BhāgavPur, 1, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ् जनपदान् स्वकान् । (१।२)
ānartān sa upavrajya svṛddhāñ janapadān svakān |
स उच्चकाशे धवलोदरो दरो ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । (२।१)
sa uccakāśe dhavalodaro daro 'pyurukramasyādharaśoṇaśoṇimā |
दाध्मायमानः करकञ्जसम्पुटे यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वनः ॥ (२।२)
dādhmāyamānaḥ karakañjasampuṭe yathābjakhaṇḍe kalahaṃsa utsvanaḥ ||
प्रत्युद्ययुः प्रजाः सर्वा भर्तृदर्शनलालसाः ॥ (३।२)
pratyudyayuḥ prajāḥ sarvā bhartṛdarśanalālasāḥ ||
प्रीत्युत्फुल्लमुखाः प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । (५।१)
prītyutphullamukhāḥ procurharṣagadgadayā girā |
नताः स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । (६।१)
natāḥ sma te nātha sadāṅghripaṅkajaṃ viriñcavairiñcyasurendravanditam |
परायणं क्षेमम् इहेच्छतां परं न यत्र कालः प्रभवेत् परः प्रभुः ॥ (६।२)
parāyaṇaṃ kṣemam ihecchatāṃ paraṃ na yatra kālaḥ prabhavet paraḥ prabhuḥ ||
भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन त्वम् एव माताथ सुहृत्पतिः पिता । (७।१)
bhavāya nastvaṃ bhava viśvabhāvana tvam eva mātātha suhṛtpatiḥ pitā |
त्वं सद्गुरुर्नः परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ (७।२)
tvaṃ sadgururnaḥ paramaṃ ca daivataṃ yasyānuvṛttyā kṛtino babhūvima ||
अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं त्रैविष्टपानाम् अपि दूरदर्शनम् । (८।१)
aho sanāthā bhavatā sma yadvayaṃ traiviṣṭapānām api dūradarśanam |
प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम् ॥ (८।२)
premasmitasnigdhanirīkṣaṇānanaṃ paśyema rūpaṃ tava sarvasaubhagam ||
यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिदृक्षया । (९।१)
yarhyambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛddidṛkṣayā |
तत्राब्दकोटिप्रतिमः क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत ॥ (९।२)
tatrābdakoṭipratimaḥ kṣaṇo bhaved raviṃ vinākṣṇoriva nastavācyuta ||
कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नदृष्ट्याखिलतापशोषणम् । (१०।१)
kathaṃ vayaṃ nātha ciroṣite tvayi prasannadṛṣṭyākhilatāpaśoṣaṇam |
जीवेम ते सुन्दरहासशोभितम् अपश्यमाना वदनं मनोहरम् ॥ (१०।२)
jīvema te sundarahāsaśobhitam apaśyamānā vadanaṃ manoharam ||
शृण्वानो ऽनुग्रहं दृष्ट्या वितन्वन् प्राविशत् पुरम् ॥ (११।२)
śṛṇvāno 'nugrahaṃ dṛṣṭyā vitanvan prāviśat puram ||
आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीम् इव ॥ (१२।२)
ātmatulyabalairguptāṃ nāgairbhogavatīm iva ||
सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरैः ॥ (१५।२)
siktāṃ gandhajalairuptāṃ phalapuṣpākṣatāṅkuraiḥ ||
द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभिः । (१६।१)
dvāri dvāri gṛhāṇāṃ ca dadhyakṣataphalekṣubhiḥ |
अलंकृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकैः ॥ (१६।२)
alaṃkṛtāṃ pūrṇakumbhairbalibhirdhūpadīpakaiḥ ||
निशम्य प्रेष्ठम् आयान्तं वसुदेवो महामनाः । (१७।१)
niśamya preṣṭham āyāntaṃ vasudevo mahāmanāḥ |
अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः ॥ (१७।२)
akrūraścograsenaśca rāmaścādbhutavikramaḥ ||
प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः । (१८।१)
pradyumnaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ |
वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणैः ससुमङ्गलैः । (१९।१)
vāraṇendraṃ puraskṛtya brāhmaṇaiḥ sasumaṅgalaiḥ |
प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टाः प्रणयागतसाध्वसाः ॥ (१९।३)
pratyujjagmū rathairhṛṣṭāḥ praṇayāgatasādhvasāḥ ||
वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुकाः । (२०।१)
vāramukhyāśca śataśo yānaistaddarśanotsukāḥ |
भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणाम् अनुवर्तिनाम् । (२२।१)
bhagavāṃstatra bandhūnāṃ paurāṇām anuvartinām |
प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणैः । (२३।१)
prahvābhivādanāśleṣakarasparśasmitekṣaṇaiḥ |
आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभुः ॥ (२३।२)
āśvāsya cāśvapākebhyo varaiścābhimatairvibhuḥ ||
स्वयं च गुरुभिर्विप्रैः सदारैः स्थविरैरपि । (२४।१)
svayaṃ ca gurubhirvipraiḥ sadāraiḥ sthavirairapi |
