सूत उवाच । (१।१)

निशम्य कौषारविणोपवर्णितं ध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । (१।२)

प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजे प्रष्टुं पुनस्तं विदुरः प्रचक्रमे ॥ (१।३)

विदुर उवाच । (२।१)

के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । (२।२)

कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रमासत ॥ (२।३)

मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । (३।१)

येन प्रोक्तः क्रियायोगः परिचर्याविधिर्हरेः ॥ (३।२)

स्वधर्मशीलैः पुरुषैर्भगवान्यज्ञपूरुषः । (४।१)

इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल ॥ (४।२)

यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथाः । (५।१)

मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन्कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ (५।२)

मैत्रेय उवाच । (६।१)

ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् । (६।२)

सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितुः ॥ (६।३)

स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः समदर्शनः । (७।१)

ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ (७।२)

आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । (८।१)

अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसंततम् ॥ (८।२)

अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशयः । (९।१)

स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनो ऽन्यं तदैक्षत ॥ (९।२)

जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मतिः । (१०।१)

लक्षितः पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानलः ॥ (१०।२)

मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समन्त्रिणः । (११।१)

वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमेः सुतम् ॥ (११।२)

स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । (१२।१)

पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ (१२।२)

पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः । (१३।१)

प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन्प्रभासुताः ॥ (१३।२)

प्रदोषो निशीथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रयः । (१४।१)

व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ (१४।२)

स चक्षुः सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । (१५।१)

मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ (१५।२)

पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । (१६।१)

अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ (१६।२)

उल्मुको ऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षड् उत्तमान् । (१७।१)

अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ (१७।२)

सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । (१८।१)

यद्दौःशील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ (१८।२)

यमङ्ग शेपुः कुपिता वाग्वज्रा मुनयः किल । (१९।१)

गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ (१९।२)

अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः । (२०।१)

जातो नारायणांशेन पृथुराद्यः क्षितीश्वरः ॥ (२०।२)

विदुर उवाच । (२१।१)

तस्य शीलनिधेः साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मनः । (२१।२)

राज्ञः कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ (२१।३)

किंवांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । (२२।१)

दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदाः ॥ (२२।२)

नावध्येयः प्रजापालः प्रजाभिरघवानपि । (२३।१)

यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योजः स्वतेजसा ॥ (२३।२)

एतदाख्याहि मे ब्रह्मन्सुनीथात्मजचेष्टितम् । (२४।१)

श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तमः ॥ (२४।२)

मैत्रेय उवाच । (२५।१)

अङ्गो ऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । (२५।२)

नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभिः ॥ (२५।३)

तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विजः । (२६।१)

हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः ॥ (२६।२)

राजन्हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । (२७।१)

छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतैः ॥ (२७।२)

न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । (२८।१)

यन्न गृह्णन्ति भागान्स्वान्ये देवाः कर्मसाक्षिणः ॥ (२८।२)

मैत्रेय उवाच । (२९।१)

अङ्गो द्विजवचः श्रुत्वा यजमानः सुदुर्मनाः । (२९।२)

तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ (२९।३)

नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । (३०।१)

सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ (३०।२)

सदसस्पतय ऊचुः । (३१।१)

नरदेवेह भवतो नाघं तावन्मनाक् स्थितम् । (३१।२)

अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रजः ॥ (३१।३)

तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । (३२।१)

इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ (३२।२)

तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः । (३३।१)

यद्यज्ञपुरुषः साक्षादपत्याय हरिर्वृतः ॥ (३३।२)

तांस्तान्कामान्हरिर्दद्याद्यान्यान्कामयते जनः । (३४।१)

आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदयः ॥ (३४।२)

इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञः प्रजातये । (३५।१)

पुरोडाशं निरवपन्शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ (३५।२)

तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बरः । (३६।१)

हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ (३६।२)

स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । (३७।१)

अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात्पत्न्या उदारधीः ॥ (३७।२)

सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । (३८।१)

गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवे ऽप्रजा ॥ (३८।२)

स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रतः । (३९।१)

अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिकः ॥ (३९।२)

स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचरः । (४०।१)

हन्त्यसाधुर्मृगान्दीनान्वेनो ऽसावित्यरौज्जनः ॥ (४०।२)

आक्रीडे क्रीडतो बालान्वयस्यानतिदारुणः । (४१।१)

प्रसह्य निरनुक्रोशः पशुमारममारयत् ॥ (४१।२)

तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृपः । (४२।१)

यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मनाः ॥ (४२।२)

प्रायेणाभ्यर्चितो देवो ये ऽप्रजा गृहमेधिनः । (४३।१)

कदपत्यभृतं दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ (४३।२)

यतः पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नॄणाम् । (४४।१)

यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिरनन्तकः ॥ (४४।२)

कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मनः । (४५।१)

पण्डितो बहु मन्येत यदर्थाः क्लेशदा गृहाः ॥ (४५।२)

कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । (४६।१)

निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहाः ॥ (४६।२)

एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहान्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । (४७।१)

अलब्धनिद्रो ऽनुपलक्षितो नृभिर्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ (४७।२)

विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः पुरोहितामात्यसुहृद्गणादयः । (४८।१)

विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः ॥ (४८।२)

अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेर्हतोद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । (४९।१)

ऋषीन्समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन्पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ (४९।२)