मैत्रेय उवाच । (१।१)

मनोस् तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश् च जज्ञिरे । (१।२)

आकूतिर् देवहूतिश् च प्रसूतिर् इति विश्रुताः ॥ (१।३)

आकूतिं रुचये प्रादाद् अपि भ्रातृमतीं नृपः । (२।१)

पुत्रिकाधर्मम् आश्रित्य शतरूपानुमोदितः ॥ (२।२)

प्रजापतिः स भगवान् रुचिस् तस्याम् अजीजनत् । (३।१)

मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ (३।२)

यस् तयोः पुरुषः साक्षाद् विष्णुर् यज्ञस्वरूपधृक् । (४।१)

या स्त्री सा दक्षिणा भूतेर् अंशभूतानपायिनी ॥ (४।२)

आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्याः पुत्रं विततरोचिषम् । (५।१)

स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर् जग्राह दक्षिणाम् ॥ (५।२)

तां कामयानां भगवान् उवाह यजुषां पतिः । (६।१)

तुष्टायां तोषम् आपन्नो ऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ (६।२)

तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिर् इडस्पतिः । (७।१)

इध्मः कविर् विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ (७।२)

तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे । (८।१)

मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञः सुरगणेश्वरः ॥ (८।२)

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । (९।१)

तत्पुत्रपौत्रनप्तॄणाम् अनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ (९।२)

देवहूतिम् अदात् तात कर्दमायात्मजां मनुः । (१०।१)

तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ (१०।२)

दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान् मनुः । (११।१)

प्रायच्छद् यत्कृतः सर्गस् त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ (११।२)

याः कर्दमसुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नयः । (१२।१)

तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ (१२।२)

पत्नी मरीचेस् तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । (१३।१)

कश्यपं पूर्णिमानं च ययोर् आपूरितं जगत् ॥ (१३।२)

पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । (१४।१)

देवकुल्यां हरेः पादशौचाद् याभूत् सरिद् दिवः ॥ (१४।२)

अत्रेः पत्न्य् अनसूया त्रीञ् जज्ञे सुयशसः सुतान् । (१५।१)

दत्तं दुर्वाससं सोमम् आत्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ (१५।२)

विदुर उवाच । (१६।१)

अत्रेर् गृहे सुरश्रेष्ठाः स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः । (१६।२)

किंचिच्चिकीर्षवो जाता एतद् आख्याहि मे गुरो ॥ (१६।३)

मैत्रेय उवाच । (१७।१)

ब्रह्मणा चोदितः सृष्टाव् अत्रिर् ब्रह्मविदां वरः । (१७।२)

सह पत्न्या ययाव् ऋक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थितः ॥ (१७।३)

तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । (१८।१)

वार्भिः स्रवद्भिर् उद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः ॥ (१८।२)

प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनिः । (१९।१)

अतिष्ठद् एकपादेन निर्द्वन्द्वो ऽनिलभोजनः ॥ (१९।२)

शरणं तं प्रपद्ये ऽहं य एव जगदीश्वरः । (२०।१)

प्रजाम् आत्मसमां मह्यं प्रयच्छत्व् इति चिन्तयन् ॥ (२०।२)

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । (२१।१)

निर्गतेन मुनेर् मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस् त्रयः ॥ (२१।२)

अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगैः । (२२।१)

वितायमानयशसस् तदाश्रमपदं ययुः ॥ (२२।२)

तत्प्रादुर्भावसंयोग विद्योतितमना मुनिः । (२३।१)

उत्तिष्ठन्न् एकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ (२३।२)

प्रणम्य दण्डवद् भूमाव् उपतस्थे ऽर्हणाञ्जलिः । (२४।१)

वृषहंससुपर्णस्थान् स्वैः स्वैश् चिह्नैश् च चिह्नितान् ॥ (२४।२)

कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । (२५।१)

तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिर् अक्षिणी ॥ (२५।२)

चेतस् तत्प्रवणं युञ्जन्न् अस्तावीत् संहताञ्जलिः । (२६।१)

श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः ॥ (२६।२)

अत्रिर् उवाच । (२७।१)

विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानैर्मायागुणैर् अनुयुगं विगृहीतदेहाः । (२७।२)

ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतो ऽस्म्य् अहं वस्तेभ्यः क एव भवतां म इहोपहूतः ॥ (२७।३)

एको मयेह भगवान् विविधप्रधानैश्चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् । (२८।१)

अत्रागतास् तनुभृतां मनसो ऽपि दूराद्ब्रूत प्रसीदत महान् इह विस्मयो मे ॥ (२८।२)

मैत्रेय उवाच । (२९।१)

इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयस् ते विबुधर्षभाः । (२९।२)

प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तम् ऋषिं प्रभो ॥ (२९।३)

देवा ऊचुः । (३०।१)

यथा कृतस् ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । (३०।२)

सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद् वै ध्यायति ते वयम् ॥ (३०।३)

अथास्मदंशभूतास् ते आत्मजा लोकविश्रुताः । (३१।१)

भवितारो ऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः ॥ (३१।२)

एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः । (३२।१)

सभाजितास् तयोः सम्यग् दम्पत्योर् मिषतोस् ततः ॥ (३२।२)

सोमो ऽभूद् ब्रह्मणो ऽंशेन दत्तो विष्णोस् तु योगवित् । (३३।१)

दुर्वासाः शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः ॥ (३३।२)

श्रद्धा त्व् अङ्गिरसः पत्नी चतस्रो ऽसूत कन्यकाः । (३४।१)

सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्य् अनुमतिस् तथा ॥ (३४।२)

तत्पुत्राव् अपराव् आस्तां ख्यातौ स्वारोचिषे ऽन्तरे । (३५।१)

उतथ्यो भगवान् साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश् च बृहस्पतिः ॥ (३५।२)

पुलस्त्यो ऽजनयत् पत्न्याम् अगस्त्यं च हविर्भुवि । (३६।१)

सो ऽन्यजन्मनि दह्राग्निर् विश्रवाश् च महातपाः ॥ (३६।२)

तस्य यक्षपतिर् देवः कुबेरस् त्व् इडविडासुतः । (३७।१)

रावणः कुम्भकर्णश् च तथान्यस्यां विभीषणः ॥ (३७।२)

पुलहस्य गतिर् भार्या त्रीन् असूत सती सुतान् । (३८।१)

कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ (३८।२)

क्रतोर् अपि क्रिया भार्या वालखिल्यान् असूयत । (३९।१)

ऋषीन् षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ (३९।२)

ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । (४०।१)

चित्रकेतुप्रधानास् ते सप्त ब्रह्मर्षयो ऽमलाः ॥ (४०।२)

चित्रकेतुः सुरोचिश् च विरजा मित्र एव च । (४१।१)

उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्यादयो ऽपरे ॥ (४१।२)

चित्तिस् त्व् अथर्वणः पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । (४२।१)

दध्यञ्चम् अश्वशिरसं भृगोर् वंशं निबोध मे ॥ (४२।२)

भृगुः ख्यात्यां महाभागः पत्न्यां पुत्रान् अजीजनत् । (४३।१)

धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ (४३।२)

आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस् तयोर् अदात् । (४४।१)

ताभ्यां तयोर् अभवतां मृकण्डः प्राण एव च ॥ (४४।२)

मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद् वेदशिरा मुनिः । (४५।१)

कविश् च भार्गवो यस्य भगवान् उशना सुतः ॥ (४५।२)

त एते मुनयः क्षत्तर् लोकान् सर्गैर् अभावयन् । (४६।१)

एष कर्दमदौहित्र सन्तानः कथितस् तव । (४६।२)

शृण्वतः श्रद्दधानस्य सद्यः पापहरः परः ॥ (४६।३)

प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्य् अजात्मजः । (४७।१)

तस्यां ससर्ज दुहितॄः षोडशामललोचनाः ॥ (४७।२)

त्रयोदशादाद् धर्माय तथैकाम् अग्नये विभुः । (४८।१)

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवछिदे ॥ (४८।२)

श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस् तुष्टिः पुष्टिः क्रियोन्नतिः । (४९।१)

बुद्धिर् मेधा तितिक्षा ह्रीर् मूर्तिर् धर्मस्य पत्नयः ॥ (४९।२)

श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादम् अभयं दया । (५०।१)

शान्तिः सुखं मुदं तुष्टिः स्मयं पुष्टिर् असूयत ॥ (५०।२)

योगं क्रियोन्नतिर् दर्पम् अर्थं बुद्धिर् असूयत । (५१।१)

मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्रीः प्रश्रयं सुतम् ॥ (५१।२)

मूर्तिः सर्वगुणोत्पत्तिर् नरनारायणाव् ऋषी । (५२।१)

ययोर् जन्मन्य् अदो विश्वम् अभ्यनन्दत् सुनिर्वृतम् । (५२।२)

मनांसि ककुभो वाताः प्रसेदुः सरितो ऽद्रयः ॥ (५२।३)

दिव्य् अवाद्यन्त तूर्याणि पेतुः कुसुमवृष्टयः । (५३।१)

मुनयस् तुष्टुवुस् तुष्टा जगुर् गन्धर्वकिन्नराः ॥ (५३।२)

नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परममङ्गलम् । (५४।१)

देवा ब्रह्मादयः सर्वे उपतस्थुर् अभिष्टवैः ॥ (५४।२)

देवा ऊचुः । (५५।१)

यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदम् इव तत्प्रतिचक्षणाय । (५५।२)

एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै ॥ (५५।३)

सो ऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान्सत्त्वेन नः सुरगणान् अनुमेयतत्त्वः । (५६।१)

दृश्याद् अदभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतम् अमलं क्षिपतारविन्दम् ॥ (५६।२)

एवं सुरगणैस् तात भगवन्ताव् अभिष्टुतौ । (५७।१)

लब्धावलोकैर् ययतुर् अर्चितौ गन्धमादनम् ॥ (५७।२)

ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इहागतौ । (५८।१)

भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ (५८।२)

स्वाहाभिमानिनश् चाग्नेर् आत्मजांस् त्रीन् अजीजनत् । (५९।१)

पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ (५९।२)

तेभ्यो ऽग्नयः समभवन् चत्वारिंशच्च पञ्च च । (६०।१)

त एवैकोनपञ्चाशत् साकं पितृपितामहैः ॥ (६०।२)

वैतानिके कर्मणि यन् नामभिर् ब्रह्मवादिभिः । (६१।१)

आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्ते ऽग्नयस् तु ते ॥ (६१।२)

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सौम्याः पितर आज्यपाः । (६२।१)

साग्नयो ऽनग्नयस् तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ (६२।२)

तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । (६३।१)

उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ (६३।२)

भवस्य पत्नी तु सती भवं देवम् अनुव्रता । (६४।१)

आत्मनः सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलतः ॥ (६४।२)

पितर्य् अप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । (६५।१)

अप्रौढैवात्मनात्मानम् अजहाद् योगसंयुता ॥ (६५।२)