BhāgavPur, 3, 28
Select a line for its word-by-word analysis.
मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ (१।३)
mano yenaiva vidhinā prasannaṃ yāti satpatham ||
स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच् च निवर्तनम् । (२।१)
svadharmācaraṇaṃ śaktyā vidharmāc ca nivartanam |
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश् च मोक्षधर्मरतिस् तथा । (३।१)
grāmyadharmanivṛttiś ca mokṣadharmaratis tathā |
ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम् ॥ (४।२)
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ svādhyāyaḥ puruṣārcanam ||
मौनं सदासनजयः स्थैर्यं प्राणजयः शनैः । (५।१)
maunaṃ sadāsanajayaḥ sthairyaṃ prāṇajayaḥ śanaiḥ |
प्रत्याहारश् चेन्द्रियाणां विषयान् मनसा हृदि ॥ (५।२)
pratyāhāraś cendriyāṇāṃ viṣayān manasā hṛdi ||
एतैर् अन्यैश् च पथिभिर् मनो दुष्टम् असत्पथम् । (७।१)
etair anyaiś ca pathibhir mano duṣṭam asatpatham |
बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर् जितप्राणो ह्य् अतन्द्रितः ॥ (७।२)
buddhyā yuñjīta śanakair jitaprāṇo hy atandritaḥ ||
तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋजुकायः समभ्यसेत् ॥ (८।२)
tasmin svasti samāsīna ṛjukāyaḥ samabhyaset ||
प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः । (९।१)
prāṇasya śodhayen mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरम् अचञ्चलम् ॥ (९।२)
pratikūlena vā cittaṃ yathā sthiram acañcalam ||
मनो ऽचिरात् स्याद् विरजं जितश्वासस्य योगिनः । (१०।१)
mano 'cirāt syād virajaṃ jitaśvāsasya yoginaḥ |
वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ (१०।२)
vāyvagnibhyāṃ yathā lohaṃ dhmātaṃ tyajati vai malam ||
प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषान् । (११।१)
prāṇāyāmair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣān |
प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ (११।२)
pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān ||
काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्वनासाग्रावलोकनः ॥ (१२।२)
kāṣṭhāṃ bhagavato dhyāyet svanāsāgrāvalokanaḥ ||
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकंधरम् ॥ (१४।२)
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhāmuktakaṃdharam ||
काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । (१६।१)
kāñcīguṇollasacchroṇiṃ hṛdayāmbhojaviṣṭaram |
ध्यायेद् देवं समग्राङ्गं यावन् न च्यवते मनः ॥ (१८।२)
dhyāyed devaṃ samagrāṅgaṃ yāvan na cyavate manaḥ ||
स्थितं व्रजन्तम् आसीनं शयानं वा गुहाशयम् । (१९।१)
sthitaṃ vrajantam āsīnaṃ śayānaṃ vā guhāśayam |
प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच् छुद्धभावेन चेतसा ॥ (१९।२)
prekṣaṇīyehitaṃ dhyāyec chuddhabhāvena cetasā ||
तस्मिन् लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । (२०।१)
tasmin labdhapadaṃ cittaṃ sarvāvayavasaṃsthitam |
विलक्ष्यैकत्र संयुञ्ज्याद् अङ्गे भगवतो मुनिः ॥ (२०।२)
vilakṣyaikatra saṃyuñjyād aṅge bhagavato muniḥ ||
संचिन्तयेद् भगवतश् चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । (२१।१)
saṃcintayed bhagavataś caraṇāravindaṃ vajrāṅkuśadhvajasaroruhalāñchanāḍhyam |
उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवालज्योत्स्नाभिर् आहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ (२१।२)
uttuṅgaraktavilasannakhacakravālajyotsnābhir āhatamahaddhṛdayāndhakāram ||
यच्छौचनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत् । (२२।१)
yacchaucaniḥsṛtasaritpravarodakena tīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo 'bhūt |
ध्यातुर् मनःशमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच् चिरं भगवतश् चरणारविन्दम् ॥ (२२।२)
