BhāgavPur, 11, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
यानि यानीह कर्माणि यैर् यैः स्वच्छन्दजन्मभिः । (१।२)
yāni yānīha karmāṇi yair yaiḥ svacchandajanmabhiḥ |
चक्रे करोति कर्ता वा हरिस् तानि ब्रुवन्तु नः ॥ (१।३)
cakre karoti kartā vā haris tāni bruvantu naḥ ||
यो वा अनन्तस्य गुणान् अनन्तान् अनुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धिः । (२।२)
yo vā anantasya guṇān anantān anukramiṣyan sa tu bālabuddhiḥ |
रजांसि भूमेर् गणयेत् कथंचित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः ॥ (२।३)
rajāṃsi bhūmer gaṇayet kathaṃcit kālena naivākhilaśaktidhāmnaḥ ||
यत्काय एष भुवनत्रयसंनिवेशो यस्येन्द्रियैस् तनुभृताम् उभयेन्द्रियाणि । (४।१)
yatkāya eṣa bhuvanatrayasaṃniveśo yasyendriyais tanubhṛtām ubhayendriyāṇi |
ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलम् ओज ईहा सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥ (४।२)
jñānaṃ svataḥ śvasanato balam oja īhā sattvādibhiḥ sthitilayodbhava ādikartā ||
आदाव् अभूच् छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर् द्विजधर्मसेतुः । (५।१)
ādāv abhūc chatadhṛtī rajasāsya sarge viṣṇuḥ sthitau kratupatir dvijadharmasetuḥ |
रुद्रो ऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इत्य् उद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ (५।२)
rudro 'pyayāya tamasā puruṣaḥ sa ādya ity udbhavasthitilayāḥ satataṃ prajāsu ||
धर्मस्य दक्षदुहितर्य् अजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः । (६।१)
dharmasya dakṣaduhitary ajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara ṛṣipravaraḥ praśāntaḥ |
नैष्कर्म्यलक्षणम् उवाच चचार कर्म यो ऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः ॥ (६।२)
naiṣkarmyalakṣaṇam uvāca cacāra karma yo 'dyāpi cāsta ṛṣivaryaniṣevitāṅghriḥ ||
मा भैर् विभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिम् अशून्यम् इमं कुरुध्वम् ॥ (८।३)
mā bhair vibho madana māruta devavadhvo gṛhṇīta no balim aśūnyam imaṃ kurudhvam ||
इत्थं ब्रुवत्य् अभयदे नरदेव देवाः सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तम् ऊचुः । (९।१)
itthaṃ bruvaty abhayade naradeva devāḥ savrīḍanamraśirasaḥ saghṛṇaṃ tam ūcuḥ |
नैतद् विभो त्वयि परे ऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ (९।२)
naitad vibho tvayi pare 'vikṛte vicitraṃ svārāmadhīranikarānatapādapadme ||
धत्ते पदं त्वम् अविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ (१०।४)
dhatte padaṃ tvam avitā yadi vighnamūrdhni ||
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोर् मज्जन्ति दुश्चरतपश् च वृथोत्सृजन्ति ॥ (११।३)
krodhasya yānti viphalasya vaśaṃ pade gor majjanti duścaratapaś ca vṛthotsṛjanti ||
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियो ऽत्यद्भुतदर्शनाः । (१२।१)
iti pragṛṇatāṃ teṣāṃ striyo 'tyadbhutadarśanāḥ |
दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर् विभुः ॥ (१२।२)
darśayāmāsa śuśrūṣāṃ svarcitāḥ kurvatīr vibhuḥ ||
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीर् इव रूपिणीः । (१३।१)
te devānucarā dṛṣṭvā striyaḥ śrīr iva rūpiṇīḥ |
गन्धेन मुमुहुस् तासां रूपौदार्यहतश्रियः ॥ (१३।२)
