भागवतपुराणBhāgavatapurāṇa

BhāgavPur, 3, 28

57 of 114 · 89 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

श्रीभगवान् उवाच । (१।१)

śrībhagavān uvāca

1.2१.२

योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । (१।२)

yogasya lakṣaṇaṃ vakṣye sabījasya nṛpātmaje |

1.3१.३

मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ (१।३)

mano yenaiva vidhinā prasannaṃ yāti satpatham ||

2.1२.१

स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच् च निवर्तनम् । (२।१)

svadharmācaraṇaṃ śaktyā vidharmāc ca nivartanam |

2.2२.२

दैवाल् लब्धेन संतोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ (२।२)

daivāl labdhena saṃtoṣa ātmaviccaraṇārcanam ||

3.1३.१

ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश् च मोक्षधर्मरतिस् तथा । (३।१)

grāmyadharmanivṛttiś ca mokṣadharmaratis tathā |

3.2३.२

मितमेध्यादनं शश्वद् विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ (३।२)

mitamedhyādanaṃ śaśvad viviktakṣemasevanam ||

4.1४.१

अहिंसा सत्यम् अस्तेयं यावदर्थपरिग्रहः । (४।१)

ahiṃsā satyam asteyaṃ yāvadarthaparigrahaḥ |

4.2४.२

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम् ॥ (४।२)

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ svādhyāyaḥ puruṣārcanam ||

5.1५.१

मौनं सदासनजयः स्थैर्यं प्राणजयः शनैः । (५।१)

maunaṃ sadāsanajayaḥ sthairyaṃ prāṇajayaḥ śanaiḥ |

5.2५.२

प्रत्याहारश् चेन्द्रियाणां विषयान् मनसा हृदि ॥ (५।२)

pratyāhāraś cendriyāṇāṃ viṣayān manasā hṛdi ||

6.1६.१

स्वधिष्ण्यानाम् एकदेशे मनसा प्राणधारणम् । (६।१)

svadhiṣṇyānām ekadeśe manasā prāṇadhāraṇam |

6.2६.२

वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मनः ॥ (६।२)

vaikuṇṭhalīlābhidhyānaṃ samādhānaṃ tathātmanaḥ ||

7.1७.१

एतैर् अन्यैश् च पथिभिर् मनो दुष्टम् असत्पथम् । (७।१)

etair anyaiś ca pathibhir mano duṣṭam asatpatham |

7.2७.२

बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर् जितप्राणो ह्य् अतन्द्रितः ॥ (७।२)

buddhyā yuñjīta śanakair jitaprāṇo hy atandritaḥ ||

8.1८.१

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । (८।१)

śucau deśe pratiṣṭhāpya vijitāsana āsanam |

8.2८.२

तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋजुकायः समभ्यसेत् ॥ (८।२)

tasmin svasti samāsīna ṛjukāyaḥ samabhyaset ||

9.1९.१

प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः । (९।१)

prāṇasya śodhayen mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |

9.2९.२

प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरम् अचञ्चलम् ॥ (९।२)

pratikūlena vā cittaṃ yathā sthiram acañcalam ||

10.1१०.१

मनो ऽचिरात् स्याद् विरजं जितश्वासस्य योगिनः । (१०।१)

mano 'cirāt syād virajaṃ jitaśvāsasya yoginaḥ |

10.2१०.२

वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ (१०।२)

vāyvagnibhyāṃ yathā lohaṃ dhmātaṃ tyajati vai malam ||

11.1११.१

प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषान् । (११।१)

prāṇāyāmair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣān |

11.2११.२

प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ (११।२)

pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān ||

12.1१२.१

यदा मनः स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । (१२।१)

yadā manaḥ svaṃ virajaṃ yogena susamāhitam |

12.2१२.२

काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्वनासाग्रावलोकनः ॥ (१२।२)

kāṣṭhāṃ bhagavato dhyāyet svanāsāgrāvalokanaḥ ||

13.1१३.१

प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । (१३।१)

prasannavadanāmbhojaṃ padmagarbhāruṇekṣaṇam |

13.2१३.२

नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ (१३।२)

nīlotpaladalaśyāmaṃ śaṅkhacakragadādharam ||

14.1१४.१

लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । (१४।१)

lasatpaṅkajakiñjalkapītakauśeyavāsasam |

14.2१४.२

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकंधरम् ॥ (१४।२)

śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhāmuktakaṃdharam ||

15.1१५.१

मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । (१५।१)

mattadvirephakalayā parītaṃ vanamālayā |

15.2१५.२

परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ (१५।२)

parārdhyahāravalayakirīṭāṅgadanūpuram ||

16.1१६.१

काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । (१६।१)

kāñcīguṇollasacchroṇiṃ hṛdayāmbhojaviṣṭaram |

16.2१६.२

दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ (१६।२)

darśanīyatamaṃ śāntaṃ manonayanavardhanam ||

17.1१७.१

अपीच्यदर्शनं शश्वत् सर्वलोकनमस्कृतम् । (१७।१)

apīcyadarśanaṃ śaśvat sarvalokanamaskṛtam |

17.2१७.२

सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ (१७।२)

santaṃ vayasi kaiśore bhṛtyānugrahakātaram ||

18.1१८.१

कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । (१८।१)

kīrtanyatīrthayaśasaṃ puṇyaślokayaśaskaram |

18.2१८.२

ध्यायेद् देवं समग्राङ्गं यावन् न च्यवते मनः ॥ (१८।२)

dhyāyed devaṃ samagrāṅgaṃ yāvan na cyavate manaḥ ||

19.1१९.१

स्थितं व्रजन्तम् आसीनं शयानं वा गुहाशयम् । (१९।१)

sthitaṃ vrajantam āsīnaṃ śayānaṃ vā guhāśayam |

19.2१९.२

प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच् छुद्धभावेन चेतसा ॥ (१९।२)

prekṣaṇīyehitaṃ dhyāyec chuddhabhāvena cetasā ||

20.1२०.१

तस्मिन् लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । (२०।१)

tasmin labdhapadaṃ cittaṃ sarvāvayavasaṃsthitam |

20.2२०.२

विलक्ष्यैकत्र संयुञ्ज्याद् अङ्गे भगवतो मुनिः ॥ (२०।२)

vilakṣyaikatra saṃyuñjyād aṅge bhagavato muniḥ ||

21.1२१.१

संचिन्तयेद् भगवतश् चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । (२१।१)

saṃcintayed bhagavataś caraṇāravindaṃ vajrāṅkuśadhvajasaroruhalāñchanāḍhyam |

21.2२१.२

उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवालज्योत्स्नाभिर् आहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ (२१।२)

uttuṅgaraktavilasannakhacakravālajyotsnābhir āhatamahaddhṛdayāndhakāram ||

22.1२२.१

यच्छौचनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत् । (२२।१)

yacchaucaniḥsṛtasaritpravarodakena tīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo 'bhūt |

22.2२२.२

ध्यातुर् मनःशमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच् चिरं भगवतश् चरणारविन्दम् ॥ (२२।२)

dhyātur manaḥśamalaśailanisṛṣṭavajraṃ dhyāyec ciraṃ bhagavataś caraṇāravindam ||

23.1२३.१

जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः । (२३।१)

jānudvayaṃ jalajalocanayā jananyā lakṣmyākhilasya suravanditayā vidhātuḥ |

23.2२३.२

ऊर्वोर् निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोर् अभवस्य कुर्यात् ॥ (२३।२)

ūrvor nidhāya karapallavarociṣā yat saṃlālitaṃ hṛdi vibhor abhavasya kuryāt ||

24.1२४.१

ऊरू सुपर्णभुजयोर् अधि शोभमानाव् ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । (२४।१)

