श्रीभगवान् उवाच । (१।१)

यद् आत्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितम् एव मे । (१।२)

ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्वासं मे ऽभिकाङ्क्षिणः ॥ (१।३)

मया निष्पादितं ह्य् अत्र देवकार्यम् अशेषतः । (२।१)

यदर्थम् अवतीर्णो ऽहम् अंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ (२।२)

कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्य् अन्योन्यविग्रहात् । (३।१)

समुद्रः सप्तमे ह्य् एनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ (३।२)

यर्ह्य् एवायं मया त्यक्तो लोको ऽयं नष्टमङ्गलः । (४।१)

भविष्यत्य् अचिरात् साधो कलिनापि निराकृतः ॥ (४।२)

न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । (५।१)

जनो ऽभद्ररुचिर् भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ (५।२)

त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । (६।१)

मय्य् आवेश्य मनः सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ (६।२)

यद् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः । (७।१)

नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ (७।२)

पुंसो ऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक् । (८।१)

कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ (८।२)

तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । (९।१)

आत्मनीक्षस्व विततम् आत्मानं मय्य् अधीश्वरे ॥ (९।२)

ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम् । (१०।१)

आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर् विहन्यसे ॥ (१०।२)

दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान् न निवर्तते । (११।१)

गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः ॥ (११।२)

सर्वभूतसुहृच् छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः । (१२।१)

पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ (१२।२)

श्रीशुक उवाच । (१३।१)

इत्य् आदिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । (१३।२)

उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वं जिज्ञासुर् अच्युतम् ॥ (१३।३)

श्रीउद्धव उवाच । (१४।१)

योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । (१४।२)

निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस् त्यागः संन्यासलक्षणः ॥ (१४।३)

त्यागो ऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभिः । (१५।१)

सुतरां त्वयि सर्वात्मन्न् अभक्तैर् इति मे मतिः ॥ (१५।२)

सो ऽहं ममाहम् इति मूढमतिर् विगाढस् त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । (१६।१)

तत् त्व् अञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्न् अनुशाधि भृत्यम् ॥ (१६।२)

सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनो ऽन्यं वक्तारम् ईश विबुधेष्व् अपि नानुचक्षे । (१७।१)

सर्वे विमोहितधियस् तव माययेमे ब्रह्मादयस् तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥ (१७।२)

तस्माद् भवन्तम् अनवद्यम् अनन्तपारं सर्वज्ञम् ईश्वरम् अकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । (१८।१)

निर्विण्णधीर् अहम् उ हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ (१८।२)

श्रीभगवान् उवाच । (१९।१)

प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः । (१९।२)

समुद्धरन्ति ह्य् आत्मानम् आत्मनैवाशुभाशयात् ॥ (१९।३)

आत्मनो गुरुर् आत्मैव पुरुषस्य विशेषतः । (२०।१)

यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयो ऽसाव् अनुविन्दते ॥ (२०।२)

पुरुषत्वे च मां धीराः सांख्ययोगविशारदाः । (२१।१)

आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ (२१।२)

एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस् तथापदः । (२२।१)

बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास् तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ (२२।२)

अत्र मां मृगयन्त्य् अद्धा युक्ता हेतुभिर् ईश्वरम् । (२३।१)

गृह्यमाणैर् गुणैर् लिङ्गैर् अग्राह्यम् अनुमानतः ॥ (२३।२)

अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२४।१)

अवधूतस्य संवादं यदोर् अमिततेजसः ॥ (२४।२)

अवधूतं द्वियं कंचिच् चरन्तम् अकुतोभयम् । (२५।१)

कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥ (२५।२)

श्रीयदुर् उवाच । (२६।१)

कुतो बुद्धिर् इयं ब्रह्मन्न् अकर्तुः सुविशारदा । (२६।२)

याम् आसाद्य भवाल् लोकं विद्वांश् चरति बालवत् ॥ (२६।३)

प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः । (२७।१)

हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशसः श्रियः ॥ (२७।२)

त्वं तु कल्पः कविर् दक्षः सुभगो ऽमृतभाषणः । (२८।१)

न कर्ता नेहसे किंचिज् जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ (२८।२)

जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । (२९।१)

न तप्यसे ऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः ॥ (२९।२)

त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्न् आत्मन्य् आनन्दकारणम् । (३०।१)

ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ (३०।२)

श्रीभगवान् उवाच । (३१।१)

यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । (३१।२)

पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥ (३१।३)

श्रीब्राह्मण उवाच । (३२।१)

सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपश्रिताः । (३२।२)

यतो बुद्धिम् उपादाय मुक्तो ऽटामीह तान् शृणु ॥ (३२।३)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ऽग्निश् चन्द्रमा रविः । (३३।१)

कपोतो ऽजगरः सिन्धुः पतंगो मधुकृद् गजः ॥ (३३।२)

मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररो ऽर्भकः । (३४।१)

कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥ (३४।२)

एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिर् आश्रिताः । (३५।१)

शिक्षा वृत्तिभिर् एतेषाम् अन्वशिक्षम् इहात्मनः ॥ (३५।२)

यतो यद् अनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । (३६।१)

तत् तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ (३६।२)

भूतैर् आक्रम्यमाणो ऽपि धीरो दैववशानुगैः । (३७।१)

तद् विद्वान् न चलेन् मार्गाद् अन्वशिक्षं क्षितेर् व्रतम् ॥ (३७।२)

शश्वत् परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः । (३८।१)

साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम् ॥ (३८।२)

प्राणवृत्त्यैव संतुष्येन् मुनिर् नैवेन्द्रियप्रियैः । (३९।१)

ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ (३९।२)

विषयेष्व् आविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वतः । (४०।१)

गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ (४०।२)

पार्थिवेष्व् इह देहेषु प्रविष्टस् तद्गुणाश्रयः । (४१।१)

गुणैर् न युज्यते योगी गन्धैर् वायुर् इवात्मदृक् ॥ (४१।२)

अन्तर्हितश् च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । (४२।१)

व्याप्त्याव्यवच्छेदम् असङ्गम् आत्मनो मुनिर् नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ (४२।२)

तेजोऽबन्नमयैर् भावैर् मेघाद्यैर् वायुनेरितैः । (४३।१)

न स्पृश्यते नभस् तद्वत् कालसृष्टैर् गुणैः पुमान् ॥ (४३।२)

स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस् तीर्थभूर् नृणाम् । (४४।१)

मुनिः पुनात्य् अपां मित्रम् ईक्षोपस्पर्शकीर्तनैः ॥ (४४।२)

तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजनः । (४५।१)

सर्वभक्ष्यो ऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलम् अग्निवत् ॥ (४५।२)

क्वचिच् छन्नः क्वचित् स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् । (४६।१)

भुङ्क्ते सर्वत्र दातॄणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ (४६।२)

स्वमायया सृष्टम् इदं सदसल्लक्षणं विभुः । (४७।१)

प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपो ऽग्निर् इवैधसि ॥ (४७।२)

विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः । (४८।१)

कलानाम् इव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ (४८।२)

कालेन ह्य् ओघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । (४९।१)

नित्याव् अपि न दृश्येते आत्मनो ऽग्नेर् यथार्चिषाम् ॥ (४९।२)

गुणैर् गुणान् उपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । (५०।१)

न तेषु युज्यते योगी गोभिर् गा इव गोपतिः ॥ (५०।२)

बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गतः । (५१।१)

लक्ष्यते स्थूलमतिभिर् आत्मा चावस्थितो ऽर्कवत् ॥ (५१।२)

नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित् । (५२।१)

कुर्वन् विन्देत संतापं कपोत इव दीनधीः ॥ (५२।२)

कपोतः कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । (५३।१)

कपोत्या भार्यया सार्धम् उवास कतिचित् समाः ॥ (५३।२)

कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । (५४।१)

दृष्टिं दृष्ट्याङ्गम् अङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥ (५४।२)

शय्यासनाटनस्थाने वार्त्ताक्रीडाशनादिकम् । (५५।१)

मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर् वनराजिषु ॥ (५५।२)

यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्य् अनुकम्पिता । (५६।१)

तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्य् अजितेन्द्रियः ॥ (५६।२)

कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । (५७।१)

अण्डानि सुषुवे नीडे स्थपत्युः संनिधौ सती ॥ (५७।२)

तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः । (५८।१)

शक्तिभिर् दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ (५८।२)

प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । (५९।१)

शृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः ॥ (५९।२)

तासां पतत्रैः सुस्पर्शैः कूजितैर् मुग्धचेष्टितैः । (६०।१)

प्रत्युद्गमैर् अदीनानां पितरौ मुदम् आपतुः ॥ (६०।२)

स्नेहानुबद्धहृदयाव् अन्योन्यं विष्णुमायया । (६१।१)

विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥ (६१।२)

एकदा जग्मतुस् तासाम् अन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । (६२।१)

परितः कानने तस्मिन्न् अर्थिनौ चेरतुश् चिरम् ॥ (६२।२)

दृष्ट्वा तान् लुब्धकः कश्चिद् यदृच्छातो वनेचरः । (६३।१)

जगृहे जालम् आतत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ (६३।२)

कपोतश् च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । (६४।१)

गतौ पोषणम् आदाय स्वनीडम् उपजग्मतुः ॥ (६४।२)

कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । (६५।१)

तान् अभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदुःखिता ॥ (६५।२)

सासकृत् स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । (६६।१)

स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्य् अपस्मृतिः ॥ (६६।२)

कपोतः स्वात्मजान् बद्धान् आत्मनो ऽप्य् अधिकान् प्रियान् । (६७।१)

भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदुःखितः ॥ (६७।२)

अहो मे पश्यतापायम् अल्पपुण्यस्य दुर्मतेः । (६८।१)

अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस् त्रैवर्गिको हतः ॥ (६८।२)

अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । (६९।१)

शून्ये गृहे मां संत्यज्य पुत्रैः स्वर् याति साधुभिः ॥ (६९।२)

सो ऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रजः । (७०।१)

जिजीविषे किम् अर्थं वा विधुरो दुःखजीवितः ॥ (७०।२)

तांस् तथैवावृतान् शिग्भिर् मृत्युग्रस्तान् विचेष्टतः । (७१।१)

स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्न् अप्य् अबुधो ऽपतत् ॥ (७१।२)

तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम् । (७२।१)

कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥ (७२।२)

एवं कुटुम्ब्य् अशान्तात्मा द्वंद्वारामः पतत्रिवत् । (७३।१)

पुष्णन् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धो ऽवसीदति ॥ (७३।२)

यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारम् अपावृतम् । (७४।१)

गृहेषु खगवत् सक्तस् तम् आरूढच्युतं विदुः ॥ (७४।२)