gandhena mumuhus tāsāṃ rūpaudāryahataśriyaḥ ||
तान् आह देवदेवेशः प्रणतान् प्रहसन्न् इव । (१४।१)
tān āha devadeveśaḥ praṇatān prahasann iva |
आसाम् एकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ (१४।२)
āsām ekatamāṃ vṛṅdhvaṃ savarṇāṃ svargabhūṣaṇām ||
ॐ इत्य् आदेशम् आदाय नत्वा तं सुरवन्दिनः । (१५।१)
oṃ ity ādeśam ādāya natvā taṃ suravandinaḥ |
उर्वशीम् अप्सरःश्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥ (१५।२)
urvaśīm apsaraḥśreṣṭhāṃ puraskṛtya divaṃ yayuḥ ||
इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । (१६।१)
indrāyānamya sadasi śṛṇvatāṃ tridivaukasām |
ऊचुर् नारायणबलं शक्रस् तत्रास विस्मितः ॥ (१६।२)
ūcur nārāyaṇabalaṃ śakras tatrāsa vismitaḥ ||
हंसस्वरूप्य् अवदद् अच्युत आत्मयोगं दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः । (१७।१)
haṃsasvarūpy avadad acyuta ātmayogaṃ dattaḥ kumāra ṛṣabho bhagavān pitā naḥ |
विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतीर्णस् तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ॥ (१७।२)
viṣṇuḥ śivāya jagatāṃ kalayāvatīrṇas tenāhṛtā madhubhidā śrutayo hayāsye ||
गुप्तो ऽप्यये मनुर् इलौषधयश् च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् । (१८।१)
gupto 'pyaye manur ilauṣadhayaś ca mātsye krauḍe hato ditija uddharatāmbhasaḥ kṣmām |
कौर्मे धृतो ऽद्रिर् अमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नम् इभराजम् अमुञ्चद् आर्तम् ॥ (१८।२)
kaurme dhṛto 'drir amṛtonmathane svapṛṣṭhe grāhāt prapannam ibharājam amuñcad ārtam ||
संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणान् ऋषींश् च शक्रं च वृत्रवधतस् तमसि प्रविष्टम् । (१९।१)
saṃstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṃś ca śakraṃ ca vṛtravadhatas tamasi praviṣṭam |
देवस्त्रियो ऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्ने ऽसुरेन्द्रम् अभयाय सतां नृसिंहे ॥ (१९।२)
devastriyo 'suragṛhe pihitā anāthā jaghne 'surendram abhayāya satāṃ nṛsiṃhe ||
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्य् अदधात् कलाभिः । (२०।१)
devāsure yudhi ca daityapatīn surārthe hatvāntareṣu bhuvanāny adadhāt kalābhiḥ |
भूत्वाथ वामन इमाम् अहरद् बलेः क्ष्मां याच्ञाच् छलेन समदाद् अदितेः सुतेभ्यः ॥ (२०।२)
bhūtvātha vāmana imām aharad baleḥ kṣmāṃ yācñāc chalena samadād aditeḥ sutebhyaḥ ||
निःक्षत्रियाम् अकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वो रामस् तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः । (२१।१)
niḥkṣatriyām akṛta gāṃ ca triḥsaptakṛtvo rāmas tu haihayakulāpyayabhārgavāgniḥ |
सो ऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रम् अहन् सलङ्कं सीतापतिर् जयति लोकमलघ्नकीर्तिः ॥ (२१।२)
so 'bdhiṃ babandha daśavaktram ahan salaṅkaṃ sītāpatir jayati lokamalaghnakīrtiḥ ||
भूमेर् भरावतरणाय यदुष्व् अजन्मा जातः करिष्यति सुरैर् अपि दुष्कराणि । (२२।१)
bhūmer bharāvataraṇāya yaduṣv ajanmā jātaḥ kariṣyati surair api duṣkarāṇi |
वादैर् विमोहयति यज्ञकृतो ऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यद् अन्ते ॥ (२२।२)
vādair vimohayati yajñakṛto 'tadarhān śūdrān kalau kṣitibhujo nyahaniṣyad ante ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.