ūrū suparṇabhujayor adhi śobhamānāv ojonidhī atasikākusumāvabhāsau |

24.2२४.२

व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमानकाञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ (२४।२)

vyālambipītavaravāsasi vartamānakāñcīkalāpaparirambhi nitambabimbam ||

25.1२५.१

नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । (२५।१)

nābhihradaṃ bhuvanakośaguhodarasthaṃ yatrātmayonidhiṣaṇākhilalokapadmam |

25.2२५.२

व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोर् अमुष्य ध्यायेद् द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ (२५।२)

vyūḍhaṃ harinmaṇivṛṣastanayor amuṣya dhyāyed dvayaṃ viśadahāramayūkhagauram ||

26.1२६.१

वक्षो ऽधिवासम् ऋषभस्य महाविभूतेः पुंसां मनोनयननिर्वृतिम् आदधानम् । (२६।१)

vakṣo 'dhivāsam ṛṣabhasya mahāvibhūteḥ puṃsāṃ manonayananirvṛtim ādadhānam |

26.2२६.२

कण्ठं च कौस्तुभमणेर् अधिभूषणार्थं कुर्यान् मनस्य् अखिललोकनमस्कृतस्य ॥ (२६।२)

kaṇṭhaṃ ca kaustubhamaṇer adhibhūṣaṇārthaṃ kuryān manasy akhilalokanamaskṛtasya ||

27.1२७.१

बाहूंश् च मन्दरगिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयान् अधिलोकपालान् । (२७।१)

bāhūṃś ca mandaragireḥ parivartanena nirṇiktabāhuvalayān adhilokapālān |

27.2२७.२

संचिन्तयेद् दशशतारम् असह्यतेजः शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ (२७।२)

saṃcintayed daśaśatāram asahyatejaḥ śaṅkhaṃ ca tatkarasaroruharājahaṃsam ||

28.1२८.१

कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धाम् अरातिभटशोणितकर्दमेन । (२८।१)

kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta digdhām arātibhaṭaśoṇitakardamena |

28.2२८.२

मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वम् अमलं मणिम् अस्य कण्ठे ॥ (२८।२)

mālāṃ madhuvratavarūthagiropaghuṣṭāṃ caityasya tattvam amalaṃ maṇim asya kaṇṭhe ||

29.1२९.१

भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्तेः संचिन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् । (२९।१)

bhṛtyānukampitadhiyeha gṛhītamūrteḥ saṃcintayed bhagavato vadanāravindam |

29.2२९.२

यद् विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलम् उदारनासम् ॥ (२९।२)

yad visphuranmakarakuṇḍalavalgitena vidyotitāmalakapolam udāranāsam ||

30.1३०.१

यच् छ्रीनिकेतम् अलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । (३०।१)

yac chrīniketam alibhiḥ parisevyamānaṃ bhūtyā svayā kuṭilakuntalavṛndajuṣṭam |

30.2३०.२

मीनद्वयाश्रयम् अधिक्षिपद् अब्जनेत्रं ध्यायेन् मनोमयम् अतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ (३०।२)

mīnadvayāśrayam adhikṣipad abjanetraṃ dhyāyen manomayam atandrita ullasadbhru ||

31.1३१.१

तस्यावलोकम् अधिकं कृपयातिघोरतापत्रयोपशमनाय निसृष्टम् अक्ष्णोः । (३१।१)

tasyāvalokam adhikaṃ kṛpayātighoratāpatrayopaśamanāya nisṛṣṭam akṣṇoḥ |

31.2३१.२

स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच् चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ (३१।२)

snigdhasmitānuguṇitaṃ vipulaprasādaṃ dhyāyec ciraṃ vipulabhāvanayā guhāyām ||

32.1३२.१

हासं हरेर् अवनताखिललोकतीव्रशोकाश्रुसागरविशोषणम् अत्युदारम् । (३२।१)

hāsaṃ harer avanatākhilalokatīvraśokāśrusāgaraviśoṣaṇam atyudāram |

32.2३२.२

सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ (३२।२)

sammohanāya racitaṃ nijamāyayāsya bhrūmaṇḍalaṃ munikṛte makaradhvajasya ||

33.1३३.१

ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठभासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । (३३।१)

dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭhabhāsāruṇāyitatanudvijakundapaṅkti |

33.2३३.२

ध्यायेत् स्वदेहकुहरे ऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग् दिदृक्षेत् ॥ (३३।२)

dhyāyet svadehakuhare 'vasitasya viṣṇor bhaktyārdrayārpitamanā na pṛthag didṛkṣet ||

