श्रीशुक उवाच । (१।१)

अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणम् ऊतयः । (१।२)

मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ (१।३)

दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानाम् इह लक्षणम् । (२।१)

वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ (२।२)

भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः । (३।१)

ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ (३।२)

स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः । (४।१)

मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः ॥ (४।२)

अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । (५।१)

पुंसाम् ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिताः ॥ (५।२)

निरोधो ऽस्यानुशयनम् आत्मनः सह शक्तिभिः । (६।१)

मुक्तिर्हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ (६।२)

आभासश्च निरोधश्च यतो ऽस्त्यध्यवसीयते । (७।१)

स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ (७।२)

यो ऽध्यात्मिको ऽयं पुरुषः सो ऽसावेवाधिदैविकः । (८।१)

यस्तत्रोभयविच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः ॥ (८।२)

एकम् एकतराभावे यदा नोपलभामहे । (९।१)

त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥ (९।२)

पुरुषो ऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गतः । (१०।१)

आत्मनो ऽयनम् अन्विच्छन्न् अपो ऽस्राक्षीच्छुचिः शुचीः ॥ (१०।२)

तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् । (११।१)

तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥ (११।२)

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । (१२।१)

यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ (१२।२)

एको नानात्वम् अन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः । (१३।१)

वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ (१३।२)

अधिदैवम् अथाध्यात्मम् अधिभूतम् इति प्रभुः । (१४।१)

अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ (१४।२)

अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः । (१५।१)

ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः ॥ (१५।२)

अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । (१६।१)

अपानन्तम् अपानन्ति नरदेवम् इवानुगाः ॥ (१६।२)

प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभोः । (१७।१)

पिपासतो जक्षतश्च प्राङ् मुखं निरभिद्यत ॥ (१७।२)

मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । (१८।१)

ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया यो ऽधिगम्यते ॥ (१८।२)

विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयोः । (१९।१)

जले चैतस्य सुचिरं निरोधः समजायत ॥ (१९।२)

नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । (२०।१)

तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः ॥ (२०।२)

यदात्मनि निरालोकम् आत्मानं च दिदृक्षतः । (२१।१)

निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः ॥ (२१।२)

बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज् जिघृक्षतः । (२२।१)

कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः ॥ (२२।२)

वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । (२३।१)

जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहाः । (२३।२)

तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृतः ॥ (२३।३)

हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । (२४।१)

तयोस्तु बलवान् इन्द्र आदानम् उभयाश्रयम् ॥ (२४।२)

गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहाते ऽभिकामिकाम् । (२५।१)

पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः ॥ (२५।२)

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिनः । (२६।१)

उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ (२६।२)

उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । (२७।१)

ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥ (२७।२)

आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारम् अपानतः । (२८।१)

तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वम् उभयाश्रयम् ॥ (२८।२)

आदित्सोरन्नपानानाम् आसन् कुक्ष्यन्त्रनाडयः । (२९।१)

नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये ॥ (२९।२)

निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । (३०।१)

ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च ॥ (३०।२)

त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातवः । (३१।१)

भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः ॥ (३१।२)

गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणाः । (३२।१)

मनः सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ (३२।२)

एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । (३३।१)

मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ (३३।२)

अतः परं सूक्ष्मतमम् अव्यक्तं निर्विशेषणम् । (३४।१)

अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसः परम् ॥ (३४।२)

अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । (३५।१)

उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः ॥ (३५।२)

स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । (३६।१)

नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः ॥ (३६।२)

प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् । (३७।१)

सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ (३७।२)

किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान् नरान् । (३८।१)

मात् रक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ (३८।२)

कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहान् अपि । (३९।१)

खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृपसरीसृपान् ॥ (३९।२)

द्विविधाश्चतुर्विधा ये ऽन्ये जलस्थलनभौकसः । (४०।१)

कुशलाकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः ॥ (४०।२)

सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुरनृनारकाः । (४१।१)

तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । (४१।२)

यदैकैकतरो ऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ (४१।३)

स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । (४२।१)

पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभिः ॥ (४२।२)

ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत् सृष्टम् इदम् आत्मनः । (४३।१)

संनियच्छति तत् काले घनानीकम् इवानिलः ॥ (४३।२)

इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः । (४४।१)

नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुम् अर्हन्ति सूरयः ॥ (४४।२)

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । (४५।१)

कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ (४५।२)

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । (४६।१)

विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥ (४६।२)

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । (४७।१)

यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पम् अथो शृणु ॥ (४७।२)

शौनक उवाच । (४८।१)

यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः । (४८।२)

चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ (४८।३)

क्षत्तुः कौशारवेस् तस्य संवादो ऽध्यात्मसंश्रितः । (४९।१)

यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वम् उवाच ह ॥ (४९।२)

ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । (५०।१)

बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुनः ॥ (५०।२)

सूत उवाच । (५१।१)

राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन् महामुनिः । (५१।२)

तद्वो ऽभिधास्ये शृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः ॥ (५१।३)