१)

दशैते विदुराख्याताः सर्गास् ते विश्वसृक्कृताः ॥ (२८।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च । (२९।१)

एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्व् आत्मभूर् हरिः । (२९।२)

सृजत्य् अमोघसंकल्प आत्मैवात्मानम् आत्मना ॥ (२९।३)