34.1३४.१

एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् । (३४।१)

evaṃ harau bhagavati pratilabdhabhāvo bhaktyā dravaddhṛdaya utpulakaḥ pramodāt |

34.2३४.२

औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुर् अर्द्यमानस् तच् चापि चित्तबडिशं शनकैर् वियुङ्क्ते ॥ (३४।२)

autkaṇṭhyabāṣpakalayā muhur ardyamānas tac cāpi cittabaḍiśaṃ śanakair viyuṅkte ||

35.1३५.१

मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणम् ऋच्छति मनः सहसा यथार्चिः । (३५।१)

muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ nirvāṇam ṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ |

35.2३५.२

आत्मानम् अत्र पुरुषो ऽव्यवधानम् एकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥ (३५।२)

ātmānam atra puruṣo 'vyavadhānam ekam anvīkṣate pratinivṛttaguṇapravāhaḥ ||

36.1३६.१

सो ऽप्य् एतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन् महिम्न्य् अवसितः सुखदुःखबाह्ये । (३६।१)

so 'py etayā caramayā manaso nivṛttyā tasmin mahimny avasitaḥ sukhaduḥkhabāhye |

36.2३६.२

हेतुत्वम् अप्य् असति कर्तरि दुःखयोर् यत् स्वात्मन् विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः ॥ (३६।२)

hetutvam apy asati kartari duḥkhayor yat svātman vidhatta upalabdhaparātmakāṣṭhaḥ ||

37.1३७.१

देहं च तं न चरमः स्थितम् उत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् । (३७।१)

dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitam utthitaṃ vā siddho vipaśyati yato 'dhyagamat svarūpam |

37.2३७.२

दैवाद् उपेतम् अथ दैववशाद् अपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ (३७।२)

daivād upetam atha daivavaśād apetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ ||

38.1३८.१

देहो ऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । (३८।१)

deho 'pi daivavaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ |

38.2३८.२

तं सप्रपञ्चम् अधिरूढसमाधियोगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ (३८।२)

taṃ saprapañcam adhirūḍhasamādhiyogaḥ svāpnaṃ punar na bhajate pratibuddhavastuḥ ||

39.1३९.१

यथा पुत्राच् च वित्ताच् च पृथङ् मर्त्यः प्रतीयते । (३९।१)

yathā putrāc ca vittāc ca pṛthaṅ martyaḥ pratīyate |

39.2३९.२

अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् देहादेः पुरुषस् तथा ॥ (३९।२)

apy ātmatvenābhimatād dehādeḥ puruṣas tathā ||

40.1४०.१

यथोल्मुकाद् विस्फुलिङ्गाद् धूमाद् वापि स्वसम्भवात् । (४०।१)

yatholmukād visphuliṅgād dhūmād vāpi svasambhavāt |

40.2४०.२

अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथग् उल्मुकात् ॥ (४०।२)

apy ātmatvenābhimatād yathāgniḥ pṛthag ulmukāt ||

41.1४१.१

भूतेन्द्रियान्तःकरणात् प्रधानाज् जीवसंज्ञितात् । (४१।१)

bhūtendriyāntaḥkaraṇāt pradhānāj jīvasaṃjñitāt |

41.2४१.२

आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्मसंज्ञितः ॥ (४१।२)

ātmā tathā pṛthag draṣṭā bhagavān brahmasaṃjñitaḥ ||

42.1४२.१

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । (४२।१)

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |

42.2४२.२

ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्व् इव तदात्मताम् ॥ (४२।२)

īkṣetānanyabhāvena bhūteṣv iva tadātmatām ||

43.1४३.१

स्वयोनिषु यथा ज्योतिर् एकं नाना प्रतीयते । (४३।१)

svayoniṣu yathā jyotir ekaṃ nānā pratīyate |

43.2४३.२

योनीनां गुणवैषम्यात् तथात्मा प्रकृतौ स्थितः ॥ (४३।२)

yonīnāṃ guṇavaiṣamyāt tathātmā prakṛtau sthitaḥ ||

44.1४४.१

तस्माद् इमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । (४४।१)

tasmād imāṃ svāṃ prakṛtiṃ daivīṃ sadasadātmikām |

44.2४४.२

दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ (४४।२)

durvibhāvyāṃ parābhāvya svarūpeṇāvatiṣṭhate ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

BhāgavPur, 3, 28

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit