पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम् । (१।१)

स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः ॥ (१।२)

नाभिर् आमाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः । (२।१)

दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य नाभिर् अत्र विशेषतः ॥ (२।२)

उरःकण्ठशिरःक्लोमपर्वाण्य् आमाशयो रसः । (३।१)

मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य सुतराम् उरः ॥ (३।२)

प्राणादिभेदात् पञ्चात्मा वायुः प्राणो ऽत्र मूर्धगः । (४।१)

उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृक् ॥ (४।२)

ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिःश्वासान्नप्रवेशकृत् । (५।१)

उरः स्थानम् उदानस्य नासानाभिगलांश् चरेत् ॥ (५।२)

वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्मृतिक्रियः । (६।१)

व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्नदेहचारी महाजवः ॥ (६।२)

गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः । (७।१)

प्रायः सर्वाः क्रियास् तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम् ॥ (७।२)

समानो ऽग्निसमीपस्थः कोष्ठे चरति सर्वतः । (८।१)

अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति ॥ (८।२)

अपानो ऽपानगः श्रोणिवस्तिमेढ्रोरुगोचरः । (९।१)

शुक्रार्तवशकृन्मूत्रगर्भनिष्क्रमणक्रियः ॥ (९।२)

पित्तं पञ्चात्मकं तत्र पक्वामाशयमध्यगम् । (१०।१)

पञ्चभूतात्मकत्वे ऽपि यत् तैजसगुणोदयात् ॥ (१०।२)

त्यक्तद्रव्यत्वं पाकादिकर्मणानलशब्दितम् । (११।१)

पचत्य् अन्नं विभजते सारकिट्टौ पृथक् तथा ॥ (११।२)

तत्रस्थम् एव पित्तानां शेषाणाम् अप्य् अनुग्रहम् । (१२।१)

करोति बलदानेन पाचकं नाम तत् स्मृतम् ॥ (१२।२)

आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रसरञ्जनात् । (१३।१)

बुद्धिमेधाभिमानाद्यैर् अभिप्रेतार्थसाधनात् ॥ (१३।२)

साधकं हृद्गतं पित्तं रूपालोचनतः स्मृतम् । (१४।१)

दृक्स्थम् आलोचकं त्वक्स्थं भ्राजकं भ्राजनात् त्वचः ॥ (१४।२)

श्लेष्मा तु पञ्चधोरःस्थः स त्रिकस्य स्ववीर्यतः । (१५।१)

हृदयस्यान्नवीर्याच् च तत्स्थ एवाम्बुकर्मणा ॥ (१५।२)

कफधाम्नां च शेषाणां यत् करोत्य् अवलम्बनम् । (१६।१)

अतो ऽवलम्बकः श्लेष्मा यस् त्व् आमाशयसंस्थितः ॥ (१६।२)

क्लेदकः सो ऽन्नसंघातक्लेदनाद् रसबोधनात् । (१७।१)

बोधको रसनास्थायी शिरःसंस्थो ऽक्षतर्पणात् ॥ (१७।२)

तर्पकः संधिसंश्लेषाच् छ्लेषकः संधिषु स्थितः । (१८।१)

इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्य् अविकृतात्मनाम् ॥ (१८।२)

व्यापिनाम् अपि जानीयात् कर्माणि च पृथक् पृथक् । (१९।१)

उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति संचयम् ॥ (१९।२)

शीतेन कोपम् उष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः । (२०।१)

शीतेन युक्तास् तीक्ष्णाद्याश् चयं पित्तस्य कुर्वते ॥ (२०।२)

उष्णेन कोपं मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः । (२१।१)

शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश् चयम् ॥ (२१।२)

उष्णेन कोपं तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम् । (२२।१)

चयो वृद्धिः स्वधाम्न्य् एव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु ॥ (२२।२)

विपरीतगुणेच्छा च कोपस् तून्मार्गगमिता । (२३।१)

लिङ्गानां दर्शनं स्वेषाम् अस्वास्थ्यं रोगसम्भवः ॥ (२३।२)

स्वस्थानस्थस्य समता विकारासंभवः शमः । (२४।१)

चयप्रकोपप्रशमा वायोर् ग्रीष्मादिषु त्रिषु ॥ (२४।२)

वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु । (२५।१)

चीयते लघुरूक्षाभिर् ओषधिभिः समीरणः ॥ (२५।२)

तद्विधस् तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान् न कुप्यति । (२६।१)

अद्भिर् अम्लविपाकाभिर् ओषधिभिश् च तादृशम् ॥ (२६।२)

पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः । (२७।१)

चीयते स्निग्धशीताभिर् उदकौषधिभिः कफः ॥ (२७।२)

तुल्ये ऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान् न प्रकुप्यति । (२८।१)

इति कालस्वभावो ऽयम् आहारादिवशात् पुनः ॥ (२८।२)

चयादीन् यान्ति सद्यो ऽपि दोषाः काले ऽपि वा न तु । (२९।१)

व्याप्नोति सहसा देहम् आपादतलमस्तकम् ॥ (२९।२)

