BhāgavPur, 3, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
तद् एवम् आकर्ण्य जलेशभाषितं महामनास् तद् विगणय्य दुर्मदः । (१।२)
tad evam ākarṇya jaleśabhāṣitaṃ mahāmanās tad vigaṇayya durmadaḥ |
हरेर् विदित्वा गतिम् अङ्ग नारदाद् रसातलं निर्विविशे त्वरान्वितः ॥ (१।३)
harer viditvā gatim aṅga nāradād rasātalaṃ nirviviśe tvarānvitaḥ ||
ददर्श तत्राभिजितं धराधरं प्रोन्नीयमानावनिम् अग्रदंष्ट्रया । (२।१)
dadarśa tatrābhijitaṃ dharādharaṃ pronnīyamānāvanim agradaṃṣṭrayā |
मुष्णन्तम् अक्ष्णा स्वरुचो ऽरुणश्रिया जहास चाहो वनगोचरो मृगः ॥ (२।२)
muṣṇantam akṣṇā svaruco 'ruṇaśriyā jahāsa cāho vanagocaro mṛgaḥ ||
आहैनम् एह्य् अज्ञ महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्वसृजेयम् अर्पिता । (३।१)
āhainam ehy ajña mahīṃ vimuñca no rasaukasāṃ viśvasṛjeyam arpitā |
न स्वस्ति यास्यस्य् अनया ममेक्षतः सुराधमासादितसूकराकृते ॥ (३।२)
na svasti yāsyasy anayā mamekṣataḥ surādhamāsāditasūkarākṛte ||
त्वं नः सपत्नैर् अभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्य् असुरान् परोक्षजित् । (४।१)
tvaṃ naḥ sapatnair abhavāya kiṃ bhṛto yo māyayā hanty asurān parokṣajit |
त्वां योगमायाबलम् अल्पपौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुचः ॥ (४।२)
tvāṃ yogamāyābalam alpapauruṣaṃ saṃsthāpya mūḍha pramṛje suhṛcchucaḥ ||
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्षण्य् अस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । (५।१)
tvayi saṃsthite gadayā śīrṇaśīrṣaṇy asmadbhujacyutayā ye ca tubhyam |
बलिं हरन्त्य् ऋषयो ये च देवाः स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्य् अमूलाः ॥ (५।२)
baliṃ haranty ṛṣayo ye ca devāḥ svayaṃ sarve na bhaviṣyanty amūlāḥ ||
स तुद्यमानो ऽरिदुरुक्ततोमरैर् दंष्ट्राग्रगां गाम् उपलक्ष्य भीताम् । (६।१)
sa tudyamāno 'riduruktatomarair daṃṣṭrāgragāṃ gām upalakṣya bhītām |
तोदं मृषन् निरगाद् अम्बुमध्याद् ग्राहाहतः सकरेणुर् यथेभः ॥ (६।२)
todaṃ mṛṣan niragād ambumadhyād grāhāhataḥ sakareṇur yathebhaḥ ||
तं निःसरन्तं सलिलाद् अनुद्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झषः । (७।१)
taṃ niḥsarantaṃ salilād anudruto hiraṇyakeśo dviradaṃ yathā jhaṣaḥ |
करालदंष्ट्रो ऽशनिनिस्वनो ऽब्रवीद् गतह्रियां किं त्व् असतां विगर्हितम् ॥ (७।२)
karāladaṃṣṭro 'śaninisvano 'bravīd gatahriyāṃ kiṃ tv asatāṃ vigarhitam ||
स गाम् उदस्तात् सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्याम् अदधात् स्वसत्त्वम् । (८।१)
sa gām udastāt salilasya gocare vinyasya tasyām adadhāt svasattvam |
अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनैर् आपूर्यमाणो विबुधैः पश्यतो ऽरेः ॥ (८।२)
abhiṣṭuto viśvasṛjā prasūnair āpūryamāṇo vibudhaiḥ paśyato 'reḥ ||
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । (९।१)
parānuṣaktaṃ tapanīyopakalpaṃ mahāgadaṃ kāñcanacitradaṃśam |
मर्माण्य् अभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तैः प्रचण्डमन्युः प्रहसंस् तं बभाषे ॥ (९।२)
marmāṇy abhīkṣṇaṃ pratudantaṃ duruktaiḥ pracaṇḍamanyuḥ prahasaṃs taṃ babhāṣe ||
सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युष्मद्विधान् मृगये ग्रामसिंहान् । (१०।२)
satyaṃ vayaṃ bho vanagocarā mṛgā yuṣmadvidhān mṛgaye grāmasiṃhān |
न मृत्युपाशैः प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्य् अभद्र ॥ (१०।३)
na mṛtyupāśaiḥ pratimuktasya vīrā vikatthanaṃ tava gṛhṇanty abhadra ||
एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्रियो गदया द्रावितास् ते । (११।१)
ete vayaṃ nyāsaharā rasaukasāṃ gatahriyo gadayā drāvitās te |
तिष्ठामहे ऽथापि कथंचिद् आजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ (११।२)
tiṣṭhāmahe 'thāpi kathaṃcid ājau stheyaṃ kva yāmo balinotpādya vairam ||
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नो ऽस्वस्तय आश्व् अनूहः । (१२।१)
tvaṃ padrathānāṃ kila yūthapādhipo ghaṭasva no 'svastaya āśv anūhaḥ |
संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रु स्वकानां यः स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्य् असभ्यः ॥ (१२।२)
saṃsthāpya cāsmān pramṛjāśru svakānāṃ yaḥ svāṃ pratijñāṃ nātipiparty asabhyaḥ ||
सो ऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश् च रुषा भृशम् । (१३।२)
so 'dhikṣipto bhagavatā pralabdhaś ca ruṣā bhṛśam |
आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानो ऽहिराड् इव ॥ (१३।३)
ājahārolbaṇaṃ krodhaṃ krīḍyamāno 'hirāḍ iva ||
सृजन्न् अमर्षितः श्वासान् मन्युप्रचलितेन्द्रियः । (१४।१)
sṛjann amarṣitaḥ śvāsān manyupracalitendriyaḥ |
पुनर् गदां स्वाम् आदाय भ्रामयन्तम् अभीक्ष्णशः । (१६।१)
punar gadāṃ svām ādāya bhrāmayantam abhīkṣṇaśaḥ |
अभ्यधावद्धरिः क्रुद्धः संरम्भाद् दष्टदच्छदम् ॥ (१६।२)
abhyadhāvaddhariḥ kruddhaḥ saṃrambhād daṣṭadacchadam ||
ततश् च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभुः । (१७।१)
tataś ca gadayārātiṃ dakṣiṇasyāṃ bhruvi prabhuḥ |
आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदो ऽहनत् ॥ (१७।२)
ājaghne sa tu tāṃ saumya gadayā kovido 'hanat ||
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिर् एव च । (१८।१)
evaṃ gadābhyāṃ gurvībhyāṃ haryakṣo harir eva ca |
जिगीषया सुसंरब्धाव् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥ (१८।२)
jigīṣayā susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ ||
तयोः स्पृधोस् तिग्मगदाहताङ्गयोः क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वोः । (१९।१)
tayoḥ spṛdhos tigmagadāhatāṅgayoḥ kṣatāsravaghrāṇavivṛddhamanyvoḥ |
विचित्रमार्गांश् चरतोर् जिगीषया व्यभाद् इलायाम् इव शुष्मिणोर् मृधः ॥ (१९।२)
vicitramārgāṃś carator jigīṣayā vyabhād ilāyām iva śuṣmiṇor mṛdhaḥ ||
दैत्यस्य यज्ञावयवस्य मायागृहीतवाराहतनोर् महात्मनः । (२०।१)
daityasya yajñāvayavasya māyāgṛhītavārāhatanor mahātmanaḥ |
कौरव्य मह्यां द्विषतोर् विमर्दनं दिदृक्षुर् आगाद् ऋषिभिर् वृतः स्वराट् ॥ (२०।२)
kauravya mahyāṃ dviṣator vimardanaṃ didṛkṣur āgād ṛṣibhir vṛtaḥ svarāṭ ||
आसन्नशौण्डीरम् अपेतसाध्वसं कृतप्रतीकारम् अहार्यविक्रमम् । (२१।१)
āsannaśauṇḍīram apetasādhvasaṃ kṛtapratīkāram ahāryavikramam |
विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणीर् जगाद नारायणम् आदिसूकरम् ॥ (२१।२)
vilakṣya daityaṃ bhagavān sahasraṇīr jagāda nārāyaṇam ādisūkaram ||
एष ते देव देवानाम् अङ्घ्रिमूलम् उपेयुषाम् । (२२।२)
eṣa te deva devānām aṅghrimūlam upeyuṣām |
विप्राणां सौरभेयीणां भूतानाम् अप्य् अनागसाम् ॥ (२२।३)
viprāṇāṃ saurabheyīṇāṃ bhūtānām apy anāgasām ||
आगस्कृद् भयकृद् दुष्कृद् अस्मद्राद्धवरो ऽसुरः । (२३।१)
āgaskṛd bhayakṛd duṣkṛd asmadrāddhavaro 'suraḥ |
अन्वेषन्न् अप्रतिरथो लोकान् अटति कण्टकः ॥ (२३।२)
anveṣann apratiratho lokān aṭati kaṇṭakaḥ ||
मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशम् असत्तमम् । (२४।१)
mainaṃ māyāvinaṃ dṛptaṃ niraṅkuśam asattamam |
न यावद् एष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुणः । (२५।१)
na yāvad eṣa vardheta svāṃ velāṃ prāpya dāruṇaḥ |
स्वां देव मायाम् आस्थाय तावज् जह्य् अघम् अच्युत ॥ (२५।२)
svāṃ deva māyām āsthāya tāvaj jahy agham acyuta ||
एषा घोरतमा संध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । (२६।१)
eṣā ghoratamā saṃdhyā lokacchambaṭkarī prabho |
अधुनैषो ऽभिजिन् नाम योगो मौहूर्तिको ह्य् अगात् । (२७।१)
adhunaiṣo 'bhijin nāma yogo mauhūrtiko hy agāt |
शिवाय नस् त्वं सुहृदाम् आशु निस्तर दुस्तरम् ॥ (२७।२)
śivāya nas tvaṃ suhṛdām āśu nistara dustaram ||
दिष्ट्या त्वां विहितं मृत्युम् अयम् आसादितः स्वयम् । (२८।१)
diṣṭyā tvāṃ vihitaṃ mṛtyum ayam āsāditaḥ svayam |
विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकान् आधेहि शर्मणि ॥ (२८।२)
vikramyainaṃ mṛdhe hatvā lokān ādhehi śarmaṇi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.