BhāgavPur, 3, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो यल् लोकपालो भगवत्प्रधानः । (१।२)
satsevanīyo bata pūruvaṃśo yal lokapālo bhagavatpradhānaḥ |
बभूविथेहाजितकीर्तिमालां पदे पदे नूतनयस्य् अभीक्ष्णम् ॥ (१।३)
babhūvithehājitakīrtimālāṃ pade pade nūtanayasy abhīkṣṇam ||
सो ऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दुःखं महद् गतानां विरमाय तस्य । (२।१)
so 'haṃ nṛṇāṃ kṣullasukhāya duḥkhaṃ mahad gatānāṃ viramāya tasya |
प्रवर्तये भागवतं पुराणं यद् आह साक्षाद् भगवान् ऋषिभ्यः ॥ (२।२)
pravartaye bhāgavataṃ purāṇaṃ yad āha sākṣād bhagavān ṛṣibhyaḥ ||
आसीनम् उर्व्यां भगवन्तम् आद्यं संकर्षणं देवम् अकुण्ठसत्त्वम् । (३।१)
āsīnam urvyāṃ bhagavantam ādyaṃ saṃkarṣaṇaṃ devam akuṇṭhasattvam |
विवित्सवस् तत्त्वम् अतः परस्य कुमारमुख्या मुनयो ऽन्वपृच्छन् ॥ (३।२)
vivitsavas tattvam ataḥ parasya kumāramukhyā munayo 'nvapṛcchan ||
स्वम् एव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यद् वासुदेवाभिधम् आमनन्ति । (४।१)
svam eva dhiṣṇyaṃ bahu mānayantaṃ yad vāsudevābhidham āmananti |
प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशम् ईषद् उन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ (४।२)
pratyagdhṛtākṣāmbujakośam īṣad unmīlayantaṃ vibudhodayāya ||
स्वर्धुन्युदार्द्रैः स्वजटाकलापैर् उपस्पृशन्तश् चरणोपधानम् । (५।१)
svardhunyudārdraiḥ svajaṭākalāpair upaspṛśantaś caraṇopadhānam |
पद्मं यद् अर्चन्त्य् अहिराजकन्याः सप्रेम नानाबलिभिर् वरार्थाः ॥ (५।२)
padmaṃ yad arcanty ahirājakanyāḥ saprema nānābalibhir varārthāḥ ||
मुहुर् गृणन्तो वचसानुरागस्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञाः । (६।१)
muhur gṛṇanto vacasānurāgaskhalatpadenāsya kṛtāni tajjñāḥ |
प्रोक्तं किलैतद् भगवत्तमेन निवृत्तिधर्माभिरताय तेन । (७।१)
proktaṃ kilaitad bhagavattamena nivṛttidharmābhiratāya tena |
सनत्कुमाराय स चाह पृष्टः सांख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय ॥ (७।२)
sanatkumārāya sa cāha pṛṣṭaḥ sāṃkhyāyanāyāṅga dhṛtavratāya ||
सांख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः । (८।१)
sāṃkhyāyanaḥ pāramahaṃsyamukhyo vivakṣamāṇo bhagavadvibhūtīḥ |
जगाद सो ऽस्मद्गुरवे ऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश् च ॥ (८।२)
jagāda so 'smadgurave 'nvitāya parāśarāyātha bṛhaspateś ca ||
प्रोवाच मह्यं स दयालुर् उक्तो मुनिः पुलस्त्येन पुराणम् आद्यम् । (९।१)
provāca mahyaṃ sa dayālur ukto muniḥ pulastyena purāṇam ādyam |
सो ऽहं तवैतत् कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यम् अनुव्रताय ॥ (९।२)
so 'haṃ tavaitat kathayāmi vatsa śraddhālave nityam anuvratāya ||
उदाप्लुतं विश्वम् इदं तदासीद् यन् निद्रयामीलितदृङ् न्यमीलयत् । (१०।१)
udāplutaṃ viśvam idaṃ tadāsīd yan nidrayāmīlitadṛṅ nyamīlayat |
अहीन्द्रतल्पे ऽधिशयान एकः कृतक्षणः स्वात्मरतौ निरीहः ॥ (१०।२)
ahīndratalpe 'dhiśayāna ekaḥ kṛtakṣaṇaḥ svātmaratau nirīhaḥ ||
सो ऽन्तः शरीरे ऽर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिम् उदीरयाणः । (११।१)
so 'ntaḥ śarīre 'rpitabhūtasūkṣmaḥ kālātmikāṃ śaktim udīrayāṇaḥ |
उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथानलो दारुणि रुद्धवीर्यः ॥ (११।२)
uvāsa tasmin salile pade sve yathānalo dāruṇi ruddhavīryaḥ ||
चतुर्युगानां च सहस्रम् अप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या । (१२।१)