आशीर्भिर्युज्यमानो ऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत् पुरम् ॥ (२४।२)
āśīrbhiryujyamāno 'nyairvandibhiścāviśat puram ||
राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकायाः कुलस्त्रियः । (२५।१)
rājamārgaṃ gate kṛṣṇe dvārakāyāḥ kulastriyaḥ |
हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवाः ॥ (२५।२)
harmyāṇyāruruhurvipra tadīkṣaṇamahotsavāḥ ||
नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् । (२६।१)
nityaṃ nirīkṣamāṇānāṃ yadapi dvārakaukasām |
न वितृप्यन्ति हि दृशः श्रियो धामाङ्गम् अच्युतम् ॥ (२६।२)
na vitṛpyanti hi dṛśaḥ śriyo dhāmāṅgam acyutam ||
श्रियो निवासो यस्योरः पानपात्रं मुखं दृशाम् । (२७।१)
śriyo nivāso yasyoraḥ pānapātraṃ mukhaṃ dṛśām |
सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृतः प्रसूनवर्षैरभिवर्षितः पथि । (२८।१)
sitātapatravyajanairupaskṛtaḥ prasūnavarṣairabhivarṣitaḥ pathi |
पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतैः ॥ (२८।२)
piśaṅgavāsā vanamālayā babhau ghano yathārkoḍupacāpavaidyutaiḥ ||
प्रविष्टस्तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्वमातृभिः । (२९।१)
praviṣṭastu gṛhaṃ pitroḥ pariṣvaktaḥ svamātṛbhiḥ |
ताः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य स्नेहस्नुतपयोधराः । (३०।१)
tāḥ putram aṅkam āropya snehasnutapayodharāḥ |
हर्षविह्वलितात्मानः सिषिचुर्नेत्रजैर्जलैः ॥ (३०।२)
harṣavihvalitātmānaḥ siṣicurnetrajairjalaiḥ ||
प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश ॥ (३१।२)
prāsādā yatra patnīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa ||
पत्न्यः पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य संजातमनोमहोत्सवाः । (३२।१)
patnyaḥ patiṃ proṣya gṛhānupāgataṃ vilokya saṃjātamanomahotsavāḥ |
उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनाननाः ॥ (३२।२)
uttasthurārāt sahasāsanāśayāt sākaṃ vratairvrīḍitalocanānanāḥ ||
तम् आत्मजैर्दृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावाः परिरेभिरे पतिम् । (३३।१)
tam ātmajairdṛṣṭibhirantarātmanā durantabhāvāḥ parirebhire patim |
निरुद्धम् अप्यास्रवदम्बु नेत्रयोर् विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात् ॥ (३३।२)
niruddham apyāsravadambu netrayor vilajjatīnāṃ bhṛguvarya vaiklavāt ||
यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगतस् तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम् । (३४।१)
yadyapyasau pārśvagato rahogatas tathāpi tasyāṅghriyugaṃ navaṃ navam |
पदे पदे का विरमेत तत्पदाच् चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित् ॥ (३४।२)
pade pade kā virameta tatpadāc calāpi yacchrīrna jahāti karhicit ||
एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मनाम् अक्षौहिणीभिः परिवृत्ततेजसाम् । (३५।१)
evaṃ nṛpāṇāṃ kṣitibhārajanmanām akṣauhiṇībhiḥ parivṛttatejasām |
विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुधः ॥ (३५।२)
vidhāya vairaṃ śvasano yathānalaṃ mitho vadhenoparato nirāyudhaḥ ||
स एष नरलोके ऽस्मिन्न् अवतीर्णः स्वमायया । (३६।१)
sa eṣa naraloke 'sminn avatīrṇaḥ svamāyayā |
रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ॥ (३६।२)
reme strīratnakūṭastho bhagavān prākṛto yathā ||
उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहासव्रीडावलोकनिहतो मदनो ऽपि यासाम् । (३७।१)
uddāmabhāvapiśunāmalavalguhāsavrīḍāvalokanihato madano 'pi yāsām |
संमुह्य चापम् अजहात् प्रमदोत्तमास्ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः ॥ (३७।२)
saṃmuhya cāpam ajahāt pramadottamāstā yasyendriyaṃ vimathituṃ kuhakairna śekuḥ ||
तम् अयं मन्यते लोको ह्यसङ्गम् अपि सङ्गिनम् । (३८।१)
tam ayaṃ manyate loko hyasaṅgam api saṅginam |
आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतो ऽबुधः ॥ (३८।२)
ātmaupamyena manujaṃ vyāpṛṇvānaṃ yato 'budhaḥ ||
एतदीशनम् ईशस्य प्रकृतिस्थो ऽपि तद्गुणैः । (३९।१)
etadīśanam īśasya prakṛtistho 'pi tadguṇaiḥ |
न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ (३९।२)
na yujyate sadātmasthairyathā buddhistadāśrayā ||
तं मेनिरे ऽबला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं रहः । (४०।१)
taṃ menire 'balā mūḍhāḥ straiṇaṃ cānuvrataṃ rahaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.