निवर्तते तु कुपितो मलो ऽल्पाल्पं जलौघवत् । (३०।१)

नानारूपैर् असंख्येयैर् विकारैः कुपिता मलाः ॥ (३०।२)

तापयन्ति तनुं तस्मात् तद्धेत्वाकृतिसाधनम् । (३१।१)

शक्यं नैकैकशो वक्तुम् अतः सामान्यम् उच्यते ॥ (३१।२)

दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणाम् एककारणम् । (३२।१)

यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वम् अप्य् अहः ॥ (३२।२)

छायाम् अत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नम् अप्य् अदः । (३३।१)

विकारजातं विविधं त्रीन् गुणान् नातिवर्तते ॥ (३३।२)

तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्तम् अपि सर्वदा । (३४।१)

विकारजातं त्रीन् दोषान् तेषां कोपे तु कारणम् ॥ (३४।२)

अर्थैर् असात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्कृतम् । (३५।१)

हीनातिमिथ्यायोगेन भिद्यते तत् पुनस् त्रिधा ॥ (३५।२)

हीनो ऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा । (३६।१)

अतियोगो ऽतिसंसर्गः सूक्ष्मभासुरभैरवम् ॥ (३६।२)

अत्यासन्नातिदूरस्थं विप्रियं विकृतादि च । (३७।१)

यद् अक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्यायोगः स दारुणः ॥ (३७।२)

एवम् अत्युच्चपूत्यादीन् इन्द्रियार्थान् यथायथम् । (३८।१)

विद्यात् कालस् तु शीतोष्णवर्षाभेदात् त्रिधा मतः ॥ (३८।२)

स हीनो हीनशीतादिर् अतियोगो ऽतिलक्षणः । (३९।१)

मिथ्यायोगस् तु निर्दिष्टो विपरीतस्वलक्षणः ॥ (३९।२)

कायवाक्चित्तभेदेन कर्मापि विभजेत् त्रिधा । (४०।१)

कायादिकर्मणो हीना प्रवृत्तिर् हीनसंज्ञकः ॥ (४०।२)

अतियोगो ऽतिवृत्तिस् तु वेगोदीरणधारणम् । (४१।१)

विषमाङ्गक्रियारम्भपतनस्खलनादिकम् ॥ (४१।२)

भाषणं सामिभुक्तस्य रागद्वेषभयादि च । (४२।१)

कर्म प्राणातिपातादि दशधा यच् च निन्दितम् ॥ (४२।२)

मिथ्यायोगः समस्तो ऽसाव् इह वामुत्र वा कृतम् । (४३।१)

निदानम् एतद् दोषाणां कुपितास् तेन नैकधा ॥ (४३।२)

कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखाकोष्ठास्थिसंधिषु । (४४।१)

शाखा रक्तादयस् त्वक् च बाह्यरोगायनं हि तत् ॥ (४४।२)

तदाश्रया मषव्यङ्गगण्डालज्यर्बुदादयः । (४५।१)

बहिर्भागाश् च दुर्नामगुल्मशोफादयो गदाः ॥ (४५।२)

अन्तः कोष्ठो महास्रोत आमपक्वाशयाश्रयः । (४६।१)

तत्स्थानाः छर्द्यतीसारकासश्वासोदरज्वराः ॥ (४६।२)

अन्तर्भागं च शोफार्शोगुल्मविसर्पविद्रधि । (४७।१)

शिरोहृदयवस्त्यादिमर्माण्य् अस्थ्नां च संधयः ॥ (४७।२)

तन्निबद्धाः सिरास्नायुकण्डराद्याश् च मध्यमः । (४८।१)

रोगमार्गः स्थितास् तत्र यक्ष्मपक्षवधार्दिताः ॥ (४८।२)

मूर्धादिरोगाः संध्यस्थित्रिकशूलग्रहादयः । (४९।१)

स्रंसव्यासव्यधस्वापसादरुक्तोदभेदनम् ॥ (४९।२)

सङ्गाङ्गभङ्गसंकोचवर्तहर्षणतर्पणम् । (५०।१)

कम्पपारुष्यसौषिर्यशोषस्पन्दनवेष्टनम् ॥ (५०।२)

स्तम्भः कषायरसता वर्णः श्यावो ऽरुणो ऽपि वा । (५१।१)

कर्माणि वायोः पित्तस्य दाहरागोष्मपाकिताः ॥ (५१।२)

स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्छनं मदः । (५२।१)

कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुणवर्जितः ॥ (५२।२)

श्लेष्मणः स्नेहकाठिन्यकण्डूशीतत्वगौरवम् । (५३।१)

बन्धोपलेपस्तैमित्यशोफापक्त्यतिनिद्रताः ॥ (५३।२)

वर्णः श्वेतो रसौ स्वादुलवणौ चिरकारिता । (५४।१)

इत्य् अशेषामयव्यापि यद् उक्तं दोषलक्षणम् ॥ (५४।२)

दर्शनाद्यैर् अवहितस् तत् सम्यग् उपलक्षयेत् । (५५।१)

व्याध्यवस्थाविभागज्ञः पश्यन्न् आर्तान् प्रतिक्षणम् ॥ (५५।२)

अभ्यासात् प्राप्यते दृष्टिः कर्मसिद्धिप्रकाशिनी । (५६।१)

रत्नादिसदसज्ज्ञानं न शास्त्राद् एव जायते ॥ (५६।२)

दृष्टापचारजः कश्चित् कश्चित् पूर्वापराधजः । (५७।१)

तत्संकराद् भवत्य् अन्यो व्याधिर् एवं त्रिधा स्मृतः ॥ (५७।२)

यथानिदानं दोषोत्थः कर्मजो हेतुभिर् विना । (५८।१)

महारम्भो ऽल्पके हेताव् आतङ्को दोषकर्मजः ॥ (५८।२)

विपक्षशीलनात् पूर्वः कर्मजः कर्मसंक्षयात् । (५९।१)

गच्छत्य् उभयजन्मा तु दोषकर्मक्षयात् क्षयम् ॥ (५९।२)

द्विधा स्वपरतन्त्रत्वाद् व्याधयो ऽन्त्याः पुनर् द्विधा । (६०।१)

पूर्वरूप, उपद्रवपूर्वजाः पूर्वरूपाख्या जाताः पश्चाद् उपद्रवाः ॥ (६०।२)

यथास्वजन्मोपशयाः स्वतन्त्राः स्पष्टलक्षणाः । (६१।१)

विपरीतास् ततो ऽन्ये तु विद्याद् एवं मलान् अपि ॥ (६१।२)

तान् लक्षयेद् अवहितो विकुर्वाणान् प्रतिज्वरम् । (६२।१)

तेषां प्रधानप्रशमे प्रशमो ऽशाम्यतस् तथा ॥ (६२।२)

पश्चाच् चिकित्सेत् तूर्णं वा बलवन्तम् उपद्रवम् । (६३।१)

व्याधिक्लिष्टशरीरस्य पीडाकरतरो हि सः ॥ (६३।२)

दिसेअसे:: नमेस् उनिम्पोर्तन्त्विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन । (६४।१)

न हि सर्वविकाराणां नामतो ऽस्ति ध्रुवा स्थितिः ॥ (६४।२)

त्रेअत्मेन्त् ओड़् दोषस्स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः । (६५।१)

स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून् ॥ (६५।२)

तस्माद् विकारप्रकृतीर् अधिष्ठानान्तराणि च । (६६।१)

बुद्ध्वा हेतुविशेषांश् च शीघ्रं कुर्याद् उपक्रमम् ॥ (६६।२)

दूष्यं देशं बलं कालम् अनलं प्रकृतिं वयः । (६७।१)

सत्त्वं सात्म्यं तथाहारम् अवस्थाश् च पृथग्विधाः ॥ (६७।२)

सूक्ष्मसूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषधनिरूपणे । (६८।१)

यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातुचित् ॥ (६८।२)

गुर्वल्पव्याधिसंस्थानं सत्त्वदेहबलाबलात् । (६९।१)

दृश्यते ऽप्य् अन्यथाकारं तस्मिन्न् अवहितो भवेत् ॥ (६९।२)

गुरुं लघुम् इति व्याधिं कल्पयंस् तु भिषग्ब्रुवः । (७०।१)

अल्पदोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते ॥ (७०।२)

ततो ऽल्पम् अल्पवीर्यं वा गुरुव्याधौ प्रयोजितम् । (७१।१)

उदीरयेत्तरां रोगान् संशोधनम् अयोगतः ॥ (७१।२)

शोधनं त्व् अतियोगेन विपरीतं विपर्यये । (७२।१)

क्षिणुयान् न मलान् एव केवलं वपुर् अस्यति ॥ (७२।२)

अतो ऽभियुक्तः सततं सर्वम् आलोच्य सर्वथा । (७३।१)

तथा युञ्जीत भैषज्यम् आरोग्याय यथा ध्रुवम् ॥ (७३।२)

वक्ष्यन्ते ऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः । (७४।१)

पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस् त्रिधा तत्र तु तान् नव ॥ (७४।२)

त्रीन् एव समया वृद्ध्या षड् एकस्यातिशायने । (७५।१)

त्रयोदश समस्तेषु षड् द्व्येकातिशयेन तु ॥ (७५।२)

एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात् । (७६।१)

पञ्चविंशतिम् इत्य् एवं वृद्धैः क्षीणैश् च तावतः ॥ (७६।२)

एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश् च षट् । (७७।१)

एकक्षयद्वंद्ववृद्ध्या सविपर्यययापि ते ॥ (७७।२)

भेदा द्विषष्टिर् निर्दिष्टास् त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम् । (७८।१)

संसर्गाद् रसरुधिरादिभिस् तथैषां दोषांस् तु क्षयसमताविवृद्धिभेदैः । (७८।२)

आनन्त्यं तरतमयोगतश् च यातान् जानीयाद् अवहितमानसो यथास्वम् ॥ (७८।३)