dhyātur manaḥśamalaśailanisṛṣṭavajraṃ dhyāyec ciraṃ bhagavataś caraṇāravindam ||
जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः । (२३।१)
jānudvayaṃ jalajalocanayā jananyā lakṣmyākhilasya suravanditayā vidhātuḥ |
ऊर्वोर् निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोर् अभवस्य कुर्यात् ॥ (२३।२)
ūrvor nidhāya karapallavarociṣā yat saṃlālitaṃ hṛdi vibhor abhavasya kuryāt ||
ऊरू सुपर्णभुजयोर् अधि शोभमानाव् ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । (२४।१)
ūrū suparṇabhujayor adhi śobhamānāv ojonidhī atasikākusumāvabhāsau |
व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमानकाञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ (२४।२)
vyālambipītavaravāsasi vartamānakāñcīkalāpaparirambhi nitambabimbam ||
नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । (२५।१)
nābhihradaṃ bhuvanakośaguhodarasthaṃ yatrātmayonidhiṣaṇākhilalokapadmam |
व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोर् अमुष्य ध्यायेद् द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ (२५।२)
vyūḍhaṃ harinmaṇivṛṣastanayor amuṣya dhyāyed dvayaṃ viśadahāramayūkhagauram ||
वक्षो ऽधिवासम् ऋषभस्य महाविभूतेः पुंसां मनोनयननिर्वृतिम् आदधानम् । (२६।१)
vakṣo 'dhivāsam ṛṣabhasya mahāvibhūteḥ puṃsāṃ manonayananirvṛtim ādadhānam |
कण्ठं च कौस्तुभमणेर् अधिभूषणार्थं कुर्यान् मनस्य् अखिललोकनमस्कृतस्य ॥ (२६।२)
kaṇṭhaṃ ca kaustubhamaṇer adhibhūṣaṇārthaṃ kuryān manasy akhilalokanamaskṛtasya ||
बाहूंश् च मन्दरगिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयान् अधिलोकपालान् । (२७।१)
bāhūṃś ca mandaragireḥ parivartanena nirṇiktabāhuvalayān adhilokapālān |
संचिन्तयेद् दशशतारम् असह्यतेजः शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ (२७।२)
saṃcintayed daśaśatāram asahyatejaḥ śaṅkhaṃ ca tatkarasaroruharājahaṃsam ||
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धाम् अरातिभटशोणितकर्दमेन । (२८।१)
kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta digdhām arātibhaṭaśoṇitakardamena |
मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वम् अमलं मणिम् अस्य कण्ठे ॥ (२८।२)
mālāṃ madhuvratavarūthagiropaghuṣṭāṃ caityasya tattvam amalaṃ maṇim asya kaṇṭhe ||
भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्तेः संचिन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् । (२९।१)
bhṛtyānukampitadhiyeha gṛhītamūrteḥ saṃcintayed bhagavato vadanāravindam |
यद् विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलम् उदारनासम् ॥ (२९।२)
yad visphuranmakarakuṇḍalavalgitena vidyotitāmalakapolam udāranāsam ||
यच् छ्रीनिकेतम् अलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । (३०।१)
yac chrīniketam alibhiḥ parisevyamānaṃ bhūtyā svayā kuṭilakuntalavṛndajuṣṭam |
मीनद्वयाश्रयम् अधिक्षिपद् अब्जनेत्रं ध्यायेन् मनोमयम् अतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ (३०।२)
mīnadvayāśrayam adhikṣipad abjanetraṃ dhyāyen manomayam atandrita ullasadbhru ||
तस्यावलोकम् अधिकं कृपयातिघोरतापत्रयोपशमनाय निसृष्टम् अक्ष्णोः । (३१।१)
tasyāvalokam adhikaṃ kṛpayātighoratāpatrayopaśamanāya nisṛṣṭam akṣṇoḥ |
स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच् चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ (३१।२)
snigdhasmitānuguṇitaṃ vipulaprasādaṃ dhyāyec ciraṃ vipulabhāvanayā guhāyām ||
हासं हरेर् अवनताखिललोकतीव्रशोकाश्रुसागरविशोषणम् अत्युदारम् । (३२।१)
hāsaṃ harer avanatākhilalokatīvraśokāśrusāgaraviśoṣaṇam atyudāram |
सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ (३२।२)
sammohanāya racitaṃ nijamāyayāsya bhrūmaṇḍalaṃ munikṛte makaradhvajasya ||
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठभासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । (३३।१)
dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭhabhāsāruṇāyitatanudvijakundapaṅkti |
ध्यायेत् स्वदेहकुहरे ऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग् दिदृक्षेत् ॥ (३३।२)
dhyāyet svadehakuhare 'vasitasya viṣṇor bhaktyārdrayārpitamanā na pṛthag didṛkṣet ||
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् । (३४।१)
evaṃ harau bhagavati pratilabdhabhāvo bhaktyā dravaddhṛdaya utpulakaḥ pramodāt |
औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुर् अर्द्यमानस् तच् चापि चित्तबडिशं शनकैर् वियुङ्क्ते ॥ (३४।२)
autkaṇṭhyabāṣpakalayā muhur ardyamānas tac cāpi cittabaḍiśaṃ śanakair viyuṅkte ||
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणम् ऋच्छति मनः सहसा यथार्चिः । (३५।१)
muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ nirvāṇam ṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ |
आत्मानम् अत्र पुरुषो ऽव्यवधानम् एकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥ (३५।२)
ātmānam atra puruṣo 'vyavadhānam ekam anvīkṣate pratinivṛttaguṇapravāhaḥ ||
सो ऽप्य् एतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन् महिम्न्य् अवसितः सुखदुःखबाह्ये । (३६।१)
so 'py etayā caramayā manaso nivṛttyā tasmin mahimny avasitaḥ sukhaduḥkhabāhye |
हेतुत्वम् अप्य् असति कर्तरि दुःखयोर् यत् स्वात्मन् विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः ॥ (३६।२)
hetutvam apy asati kartari duḥkhayor yat svātman vidhatta upalabdhaparātmakāṣṭhaḥ ||
देहं च तं न चरमः स्थितम् उत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् । (३७।१)
dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitam utthitaṃ vā siddho vipaśyati yato 'dhyagamat svarūpam |
दैवाद् उपेतम् अथ दैववशाद् अपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ (३७।२)
daivād upetam atha daivavaśād apetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ ||
देहो ऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । (३८।१)
deho 'pi daivavaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ |
तं सप्रपञ्चम् अधिरूढसमाधियोगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ (३८।२)
taṃ saprapañcam adhirūḍhasamādhiyogaḥ svāpnaṃ punar na bhajate pratibuddhavastuḥ ||
यथा पुत्राच् च वित्ताच् च पृथङ् मर्त्यः प्रतीयते । (३९।१)
yathā putrāc ca vittāc ca pṛthaṅ martyaḥ pratīyate |
अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् देहादेः पुरुषस् तथा ॥ (३९।२)
apy ātmatvenābhimatād dehādeḥ puruṣas tathā ||
यथोल्मुकाद् विस्फुलिङ्गाद् धूमाद् वापि स्वसम्भवात् । (४०।१)
yatholmukād visphuliṅgād dhūmād vāpi svasambhavāt |
अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथग् उल्मुकात् ॥ (४०।२)
apy ātmatvenābhimatād yathāgniḥ pṛthag ulmukāt ||
भूतेन्द्रियान्तःकरणात् प्रधानाज् जीवसंज्ञितात् । (४१।१)
bhūtendriyāntaḥkaraṇāt pradhānāj jīvasaṃjñitāt |
आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्मसंज्ञितः ॥ (४१।२)
ātmā tathā pṛthag draṣṭā bhagavān brahmasaṃjñitaḥ ||
ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्व् इव तदात्मताम् ॥ (४२।२)
īkṣetānanyabhāvena bhūteṣv iva tadātmatām ||
स्वयोनिषु यथा ज्योतिर् एकं नाना प्रतीयते । (४३।१)
svayoniṣu yathā jyotir ekaṃ nānā pratīyate |
योनीनां गुणवैषम्यात् तथात्मा प्रकृतौ स्थितः ॥ (४३।२)
yonīnāṃ guṇavaiṣamyāt tathātmā prakṛtau sthitaḥ ||
तस्माद् इमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । (४४।१)
tasmād imāṃ svāṃ prakṛtiṃ daivīṃ sadasadātmikām |
दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ (४४।२)
durvibhāvyāṃ parābhāvya svarūpeṇāvatiṣṭhate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.