caturyugānāṃ ca sahasram apsu svapan svayodīritayā svaśaktyā |
कालाख्ययासादितकर्मतन्त्रो लोकान् अपीतान् ददृशे स्वदेहे ॥ (१२।२)
kālākhyayāsāditakarmatantro lokān apītān dadṛśe svadehe ||
तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टेर् अन्तर्गतो ऽर्थो रजसा तनीयान् । (१३।१)
tasyārthasūkṣmābhiniviṣṭadṛṣṭer antargato 'rtho rajasā tanīyān |
गुणेन कालानुगतेन विद्धः सूष्यंस् तदाभिद्यत नाभिदेशात् ॥ (१३।२)
guṇena kālānugatena viddhaḥ sūṣyaṃs tadābhidyata nābhideśāt ||
स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत् कालेन कर्मप्रतिबोधनेन । (१४।१)
sa padmakośaḥ sahasodatiṣṭhat kālena karmapratibodhanena |
स्वरोचिषा तत् सलिलं विशालं विद्योतयन्न् अर्क इवात्मयोनिः ॥ (१४।२)
svarociṣā tat salilaṃ viśālaṃ vidyotayann arka ivātmayoniḥ ||
तल् लोकपद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत् सर्वगुणावभासम् । (१५।१)
tal lokapadmaṃ sa u eva viṣṇuḥ prāvīviśat sarvaguṇāvabhāsam |
तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सो ऽभूत् ॥ (१५।२)
tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā svayambhuvaṃ yaṃ sma vadanti so 'bhūt ||
तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकायाम् अवस्थितो लोकम् अपश्यमानः । (१६।१)
tasyāṃ sa cāmbhoruhakarṇikāyām avasthito lokam apaśyamānaḥ |
परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्रश् चत्वारि लेभे ऽनुदिशं मुखानि ॥ (१६।२)
parikraman vyomni vivṛttanetraś catvāri lebhe 'nudiśaṃ mukhāni ||
तस्माद् युगान्तश्वसनावघूर्णजलोर्मिचक्रात् सलिलाद् विरूढम् । (१७।१)
tasmād yugāntaśvasanāvaghūrṇajalormicakrāt salilād virūḍham |
उपाश्रितः कञ्जम् उ लोकतत्त्वं नात्मानम् अद्धाविदद् आदिदेवः ॥ (१७।२)
upāśritaḥ kañjam u lokatattvaṃ nātmānam addhāvidad ādidevaḥ ||
क एष यो ऽसाव् अहम् अब्जपृष्ठ एतत् कुतो वाब्जम् अनन्यद् अप्सु । (१८।१)
ka eṣa yo 'sāv aham abjapṛṣṭha etat kuto vābjam ananyad apsu |
अस्ति ह्य् अधस्ताद् इह किंचनैतद् अधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥ (१८।२)
asti hy adhastād iha kiṃcanaitad adhiṣṭhitaṃ yatra satā nu bhāvyam ||
स इत्थम् उद्वीक्ष्य तदब्जनालनाडीभिर् अन्तर्जलम् आविवेश । (१९।१)
sa ittham udvīkṣya tadabjanālanāḍībhir antarjalam āviveśa |
नार्वाग्गतस् तत्खरनालनालनाभिं विचिन्वंस् तद् अविन्दताजः ॥ (१९।२)
nārvāggatas tatkharanālanālanābhiṃ vicinvaṃs tad avindatājaḥ ||
तमस्य् अपारे विदुरात्मसर्गं विचिन्वतो ऽभूत् सुमहांस् त्रिणेमिः । (२०।१)
tamasy apāre vidurātmasargaṃ vicinvato 'bhūt sumahāṃs triṇemiḥ |
यो देहभाजां भयम् ईरयाणः परिक्षिणोत्य् आयुर् अजस्य हेतिः ॥ (२०।२)
yo dehabhājāṃ bhayam īrayāṇaḥ parikṣiṇoty āyur ajasya hetiḥ ||
ततो निवृत्तो ऽप्रतिलब्धकामः स्वधिष्ण्यम् आसाद्य पुनः स देवः । (२१।१)
tato nivṛtto 'pratilabdhakāmaḥ svadhiṣṇyam āsādya punaḥ sa devaḥ |
शनैर् जितश्वासनिवृत्तचित्तो न्यषीदद् आरूढसमाधियोगः ॥ (२१।२)
śanair jitaśvāsanivṛttacitto nyaṣīdad ārūḍhasamādhiyogaḥ ||
कालेन सो ऽजः पुरुषायुषाभिप्रवृत्तयोगेन विरूढबोधः । (२२।१)
kālena so 'jaḥ puruṣāyuṣābhipravṛttayogena virūḍhabodhaḥ |
स्वयं तद् अन्तर्हृदये ऽवभातम् अपश्यतापश्यत यन् न पूर्वम् ॥ (२२।२)
svayaṃ tad antarhṛdaye 'vabhātam apaśyatāpaśyata yan na pūrvam ||
मृणालगौरायतशेषभोगपर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् । (२३।१)
mṛṇālagaurāyataśeṣabhogaparyaṅka ekaṃ puruṣaṃ śayānam |
