अथात उदरनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

उदर - एन्त्स्तेहुन्ग्रोगाः सर्वे ऽपि मन्दे ऽग्नौ सुतराम् उदराणि तु । (१।३)

अजीर्णान् मलिनैश्चान्नैर् जायन्ते मलसंचयात् ॥ (१।४)

ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः । (२।१)

प्राणाग्न्यपानान् संदूष्य कुर्युस् त्वङ्मांससंधिगाः ॥ (२।२)

आध्माप्य कुक्षिम् उदरम् अष्टधा तच्च भिद्यते । (३।१)

पृथग् दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ॥ (३।२)

अल्ल्गेमेइने स्य्म्प्तोमेतेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः । (४।१)

नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः ॥ (४।२)

स्युः प्रेतरूपाः पुरुषा भाविनस् तस्य लक्षणम् । (५।१)

प्रोद्रोमेक्षुन्नाशो ऽन्नं चिरात् सर्वं सविदाहं च पच्यते ॥ (५।२)

जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च । (६।१)

क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पे ऽपि चेष्टिते ॥ (६।२)

वृद्धिर् विषो ऽप्रवृत्तिश्च किंचिच्छोफश्च पादयोः । (७।१)

रुग्वस्तिसंधौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि ॥ (७।२)

राजीजन्म वलीनाशो जठरे जठरेषु तु । (८।१)

सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गो ऽल्पवह्निता ॥ (८।२)

दाहः श्वयथुराध्मानम् अन्ते सलिलसंभवः । (९।१)

सर्वं त्वतोयम् अरुणम् अशोफं नातिभारिकम् ॥ (९।२)

गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडगुडायते । (१०।१)

नाभिम् अन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति ॥ (१०।२)

मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः । (११।१)

सशब्दो निश्चरेद् वायुर् विड् बद्धा मूत्रम् अल्पकम् ॥ (११।२)

नातिमन्दो ऽनलो लौल्यं न च स्याद् विरसं मुखम् । (१२।१)

वातोदरतत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्ककुक्षिषु ॥ (१२।२)

कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् । (१३।१)

शुष्ककासो ऽङ्गमर्दो ऽधोगुरुता मलसंग्रहः ॥ (१३।२)

श्यावारुणत्वगादित्वम् अकस्माद् वृद्धिह्रासवत् । (१४।१)

सतोदभेदम् उदरं तनुकृष्णसिराततम् ॥ (१४।२)

आध्मातदृतिवच्छब्दम् आहतं प्रकरोति च । (१५।१)

वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतोगतिः ॥ (१५।२)

पित्तोदरपित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस् तृट् कटुकास्यता । (१६।१)

भ्रमो ऽतीसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ॥ (१६।२)

पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते । (१७।१)

धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ॥ (१७।२)

कफोदरश्लेष्मोदरे ऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम् । (१८।१)

निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता ॥ (१८।२)

उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्लराजीततं महत् । (१९।१)

चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ॥ (१९।२)

उदर दुर्छ् गितेत्रिदोषकोपनैस् तैस् तैः स्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः । (२०।१)

गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः संचिता मलाः ॥ (२०।२)

कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम् । (२१।१)

कुर्युस् त्रिलिङ्गम् उदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम् ॥ (२१।२)

बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने । (२२।१)

उदर दुर्छ् प्लीहनत्याशितस्य संक्षोभाद् यानयानादिचेष्टितैः ॥ (२२।२)

अतिव्यवायकर्माध्ववमनव्याधिकर्शनैः । (२३।१)

वामपार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानाद् विवर्धते ॥ (२३।२)

शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत् । (२४।१)

सो ऽष्ठीलेवातिकठिनः प्राक् ततः कूर्मपृष्ठवत् ॥ (२४।२)

क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षावुदरम् आवहेत् । (२५।१)

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः ॥ (२५।२)

पाण्डुत्वमूर्छाछर्दीभिर् दाहमोहैश्च संयुतम् । (२६।१)

अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत् ॥ (२६।२)

उदावर्तरुजानाहैर् मोहतृड्दहनज्वरैः । (२७।१)

गौरवारुचिकाठिन्यैर् विद्यात् तत्र मलान् क्रमात् ॥ (२७।२)

प्लीहवद् दक्षिणात् पार्श्वात् कुर्याद् यकृद् अपि च्युतम् । (२८।१)

पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर् बद्धायने गुदे ॥ (२८।२)

दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर् वान्त्रोपलेपिभिः । (२९।१)

वर्चःपित्तकफान् रुद्ध्वा करोति कुपितो ऽनिलः ॥ (२९।२)

अपानो जठरं तेन स्युर् दाहज्वरतृट्क्षवाः । (३०।१)

कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक् ॥ (३०।२)

मलसङ्गो ऽरुचिश्छर्दिरुदरं मूढमारुतम् । (३१।१)

स्थिरं नीलारुणसिराराजीनद्धम् अराजि वा ॥ (३१।२)

नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते । (३२।१)

छिद्रोदर।परिस्राविनस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्चेद् भुक्तैरत्यशनेन वा ॥ (३२।२)

भिद्यते पच्यते वान्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन् बहिः । (३३।१)

आम एव गुदाद् एति ततो ऽल्पाल्पं सविड्रसः ॥ (३३।२)

तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः । (३४।१)

शेषश्चापूर्य जठरं जठरं घोरम् आवहेत् ॥ (३४।२)

वर्धयेत् तद् अधो नाभेराशु चैति जलात्मताम् । (३५।१)

उद्रिक्तदोषरूपं च व्याप्तं च श्वासतृड्भ्रमैः ॥ (३५।२)

छिद्रोदरम् इदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे । (३६।१)

दकोदरप्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसामाम्बुपायिनः ॥ (३६।२)

अत्यम्बुपानान् मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा । (३७।१)

रुद्ध्वाम्बुमार्गान् अनिलः कफश्च जलमूर्छितः ॥ (३७।२)

वर्धयेतां तद् एवाम्बु तत्स्थानाद् उदराश्रितौ । (३८।१)

ततः स्याद् उदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम् ॥ (३८।२)

कासश्वासारुचियुतं नानावर्णसिराततम् । (३९।१)

तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथु ॥ (३९।२)

दकोदरं महत् स्निग्धं स्थिरम् आवृत्तनाभि तत् । (४०।१)

उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः ॥ (४०।२)

पाकाद् द्रवा द्रवीकुर्युः संधिस्रोतोमुखान्यपि । (४१।१)

स्वेदश्च बाह्यस्रोतःसु विहतस् तिर्यगास्थितः ॥ (४१।२)

तद् एवोदकम् आप्याय्य पिच्छां कुर्यात् तदा भवेत् । (४२।१)

गुरूदरं स्थिरं वृत्तम् आहतं च न शब्दवत् ॥ (४२।२)

मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति । (४३।१)

तद् अनूदकजन्मास्मिन् कुक्षिवृद्धिस् ततो ऽधिकम् ॥ (४३।२)

सिरान्तर्धानम् उदकजठरोक्तं च लक्षणम् । (४४।१)

प्रोग्नोसेवातपित्तकफप्लीहसंनिपातोदकोदरम् ॥ (४४।२)

कृच्छ्रं यथोत्तरं पक्षात् परं प्रायो ऽपरे हतः । (४५।१)

सर्वं च जातसलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम् ॥ (४५।२)

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् । (४६।१)

बलिनस् तद् अजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ॥ (४६।२)