फणातपत्रायुतमूर्धरत्नद्युभिर् हतध्वान्तयुगान्ततोये ॥ (२३।२)
phaṇātapatrāyutamūrdharatnadyubhir hatadhvāntayugāntatoye ||
प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रेः संध्याभ्रनीवेर् उरुरुक्ममूर्ध्नः । (२४।१)
prekṣāṃ kṣipantaṃ haritopalādreḥ saṃdhyābhranīver ururukmamūrdhnaḥ |
रत्नोदधारौषधिसौमनस्य वनस्रजो वेणुभुजाङ्घ्रिपाङ्घ्रेः ॥ (२४।२)
ratnodadhārauṣadhisaumanasya vanasrajo veṇubhujāṅghripāṅghreḥ ||
आयामतो विस्तरतः स्वमानदेहेन लोकत्रयसंग्रहेण । (२५।१)
āyāmato vistarataḥ svamānadehena lokatrayasaṃgraheṇa |
विचित्रदिव्याभरणांशुकानां कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम् ॥ (२५।२)
vicitradivyābharaṇāṃśukānāṃ kṛtaśriyāpāśritaveṣadeham ||
पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गैर् अभ्यर्चतां कामदुघाङ्घ्रिपद्मम् । (२६।१)
puṃsāṃ svakāmāya viviktamārgair abhyarcatāṃ kāmadughāṅghripadmam |
प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दुमयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्त्रम् ॥ (२६।२)
pradarśayantaṃ kṛpayā nakhendumayūkhabhinnāṅgulicārupattram ||
मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन । (२७।१)
mukhena lokārtiharasmitena parisphuratkuṇḍalamaṇḍitena |
शोणायितेनाधरबिम्बभासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा ॥ (२७।२)
śoṇāyitenādharabimbabhāsā pratyarhayantaṃ sunasena subhrvā ||
कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा स्वलंकृतं मेखलया नितम्बे । (२८।१)
kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasā svalaṃkṛtaṃ mekhalayā nitambe |
हारेण चानन्तधनेन वत्स श्रीवत्सवक्षःस्थलवल्लभेन ॥ (२८।२)
hāreṇa cānantadhanena vatsa śrīvatsavakṣaḥsthalavallabhena ||
परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेकपर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् । (२९।१)
parārdhyakeyūramaṇipravekaparyastadordaṇḍasahasraśākham |
अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्रम् अहीन्द्रभोगैर् अधिवीतवल्शम् ॥ (२९।२)
avyaktamūlaṃ bhuvanāṅghripendram ahīndrabhogair adhivītavalśam ||
चराचरौको भगवन्महीध्रम् अहीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् । (३०।१)
carācarauko bhagavanmahīdhram ahīndrabandhuṃ salilopagūḍham |
किरीटसाहस्रहिरण्यशृङ्गम् आविर्भवत् कौस्तुभरत्नगर्भम् ॥ (३०।२)
kirīṭasāhasrahiraṇyaśṛṅgam āvirbhavat kaustubharatnagarbham ||
निवीतम् आम्नायमधुव्रतश्रिया स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् । (३१।१)
nivītam āmnāyamadhuvrataśriyā svakīrtimayyā vanamālayā harim |
सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः परिक्रमत्प्राधनिकैर् दुरासदम् ॥ (३१।२)
sūryenduvāyvagnyagamaṃ tridhāmabhiḥ parikramatprādhanikair durāsadam ||
तर्ह्य् एव तन्नाभिसरःसरोजम् आत्मानम् अम्भः श्वसनं वियच् च । (३२।१)
tarhy eva tannābhisaraḥsarojam ātmānam ambhaḥ śvasanaṃ viyac ca |
ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः ॥ (३२।२)
dadarśa devo jagato vidhātā nātaḥ paraṃ lokavisargadṛṣṭiḥ ||
स कर्मबीजं रजसोपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्न् इयद् एव दृष्ट्वा । (३३।१)
sa karmabījaṃ rajasoparaktaḥ prajāḥ sisṛkṣann iyad eva dṛṣṭvā |
अस्तौद् विसर्गाभिमुखस् तम् ईड्यम् अव्यक्तवर्त्मन्य् अभिवेशितात्मा ॥ (३३।२)
astaud visargābhimukhas tam īḍyam avyaktavartmany abhiveśitātmā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.